Si e bënë Mali i Zi dhe Kosova Serbinë të pavarur... dhe pse ajo ende nuk ndihet e tillë

Surroi: Në PIKË është Miodrag Vlahoviq, ish-ministër i Jashtëm, ambasador i Malit të Zi në Washington, në Romë në Vatikan dhe kryetar i Komitetit të Helsinkit, aktivist shumëvjeçar i të drejtave të njeriut dhe pjesëtar i shoqërisë civile në Mal të Zi. 
Miqo, mirë se erdhe! Mirë se të gjeta!
Mendoja për këtë se kur do t’ia nisnim. Kam pasur shumë të ftuar, dhe ky podcast është zhvilluar në shqip, në serbisht, në anglisht dhe tani edhe në gjuhën e katërt, malazezisht.

Vlahoviq: Faleminderit!

Surroi: Unë dhe ti njihemi prej kohësh. Shumë njerëz nuk e dinë, dhe ti krenohesh kur takohesh me kosovarë e u thua se je nga Gjakova. Si është puna?

Vlahoviq: Jam shumë krenar që kam lindur në Gjakovë, që jam kosovar për nga lindja. Sapo nisa të ta tregoja rrëfimin. Prindërit studionin në Beograd, dhe nëna ime, si person me rend, donte t'i përmbushte obligimet. U lajmërua në zyrën federative, për të treguar se ishte diplomuar. Ishte bursiste dhe donte të shihte nga do ta çonin, është profesoreshë e frëngjishtes dhe italishtes...
Ia përmendën disa vende në Bosnjë-Hercegovinë, dhe e thotë një fjali të rëndësishme dhe kyç për lindjen dhe jetën time "në rregull kjo, por unë jam martuar". 
E ai shoku përgjegjës aty...

Surroi: Ideja ishte që të shkonin kudo në Jugosllavi...

Vlahoviq: Kudo. Ishte sistem plotësisht i centralizuar.

Surroi: Këto janë vitet gjashtëdhjetë.

Vlahoviq: Ishte pikërisht viti 1960. 
Dhe ajo tha "jam martuar" dhe ky e pyet “po dhëndri, a mos ka diplomuar gjë”, e kjo i thotë, "sapo, në juridik". Dhe ai ia thotë të pabesueshmen “pikërisht ky kombinim na duhet për Gjakovë. Do t’ju japim banesë”. 
Mbase do të jenë befasuar që dikush ta pranonte menjëherë ofertën. Prindërit janë nga Andrijevica, në anën tjetër të Çakorrit nëse shikon nga Peja, dhe për ta ishte absolutisht e pranueshme. 
Kështu, unë dhe vëllai im lindëm në Gjakovë. Kam vetëm kujtime fragmentare, fotografike, nga Gjakova ku jetuam derisa u bëra 6 vjeç. Kam kujtimet më të mira dhe kam kënaqësinë që nga prindërit e mi të ndjerë, të ndjerë prej kohësh, mbase edhe tingëllon patetike, nuk kam dëgjuar kurrë asnjë fjalë të keqe për shqiptarët ose kosovarët dhe kishim miq nga të gjitha anët, të të gjitha llojeve, etj. 
Gjithmonë kam pasur kënaqësinë në jetë, fakti që merrem me politikë dhe diplomaci, që në momente kyç të debateve të nxehta nga palë të ndryshme, përfshirë miqtë tanë të dashur nga Serbia, kur dikush fillon mbajë ders për Kosovën ose të flasë për atë që ka ndodhur, dhe kurthohet me pyetjet çka dini për Kosovën, a keni qenë ndonjëherë në Kosovë. U them po, përndryshe kam lindur atje. 
Por e theksoja këtë, deri në një nivel diku në fillim të viteve '90, kur ishim në Këshillin e Paqes dhe kur kishim qëndrime që ishin absolutisht antitezë e politikës së luftës dhe asaj atmosfere, shakaja ime e preferuar ishte kështu: ishte shaka, cinike, kur më turreshin; “si bëhet se mendon kështu”, se ishim tradhtarë e ustashë dhe kështu u thosha “unë kam lindur në Kosovë, në Gjakovë, dhe është shumë e mundur që të më kenë ngatërruar në maternitet”.
Shpjegimi më i thjeshtë i mendimit dhe veprimit tim politik atipik në kushtet malazeze të të ’90-ve dhe më vonë është se kam lindur në Kosovë, e ndoshta më kanë ndërruar me dikë.

