Jazzi si akt sfidimi në Gjermaninë naziste

Por pasi nazistët morën pushtetin në vitin 1933, forma moderne arti si jazzi u përballën me presion ekstrem. Nazistët supremacistë të bardhë, të cilët besonin se popujt gjermanikë i përkisnin një “race superiore ariane”, kërkuan të harmonizonin shoqërinë gjermane përmes një procesi të njohur si “Gleichschaltung” (sinkronizim). Ky ishte procesi i nazifikimit përmes të cilit të gjitha aspektet e shoqërisë, nga politika dhe ligji deri tek arti, muzika dhe jeta e përditshme, u zhytën në një sistem totalitar kontrolli

Periudha ndërmjet dy luftërave e Republikës së Vajmarit shpesh përmendet si një “Epokë e Artë” e kulturës dhe krijimtarisë në Gjermani. Ishte një kohë kur lëvizje novatore, nga arkitektura “Bauhaus” dhe kinemaja eksperimentale deri tek arti dhe teatri avangardë, lulëzuan në sfondin e katastrofës ekonomike dhe polarizimit ekstrem politik.

Në qytete si Berlini, ku lokalet e fshehta, kabaretë dhe jeta e natës hedoniste ishin të zakonshme, një zhanër i ri radikal i muzikës u bë jashtëzakonisht popullor. Jazzi, i cili u zhvillua nga komunitetet afrikano-amerikane në jugun e thellë të SHBA-së, u soll për herë të parë në Gjermani nga artistë pionierë nga SHBA, Mbretëria e Bashkuar dhe Franca pas Luftës së Parë Botërore.

Josephine Baker, valltarja, aktorja dhe artistja e jazzit e lindur në SHBA, e cila u bë e famshme në Parisin e viteve ‘20, u kthye në një yll të madh në Gjermani pas debutimit të saj sensacional si “Venusi i Zi” në Berlin në vitin 1926. Deri në vitet ‘30, disqet e ikonave të jazzit si Louis Armstrong dhe Duke Ellington dëgjoheshin në të gjithë Gjermaninë.

Por pasi nazistët morën pushtetin në vitin 1933, forma moderne arti si jazzi u përballën me presion ekstrem. Nazistët supremacistë të bardhë, të cilët besonin se popujt gjermanikë i përkisnin një “race superiore ariane”, kërkuan të harmonizonin shoqërinë gjermane përmes një procesi të njohur si “Gleichschaltung” (sinkronizim).

Ky ishte procesi i nazifikimit përmes të cilit të gjitha aspektet e shoqërisë, nga politika dhe ligji deri te arti, muzika dhe jeta e përditshme, u zhytën në një sistem totalitar kontrolli. Dhoma e Kulturës së Rajhut (Reichskulturkammer) vendosi muzikën, artet, letërsinë, teatrin, radion, filmin dhe shtypin nën mbikëqyrjen e shtetit, duke lejuar vetëm artistët që i përkisnin organizatave të lidhura me nazistët të punonin.

Në vitet 1937 dhe 1938, nazistët futën etiketat “art i degjeneruar” (entartete Kunst) dhe “muzikë e degjeneruar” (entartete musik) për të përndjekur artistët dhe veprat që nuk përputheshin me idealin nazist të artit dhe bukurisë, ose me botëkuptimin racor nazist.

Deri në vitin 1935, transmetimi i jazzit ishte i ndaluar, pasi nazistët e denonconin atë si inferior për shkak të rrënjëve të tij afrikano-amerikane. Shumë promovues dhe muzikantë jazzi ishin gjithashtu hebrenj, dhe nazistët përhapën propagandë antisemitike dhe raciste për origjinën e tij, duke e lidhur jazzin me hebrenjtë.

Artistë individualë u ndaluan përfundimisht, ashtu si edhe dëgjimi i stacioneve të huaja radiofonike. Megjithatë, muzika xhaz nuk u ndalua kurrë plotësisht nga nazistët. Për shkak të popullaritetit të saj të madh, pati madje përpjekje për të krijuar një formë më “gjermanike” të xhazit.

