Buxhetet më të mëdha të mbrojtjes s’mjaftojnë për ta bërë Evropën më të sigurt

Shpenzimet për mbrojtjen nuk mund më të ndahen nga politikat financiare dhe të inovacionit. Vendet që e harmonizojnë investimin publik me kapitalin privat do të jenë më mirë të pozicionuara për të zhvilluar teknologji nga të cilat varen si siguria ashtu edhe prosperiteti. Ato që nuk e bëjnë këtë do të kuptojnë se vetëm buxhetet më të mëdha për mbrojtjes nuk janë të mjaftueshme për ta jetësuar prosperitet ekonomik apo sigurinë kombëtare.

Pas viteve të tëra me investim nën nivel, Evropa më në fund po fillon t’i rrisë shpenzimet e saja për mbrojtje. Pak vetë e shprehën situatën në mënyrën më të drejtpërdrejt se sa ish-Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, George Robertson, i cili paralajmëroi se dekadat e “vetëkënaqësie gërryese” e lanë Mbretërinë e Bashkuar “në rrezik”.

Bazuar në të dhënat e Agjencisë Evropiane të Mbrojtjes, shpenzimet e Bashkimit Evropian (BE) për kërkime dhe zhvillim ndërlidhur me mbrojtjen arritën shifrën totale prej vetëm 13 miliardë eurosh në vitin 2024 – rreth 0.07 për qind e PBB-së – krahasuar me 149 miliardë dollarë, apo rreth 0.5 për qind të PBB-së, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Mbyllja e këtij hendeku do të kërkojë jo vetëm më shumë shpenzime publike për kërkime e zhvillim, por edhe qasje thelbësisht ndryshe karshi mobilizimit të kapitalit. Por paraja nuk është kufizimi kryesor. Sfida e përnjëmendtë është shndërrimi i shpenzimeve në kapacitete teknologjike.

Mbrojtja moderne nuk ka aq të bëjë me numrin e trupave sesa ka me kontrollin e teknologjive të avancuara, si gjysmëpërçuesit, Inteligjenca Artificiale, llogaritja kuantike dhe energjia e pastër. Aftësia ushtarake tani varet nga ajo se sa shpejt këto teknologji mund të zhvillohen dhe të zmadhohen në shkallë. Vendet që lëvizin shpejt do të jenë si më të sigurta ashtu edhe më të begata, përderisa ato që ngecin prapa do të detyrohen të mbështeten në ofrues të jashtëm, në kohën kur fragmentimi gjeopolitik e bën varësinë përherë më të kushtueshme.

Sfida bëhet edhe më urgjente përderisa konkurrenca rreth teknologjive strategjikisht të rëndësishme po intensifikohet. SHBA-ja i kombinon tregjet e thella të kapitalit me mbështetje publike të shkallës së gjerë, përderisa Kina i drejton burimet shtetërore në shpërndarje të shpejtë. Evropa, duke qenë në vështirësi për ta përkthyer epërsinë e saj kërkimore në kapacitet industrial, rrezikon të ngelet prapa të dyjave.

Problemi nuk është mungesa e talentit. Evropa nuk ka mungesë të universiteteve të klasit botëror apo punëtorësh shumë të kualifikuar, por ka shumë pak firma inovative që arrijnë të rriten në kompani të mëdha, globalisht konkurruese, dhe shumica e tyre ose janë blerë ose zhvillohen jashtë vendit.

Dobësia e Evropës është financiare dhe institucionale. Përderisa kontinenti ka kursime të bollshme, atij i mungon kapital i mjaftueshëm që merr përsipër rrezik. Ky më nuk është vetëm një problem i rritjes; është çështje e mbrojtjes, pasi që aftësia për t’i zgjeruar teknologjitë e reja e përcakton përherë e më shumë kapacitetin ushtarak.

Sistemet e pensioneve të Evropë janë ndër burimet më të mëdha të pashfrytëzuara të financimit për zgjerimin e industrive strategjike. Por përderisa fondet pensionale menaxhojnë masa të mëdha kapitali afatgjatë, veçanërisht në skema me kontribute të përcaktuara që tani i dominojnë kursimet për pension, ato alokojnë vetëm një hise të vogël për kompani inovative, për firma me rritje të lartë (kryesisht jashtë Evropës), duke i favorizuar asetet më të sigurta para investimeve në kapital më të rrezikshëm.

Administratorë dhe menaxherë të aseteve rëndom i shohin investimet në kapital si jolikuide, të pasigurta dhe vështirë të krahasueshme me njëra-tjetrën. Performanca vlerësohet në horizonte relativisht të shkurtra, përderisa detyrimet shtrihen ndër dekada. Kjo shpërputhje krijon stimuj të fortë për t’i favorizuar asetet likuide me paqëndrueshmëri të ulët, edhe kur kthimet afatgjate do ta justifikonin marrjen e rrezikut më të madh. Rezultati është një paragjykim strukturor që firmave inovative ua bën më të vështirë t’i qasen kapitalin për të cilin kanë nevojë që të zgjerohen.