Surroi: Predestinimi gjenetik.

Vlahoviq: Ndoshta ndonjë gjenetikë tjetër po flet nga unë. Edhe pse nuk flet, vëllai im më ngjan shumë, dhe unë i ngjaj atij, atë me siguri nuk e ndërruar në maternitetit me siguri. Por gjithmonë mbeti referencë e bukur. 
Edhe në Parlamentin e Malit të Zi u përmend dhe është edhe një detaj... ishte lloji më mbresëlënës i një befasie, dhe e kundërta e asaj që pritej. Ishim në Paris, mbase 2005-ta, nëse ishte CERI apo IFRI, nuk e mbaj mend, po Jacques Rupnik ishte aty. 
Ishim në tryezë të rrumbullakët, ishte Branko Frçkovski, dikur profesorimi nga Shkupi, aty ishte edhe miku juaj Ylber Hysa, dhe ishte edhe Nebojsha Çoviq.
Dhe Çoviq “e shkeli minën” e bisedës për Kosovën... atëherë qe kreu i një zyre për Kosovën, dhe ishte shumë brutal, dhe pastaj e bëri pyetjen kyç: Çka keni ju me Kosovën?
Publiku francez, që historikisht nuk është fort entuziast për Kosovën e Malin e Zi, qeshi me Nebojsha Çoviq, sepse ia bëra një skeç të plotë për Gjakovën, etj.
Pra, po, unë jam kosovar. Më ndihmoi ta kuptoja Kosovën dhe duhet ta përmend edhe një detaj. Rastësitë vendosin për disa gjëra në jetë, madje edhe për ta kuptuar botën.
Babai i nënës sime dhe gjyshja ime, Kërstinja, jetuan në Kosovë për dy vjet para LBD-së, sepse gjyshi im nga nëna ishte, nëse më falni, xhandar. Ai ishte rreshter, pastaj mbaroi si kapiten dhe shërbeu dy vjet, e më pas në Budva, kështu që nëna ime lindi në vendin e Serbisë së Madhe, Pobrgje, pastaj Grbalj, pastaj Plavë për dy vjet... pastaj xhaxhallarët e mi lindën në Plavë... pastaj në Kosovë për dy vjet e pak para luftës në Bileqe.
Gjyshja ime, Krstinja Laboviq, e martuar në Shekler, më tregoi për Kosovën midis dy luftërave. Pra bashkëshortja e një xhandari, gjyshi im Radomir, por gjyshja ime ishte shumë më mbresëlënëse. Ajo po më tregonte... nuk i përdorte fjalët “aparteid” dhe “segregacion” kur po më fliste, por ato që i tregonte ishin aparteid dhe segregacion, ashtu siç kemi mësuar për sisteme shoqërore. Antagonizmi i plotë, margjinalizimi i një pjese të popullsisë, etj., tepër të madh. Më kujtohet, isha fëmijë..., më vonë kam kërkuar që të më rrëfente "Ke mundur ta vrasësh njeriun dhe asgjë nuk do të të kishte ndodhur. Ke mundur t’i marrësh të korrat dhe asgjë nuk do të të kishte ndodhur ". Me këto fjalë, ku "njeri" do të thoshte shqiptar 
Daja im i madh ka qenë shkrimtar, Bogdan Shekler thoshte: "mos [fol] Krste (mos nënë)”, e ajo i kthehej para të gjithëve: “Shuaj Bogdan"! 
Kisha fatin të dija se çka ndodhi në Kosovë midis dy luftërave dhe u rrita në familjen e një juristi dhe një profesoreshe, të cilët ishin gjithashtu njerëz shumë të hapur në lidhje me këto çështje. 
Kjo do të më shpëtonte, në atë që do të vinte më vonë në Beograd, në Rini, e në kryesi të Rinisë Jugosllavia tashmë kishte filluar të shpërbëhej; në Mal të Zi, në Këshillin Qytetar për Paqe dhe më vonë në Aleancën Liberale.

Surroi: Shtegtimi yt, po të mos shpërbëhej Jugosllavia, të çonte të bëheshe diplomat i Jugosllavisë.

Vlahoviq: Po.

Surroi: Dhe në fakt, ishte diplomat i të rinjve.

Vlahoviq: Po, sekretari ndërkombëtar i Rinisë së Jugosllavisë...

