Një shikim drejt Mynihut nga Granada

Çka mund të mësojë sot Evropa nga pika kulmore e civilizimit arab në Evropë?

1.

Kur je në Granada të Spanjës, siç më ndodhi të jem kësaj fundjave, termi “civilizimi evropian” ka tjetër domethënie se kur je në Mynih, në Konferencën e përvitshme të sigurisë të Mynihut, ku u bë tashmë viti i dytë ku flitet për degradimin civilizues të Evropës apo të sistemit të vlerave të Perëndimit. 
Ndërsa ecja nëpër Alhambra, pikën kulmore të kulturës arabe e islamike në Evropë (në kontinent pika tjetër të kësaj relevance do të jetë krejtësisht në Lindje dhe joarabe, në Stamboll), në Mynih zhvillohej një përpjekje për të akomoduar pak a shumë dy rryma të të menduarit bashkëkohor rreth pikës tjetër kulmore, asaj të skadimit të nocionit të Perëndimit siç e njohim. Konferenca shënoi edhe një përpjekje për të vërtetuar se tashmë është kaluar pika kulmore e civilizimit të deritanishëm perëndimor, atij të ndërtuar me sukses e në masë të madhe nga SHBA-ja pas Luftës së Dytë Botërore. Për të mos lënë asnjë dyshim, raporti i Konferencës quhet “Under destruction” (“në rrënim e sipër”), si një lojë fjalësh për të shprehur kundërshtinë e shenjës që gjendet në pika ndërtimi “Under construction”. Dhe, për të qenë sa më ilustrativ, autorët e Raportit për këtë mbledhje elitare botërore të gjeopolitikës, u shprehën se është vënë në funksion politika e “topit shembës”, të gjyles së rëndë që përdoret për të rrëzuar objektet e ndryshme e se me këtë instrument shembës përdoret administrata Trump.

Ja ku isha duke dëgjuar për Mynihun në një qytet tjetër evropian, një që shënoi rënien e një civilizimi të avancuar dhe zëvendësimi me një sundim që do ta ndryshonte historinë e botës; Isabel la Catolica që do ta ripushtojë këtë territor të Spanjës për mbretëritë e krishtera do t’i japë para e mandat Kolombos për të “zbuluar” Amerikën dhe kështu do të ndryshojnë gjashtëqind vjetët e ardhshëm të botës.

2.

Nga perspektiva e Granadës, debati në Mynih nuk ishte afër transformimit civilizues. Pra, në analogji, nuk është se është duke ardhur një civilizim kinez (a rus) për të vendosur sistemin e vet, siç bënë mbretërit katolikë Isabela dhe Ferdinandi i Aragonit. Ambicia kineze nuk ka qenë ndonjëherë e lidhur me një sistem besimi dhe shekuj me radhë madje nuk ka qenë e drejtuar fare jashtë kufijve të vet. Sot, ambicia kineze mund të jetë madje më shumë se për çdo shtet tjetër ruajtja e status-quosë, një gjendje që i ka nxjerrë kinezët nga varfëria duke bërë shndërrimin më të madh teknologjik e industrial në historinë e njerëzimit. Rusët, nga ana tjetër, provuan në shekullin e kaluar me kombinim të pansllavizmit e komunizmit, që të dyja me rezultate të dobëta.

Debati në Mynih nuk ishte rreth forcës së sistemeve të tjera (të besimit, të vlerave, etj.) por i perceptimeve për dobësinë e civilizimit evropian. I thjeshtësuar, debati lëkundej mes kryeministrit Merz që citoi filozofin bashkëkohor gjerman, Peter Sloterdijk, se “mungesës së gjatë të Evropës nga historia i ka ardhur fundi”. Pra, të një konstatimi tashmë të shndërruar në konsensus kolektiv evropian (dhe të përbashkët transatlantik) se shtetet evropiane dhe BE-ja kanë nevojë të marrin përgjegjësinë e vet të politikës së përbashkët të jashtme e sigurisë. 

Në anën tjetër të spektrit ishte sekretari amerikan Rubio, i cili duke mbajtur qëndrimin se Amerika, si “fëmijë i Evropës” ka nevojë për këtë partner, theksoi disa herë se baza e partneritetit duhet të riimagjinohet, por gjithnjë duke u bazuar në civilizimin e përbashkët të krishterë. 