Derisa politikëbërësit po e identifikojnë këtë problem përherë e më shumë, masat ekzistuese mbeten tejet të kufizuara. Iniciativat, si Acceleratori i Mbrojtjes dhe Sigurisë i Mbretërisë së Bashkuar, e demonstruan qëndrueshmërinë e investimeve të përbashkëta publiko-private, por nuk i ndryshuan në mënyrë të ndjeshme vendimet institucionale të alokimit apo nuk e ndërtuan besimin e nevojshëm për pjesëmarrje më të gjerë.

Një qasje më efektive do ta trajtonte shpenzimin publik si katalizator e jo thjesht si burim financimi. Nëse qeveritë do të siguronin investime private në sektorë strategjikë, atëherë ato mund të krijonin stimuj të fuqishëm për zhvillimin e teknologjive të reja. Rreziqet e mundshme do të ndaheshin, ndërsa përzgjedhja e projekteve do të mbetej në duart e sektorit privat.

Një qasje e tillë do të kishte dy efekte kryesore. E para, do ta ulte rrezikun me të cilin përballen investitorët institucionalë, duke ua bërë atyre më të lehtë orientimin e kapitalit drejt aseteve jolikuide dhe të pasigurta. E dyta, do të grumbullonte investime shtesë, me ç’rast çdo euro nga paraja publike do ta mobilizonte një shumë ekuivalente kapitali privat. Kësisoj, shpenzimet publik do të shfrytëzoheshin e jo vetëm të shpërndahen.

Me kalimin e kohës, aranzhime të tilla mund ta ndryshojnë thelbësisht sjelljen institucionale. Ndërsa investitorët fitojnë përvojë, zhvillojnë ekspertizë dhe ndërtojnë histori suksesi në këto klasa asetesh, risku i perceptuar do të zvogëlohej. Ai që nisë si investim i përbashkët mandej mund të evoluojë në një ekosistem më të qëndrueshëm, në të cilin kapitali privat luan rol më të madh, edhe pa mbështetjen e vazhdueshme publike.

Përfundimisht, autonomia strategjike e Evropës varet nga ajo nëse mund të mobilizojë kapital në shkallë të gjerë dhe ta drejtojë atë kah kompanitë vendore në sektorë kritikë. Pa këtë kapacitet, Evropa do të mbetet e varur nga ofrues të huaj. Ditëve të sotme, kjo varësi nënkupton rreziqe të kushtueshme, duke nisur nga ndërprerja e furnizimit deri te ndikimi i reduktuar mbi standardet dhe prodhimin.

Çështja kryesore është se ekspozimi më i madh në asete me rritje të lartë nuk duhet që domosdoshmërish të bie ndesh me interesat e kursimtarëve. Ai mund t’i përmirësojë diversifikimin dhe kthimet afatgjate, me kushtin që rreziqet të menaxhohen mirë. Pengesa kryesore nuk është mungesa e vullnetit, por mënyra se si janë strukturuar stimujt institucionalë dhe rregullat e portofolit.

Për të arritur shkallën dhe parashikueshmërinë e nevojshme, mekanizmat e investimeve të përbashkëta duhet të jenë mjaftueshëm të mëdhenj për të ndikuar te portofolat institucionale dhe të jenë të integruar në angazhime të qëndrueshme, shumëvjeçare publike për kërkim e zhvillim, sikur ato që janë zbatuar nga Franca dhe Finlanda. Pa këtë qëndrueshmëri, investitorët nuk kanë gjasa ta zhvillojnë ekspertizën e nevojshme dhe të angazhojnë kapital në afat të gjatë.

Për më tepër, zhvendosja kah investimet e përbashkëta jo domosdoshmërish kërkon rritje të theksuar të huamarrjes publike. Evropa veçse i kushton burime të konsiderueshme politikës së inovacionit, porse jo në mënyra që mobilizojnë efektivisht investime private shtesë. Stimujt tatimorë sikurse “Patent Boxi” i Mbretërisë së Bashkuar, për shembull, rëndom janë të kushtueshëm, i përfitojnë në mënyrë disproporcionale operatorët e mëdhenj ekzistuese dhe shpesh shpërblejnë aktivitetin që do të kishin ndodhur gjithsesi. Riorientimi i këtyre burimeve kah investimi i përbashkët dhe financimi konkurrues për kërkim e zhvillim do të mbështeste firmat inovative, veçanërisht startupët në faza të vona, për të cilat kufizimet e kapitalit janë më të theksuarat.

Mësimi më i gjerë është i qartë: shpenzimet për mbrojtjen nuk mund më të ndahen nga politikat financiare dhe të inovacionit. Vendet që e harmonizojnë investimin publik me kapitalin privat do të jenë më mirë të pozicionuara për të zhvilluar teknologji nga të cilat varen si siguria ashtu edhe prosperiteti. Ato që nuk e bëjnë këtë do të kuptojnë se vetëm buxhetet më të mëdha për mbrojtjes nuk janë të mjaftueshme për ta jetësuar prosperitet ekonomik apo sigurinë kombëtare.

(Paolo Surico është profesor i ekonomisë në London Business School. Ky vështrim është shkruar ekskluzivisht për rrjetin botëror të gazetarisë “Project Syndicate”, pjesë e të cilit është edhe “Koha Ditore”).