Surroi: ...dhe ishe në atë pikën e kthesës, kur Jugosllavia po nisej drejt shpërbërjes. Kur e vërejte?

Vlahoviq: Isha në Beograd, në vitet 1986-88.

Surroi: Pra, Milosheviq.

Vlahoviq: Milosheviqi ia nisi... me kënaqësi e them dhe insistoj pa turp dhe pa lajka, se isha kundër, që nga dita e parë, se u pa se çka është. I përkisja atij brezi të të rinjve të Jugosllavisë nga vise të ndryshme që në mënyrë dominuese kishin qëndrim kritik ndaj versionit përfundimtar të sistemit njëpartiak, që ishte kundër populizmit të ri, kundër dogmatizmit.
Një nga mirënjohjet e para ishte, në çastin kur u parandalua... është rrëfim i gjatë... ishte rasti me një djalosh të shkëlqyer, Zhelko Cigler, nga Sllovenia, duhej të zgjidhej kryetar i LRSJ-së. 
Ndodhën disa gjëra dhe njëri nga ne duhej të zgjidhej kryetar i Rinisë i Jugosllavisë, pastaj udhëheqja malazeze merr vendim, dhe ky është një version shumë i shkurtuar i rrëfimit se “...ky Vlahoviqi nuk mund të zgjidhet, se shoku (Stipe) Shuvar na është ankuar për të”. 
I përkisja ekipit, ku ishin i ndjeri Borut Shuklje, Jozhe Shkoljç, e disa njerëz të tjerë që nga fillimi e kuptuam se kjo ishte gjë e keqe se po çonte në shkatërrimin e Jugosllavisë. Edhe atëherë, fitova nofkën "slloveni", sepse i përkrahja nismat sllovene dhe madje, dhe mund të them se në fund të mandatit dyvjeçar, e mendoja seriozisht idenë e ikjes në Slloveni. 
Jozhe Shkoljç më thirri – tash së fundmi ka qenë te ne në Mal të Zi - atëherë ishte kryetari i Rinisë së Sllovenisë dhe më tha, “Miço hajde te ne”, dhe unë i thashë "nuk e di". Madje pata edhe një ofertë... Vasil Tupurkovskin e kisha koleg të partisë. Atëherë e udhëhiqte bashkëpunimin ndërkombëtar të Lidhjes së Komunistëve me vendet perëndimore, ngase Marko Orlandiq i Malit të Zi s’kishte talent Perëndimin e ky e udhëhiqte krejt edhe Vasilli më ftoi në Maqedoni, por unë nuk e bëra. Vendosa të kthehesha në Mal të Zi.

Surroi: Orlandići merrej me kë, rusët?

Vlahoviq: Ai ishte madje ambasador në Moskë, i së ashtuquajturës RFJ. Unë gjithmonë kam qenë kundër dogmatizmit, isha i huaj në atë sistem, isha, siç do të thosha, dhe duhet ta them, i vetmi nga brezi im politik që nuk mori pjesë në të ashtuquajturin revolucion "antiburokratik".
...dhe nëse ajo udhëheqje... ka një detaj... meqë po flasim... pra jam në fund të mandatit. "Shoku Vlahoviq nuk mund të jetë, e kemi kandidatin tonë, ky s’mundet se është ankuar Shuvari, shoku Milo Gjukanoviq është kandidati ynë", dhe Gjukanoviqi erdhi pas meje në kryesi të Rinisë së Jugosllavisë nga Mali i Zi.

Surroi: Madje ndanit edhe një zyrë.

Vlahoviq: Rastësisht nisëm punën në të njëjtën zyrë, në të njëjtën ditë. Dhe them “unë dhe Gjukanoviqi”, sepse jam tre muaj më i moshuar, unë jam më 15 nëntor, e ai më 15 shkurt... 
Mandati përfundoi dhe falë rrethanave, në kohën kur po vendosej a duhej kthyer Sllovenia në rotacion për zgjedhjen e kryetarit të Rinisë nga Sllovenia ... ashtu disi u kurdis dhe kështu edhe ndodhi. 
Ishim në “Qendrën Sava”, njëra nga ato sallat e cekëta dhe të gjera, dhe duhej votuar, ishin mandatet njëvjeçare për kryetarin, shkohej me radhë, dhe po vendosej nëse Sllovenia duhej kthyer në rotacion, sepse e humbi radhën për shkak të Ciglerit që e përmenda, pra, radha do të ishte Slloveni, Maqedoni dhe pastaj Mali i Zi apo të hiqet Sllovenia, të shkojë Maqedonia dhe pastaj Mali i Zi, që do të thotë se në vitin e dytë të mandatit, përfaqësuesi i ri i Malit të Zi, Milo Gjukanoviq, do të ishte kryetar i të rinjve të Jugosllavisë. 
Ndodh votimi dhe rezultati do të jetë 73:72 që Sllovenia të kthehet në rotacion. Është e vështirë të përshkruhet ajo atmosferë ku gjysma e sallës është një shpërthim entuziazmi, e gjysma e sallës... është si në një ndeshje futbolli. Fyerje dhe mallkime më të tmerrshme..., dhe e kërkoj fjalën. Votimi mbaroi, e çka pra tash? Jemi ulur, secili me një mikrofon, përpara kryesues është Zoran Angjelkoviq-Baki, e njihni këtë personazh.