“Elefanti në dhomë”, që doli edhe në ballinë të raportit të Mynihut, është shpejtësia me të cilën brenda një viti administrata Trump ka krijuar një përshtypje të mirëthemeluar se SHBA-ja ka vendosur në plan të dytë institucionet multilaterale që krijuan, siç tha Rubio, besimin e gabuar për “fundin e historisë” dhe fitores së liberalizmit.

Dhe nga ky “elefant” del dilema bazike, më duket ende pa përgjigje edhe në Mynih: të shembet apo të reformohet sistemi i tanishëm? Ndërkohë u shtua gjatë debatit edhe dilema tjetër: a është e mundur dhe si të bëhet reformimi i rendit ndërkombëtar ndërsa është duke u shembur?

3.

Nga këndvështrimi i Pallatit të luanëve në Alhambra, kthimi i Evropës nga mungesa e gjatë në histori, siç do të interpretohej Sloterdijk, apo riimagjinimi i një partneriteti të ri Evropë-SHBA bazuar në vlerat e përbashkëta të krishtera është një rrëfim i përjetuar. Evropa është kthyer në histori (nëse mund të thuhet kështu) në Granada e nga Granada për në Amerikë e një rend të ri global. Dhe ky kthim thuhet se u bazua në vlera të krishtera, ndonëse në fakt ishte produkt i centralizimit të mbretërive të krishtera dhe të një zbulimi teknologjik: barotit e me të artilerisë.

Por ky rrëfim nuk replikohet. Evropa nuk kthehet nga mungesa në histori duke zënë territore të reja, as duke imponuar një kod moral a religjioz. Evropa mund të zhvillojë teknologji të reja luftarake, por këto nuk do ta kthejnë nga mungesa historike.

Nga këndvështrimi i Alhambras, Evropa do të kthehet nga mungesa në histori duke bërë atë që ka bërë më së miri në traditën e vet të krishterë, integrimin e kulturave të ndryshme, marrjen e më të mirës nga to dhe transformimin e tyre. Evropa e krishterë ishte ajo pa të cilën nuk do të ishin të mundur J.S Bach, Miguel de Cervantes dhe Leonardo da Vinci. Por, ishte po ajo që absorboi më vete Al Andalusin e Granadën, civilizimin që kishte prosperuar duke integruar vetë burime të ndryshme kulturore. Al-Andalusi trashëgoi dhe sintetizoi filozofinë greke; Platoni dhe Aristoteli, librat e të cilëve ishin djegur e zhdukur, u rishfaqën në mendimin evropian nëpërmjet lëvizjes së përkthimit arabisht. Al-Andalusi integroi matematikën persiane, numrat indianë dhe astronominë islame. Një pjesë e madhe e urbanizmit evropian e arkitekturës që zhvillohet deri në Kaliforni së bashku me inxhinierinë e përparuar të ujitjes. 

Këto të gjitha janë pjesë të kulturës evropiane, të ndërtuar mbi boshtin fillestar të krishterë e të zhvilluar me kapacitetin integrues e transformues të pakrahasueshëm me kulturat e tjera.

Këtu është forca që e kthen Evropën prej mungesës historike, diçka që Kina ka kuptuar më së miri në garën e madhe gjeostrategjike. Ashtu siç ka integruar Evropa brenda vetes njohuritë e kulturave të ndryshme (nga Granada) dhe i ka transformuar më tutje, në përmasa shumë më të mëdha këtë e bën Kina përgjatë shekullit XXI. Sot, Kina ka bërë në çerekshekulli ato që civilizimi evropian ka bërë nga “zbulimi” i Amerikës: ka adoptuar dhe transformuar mendimin dhe industrinë bashkëkohore teknologjike.

4.

Kur e morën Granadën, Isabela dhe Ferdinandi adoptuan nga arabët shegën si simbol të qytetit. Në traditën islamike, shega është pjesë e frutave të parajsës dhe ndër motivet që mund të përdoren në artin islamik. Për mbretërit e krishterë, shega kishte shumë domethënie. Në spanjishte quhet granada, e i përngjante emrit arabisht të qytetit. Në latinisht quhet “pomum granatum”, frutë me fara. Për mbretërit e krishterë që kishin filluar ta bashkonin mbretërinë e Spanjës dhe që hidhnin hapin vendimtar historik tej Atlantikut, shega ishte simbol i një tërësie të re, mu siç përpiqeshin ta ndërtonin, një tërësie të përbërë prej shumë pjesësh e që në fund krijonin një kohezion.
Mbase ky është rikujtim për një sfidë të re për Evropën e Perëndimin.