Kështu u shfaq “Swing Youth” (Swing-Jugend), një lëvizje kundërkulturore mes adoleshentëve të pasur në qytetin verior të Hamburgut në vitin 1939. Lëvizja u përhap shpejt në qytete të tjera si Berlini.
Të rinjtë gjermanë kishin qenë objekt i propagandës naziste që nga vitet 1920. Pas vitit 1933, shmangia e indoktrinimit u bë pothuajse e pamundur, pasi organizatat rinore ishin kthyer në një mjet kyç të kontrollit ideologjik.

Pasi kufizoi lirinë e asociimit dhe shpërndau grupet e pavarura rinore, regjimi nacional-socialist krijoi organizata si Rinia Hitleriane (Hitlerjugend) dhe Lidhja e Vajzave Gjermane (Bund Deutscher Mädel). Qëllimi i tyre ishte të formonin të rinjtë gjermanë në anëtarë besnikë dhe të disiplinuar të “komunitetit popullor” (Volksgemeinschaft), që në moshë të hershme.

Por jo të gjithë të rinjtë në Gjermaninë naziste mbështesnin ideologjinë e regjimit, dhe për “Swing Youth”, muzika jazz u bë një mjet rebelimi. Anëtarët e saj përpiqeshin të dalloheshin nga lëvizjet rinore naziste duke përvetësuar modën dhe emërtimet amerikane. Ata mbanin flokët e gjata dhe visheshin me xhaketa me kuadrate për t’u takuar në kafene dhe klube ku luhej “swing”, një nënzhanër i jazzit. Thuhet gjithashtu se përshëndeteshin me njëri-tjetrin me frazën: “Swing Heil!”

Termi “Swing Youth” ka gjasa të ketë origjinën nga autoritetet që i përndiqnin, si një etiketë për të rinjtë që distancoheshin nga regjimi nazist kryesisht përmes preferencës së tyre për swing.

“Ata mbronin një formë të caktuar lirie, duke kundërshtuar idenë e të qenit njësoj si të gjithë të tjerët”, thotë historiania Mascha Wilke nga Fondacioni për Kujtesë, Përgjegjësi dhe të Ardhmen (EVZ).
Ndërsa rezistenca e “Swing Youth” ndaj ideologjisë naziste ishte më shumë kulturore sesa politike, ajo megjithatë u bë objekt shtypjeje. Anëtarët e saj madje monitoroheshin nga Shërbimet e Sigurisë Naziste, të cilat, sipas muzikologut Ralph Willett, i akuzonin ata për “mall për liri demokratike dhe shkujdesje amerikane”.

Disa u arrestuan dhe madje u dërguan në kampe përqendrimi. Wilke përmend gjithashtu një incident ku të burgosurit thuhet se kënduan dhe kërcyen me këngën “Jeepers Creepers” të Louis Armstrong brenda një kampi, një akt që ajo e përshkruan si “jashtëzakonisht të guximshëm.”

Adhurues të jazzit dhe “swing” nga të gjitha brezat u mblodhën në “Besselpark” të Berlinit më 8 maj 2026 për të shënuar 81-vjetorin e Ditës së Çlirimit (Tag der Befreiung), duke përkujtuar dorëzimin pa kushte të Wehrmacht-it dhe për të nderuar ata që u përndoqën për dashurinë e tyre ndaj muzikës jazz dhe “swing”.

E organizuar nga EVZ, pjesëmarrësit u ftuan të kërcenin nën ritmet e “swing”. Fillestarët mund të merrnin gjithashtu udhëzime nga Natalie Reinsch, një historiane dhe kërcimtare profesioniste e “swing” që punon për Aleancën e Bremenit për Bashkëpunimin Gjermano-Çek, e cila ishte e ftuar nga EVZ.

“Regjimet totalitare gjithmonë kanë shtypur forma arti si swing dhe xhaz, sepse ato përfaqësojnë individualitetin”, thotë.