Surroi: Ai bëhet guvernator i Kosovës...

Vlahoviq: Po, ai bëhet guvernator i Kosovës; sekretar i Partisë Socialiste, e atëherë ishte sekretar i Rinisë së Jugosllavisë, dhe ne e quajmë Baki, sepse ai i thërret të gjithë “Baki”. Dhe ai më pyet...

Surroi: - Ka qenë drejtor i shtëpisë së mallrave, atje...

Vlahoviq: E di që është nga vendi Qiqevac afër Varvarinit, dhe kur grindeshim i thosha je nga Qiqevci afër Varvarinit e nuk i di disa gjëra... Dhe Baki më pyet: “Çka do?”. “Ma jep fjalën dhe e sheh çfarë dua”. 
“Merre fjalën” dhe unë nuk desha të flas nga vendi, e më duheshin dy minuta për të shkuar në anën tjetër të sallës dhe të shkoj te foltorja dhe them: “Veç desha t’ju tregoj se kjo vota e 73-të është e imja dhe nuk ia jap askujt”. 
Pra, kinse vota ime vendosi e këndej delegacioni malazez, përfshirë Đukanovićin dhe ekipin e tij në atë kohë... nisin të bërtasin, e unë i them “Baki, a mund t’i qetësosh këto elemente”... dhe kështu mbaron.
Dhe kështu shkoj, nga fundi i mandatit, a propos vetes dhe diplomacisë, në Sekretariatin Federativ... tanimë Ministrinë e Punëve të Jashtme, dhe aty më pranon njeriu i tretë, një diplomat nga Bosnja, Murat Agoviq, një burrë i shkëlqyer... i dhashë provimet e gjuhës e të tjerat që kërkoheshin dhe më shikon: “Shoku Vlahoviq”, nuk mund ta imitoj boshnjakishten e tij, mbante fjongo të kuqe, thotë: 
“Çka të bëj me ju?” 
“Çfarë ndodhi, shoku ambasador, shoku sekretar, çfarë ndodhi?” 
Ai thotë, “Keni referenca të jashtëzakonshme”... 
I them “po, kam punuar në bashkëpunimin ndërkombëtar në Rini”.
“E di”, më thotë, “por këta të tre nga Mali i Zi na thanë se nuk bën të merreni me diplomaci”...
E di cilët tre, por e pyes. Këmbëngul që të më thotë. 
“Po e dini kush janë, Bulatoviqi, Maroviqi dhe Gjukanoviqi. Nuk e di çfarë telashesh keni, por ata thonë se s’bën të merreni me diplomaci”.
Ndonjëherë bëj shaka me Gjukanoviqin për këtë... por pastaj ndodhi një gjë e bukur...kjo ishte në vitin 1988, kjo bisedë për të cilën po flas, dhe u ktheva në diplomaci në vitin 2004, si kreu i diplomacisë së Malit të Zi, për të cilën më meritori është Gjukanoviqi. 
Sepse duke i ditur raportet dhe konfrontimet tona... ne nuk kemi folur... më kujtohet kur ishit në Rambouillet më 1999, e patëm një konferencë, mora pjesë në organizimin e saj me Foreign Officein në Londër... e mbajtëm një konferencë për Malin e Zi, konferenca e parë ndërsa ishit në Rambouillet. Natyrisht, britanikët e nuhatën se edhe kjo çështje mund të hapej, e donin ta shqyrtonin. Dhe mbaj mend, për shembull, unë përfaqësoja pikëpamje... 
I pari që mbështeta Gjukanoviqin kur ai ndërroi politikën dhe u bë kundër Miloševićit dhe kur ai shkoi, për shembull, në Zagreb për të kërkuar falje. Isha i pari që e mbështeta të kërkonte falje, jo në emrin tonë, por në emrin e vet, se ai ishte pjesëmarrës, por si kryetar i Malit të Zi ishte e rëndësishme. 
Dhe mbaj mend, për shembull, vitin 1999, ne sa nuk shtyheshim me fytyrë me njëri-tjetrin. Nejse, ai është më i gjatë e nuk mund ta mbërrija, por nuk flisnim më 1999-n, e mbanim të njëjtën anë, ai erdhi në anën tonë. Kështu e shihja unë.

Surroi: Në atë moment, thënë vrazhdë, ti nuk ishe pjesë e politikës “ne dhe rusët bashkë 300 milionë”

Vlahoviq: Kurrë!

Surroi: Po ti u ndave nga ajo, sepse kjo në fakt ishte politika e Miloševićit në vitet 1989-1990. Ai nuk e kuptoi që Muri i Berlinit po shembej. Dhe ti, dhe një pjesë e atyre udhëheqësve rinorë, instinktivisht u rreshtuat nga aleancat dhe partitë liberale.

Vlahoviq: Është e vërtetë. Isha në magjistraturë në Holandë kur filloi lufta dhe profesori im më pyeti: “Je i sigurt që duhet të kthehesh?” dhe i thashë po, se duhet ta ndalim atë luftë. Kisha fiks-ide, nëse asgjë tjetër, duhej të mbeste një gjurmë që dikush u përpoq ta kundërshtonte. Pastaj krijuam Këshillin Qytetar për Paqe dhe më pas, për ta shkurtuar rrëfimin, natyrisht për Aleancën Liberale.

Surroi: Sepse sllovenët e filluan. I pari është Shkolç. Pastaj e bënë edhe boshnjakët.

Vlahoviq: Rasim Kadiq, i cili ishte me ne në Beograd, një “punëtor profesional-politik” siç thuhej atëherë, mik i dashur, kështu ishim ne atëherë...

Surroi: Pastaj edhe maqedonasit...

Vlahoviq: Edhe maqedonasit kishin degën e tyre... kishte edhe shumë nga ish-Rinia... U bashkova me Aleancën Liberale, nga dëshira për të ndihmuar një parti. Natyrisht, tani kjo mund të interpretohet si “kur të vijnë mendtë...”

Surroi: Filloi me Slavko Peroviqin?

Vlahoviq: Me Jakov Mrvaljeviqin. I pari ishte Jakov Mrvaljeviq, i cili është më pak i njohur. Ai vdiq, i ndjeri, për fat të keq. Burrë i mirë. Gjithashtu iu afrova Aleancës Liberale, sepse ata ishin më të shkathët, më aktivët, ani që aty s’kishte shumë liberalizëm. Kishte njerëz që e dinin se çka ishte demokracia liberale, disa që kishin, madje edhe këto qëndrime libertariane, nëse do ta quajmë kështu... 
U bashkova, sepse ishin më aktivët e ata më ftonin dhe u gëzuan që erdha, u afrova, sepse isha edhe unë aktiv dhe i gatshëm të thosha gjëra mjaft drastike.

Surroi: Dhe dy gjëra që i dallojnë liberalët janë: Mali i Zi dhe “malazezizmi” si i tillë, dhe pozicionimi kundër luftës që është unik në Mal të Zi, dhe pozicionimi kundër luftës.

Vlahoviq: Pozicionimi kundër luftës ishte më i gjerë se Aleanca Liberale, madje ka edhe një detaj... gjëja më e rëndësishme që bënë liberalët është miku im Marko Popoviq, është poet, ndër të tjera, ai e shkroi vargun e famshëm: “Nga maja e Llovqenit rënkon zana, Dubrovnik falna“ dhe kjo është një situatë...

Surroi: Kjo ndodhi pasi malazeztë...

Vlahoviq: ...u keqpërdorën rezervistët për diçka që ishte agresion kundër Dubrovnikut, pa dyshim kundër Kroacisë, dhe pastaj reagimi... është një gjë e panjohur, reagimi i parë i udhëheqjes së Aleancës Liberale, përfshirë Peroviqin, ishte, “këtë punë na e kurdisi UBDA”.
Dimensioni antiluftë është më i gjerë dhe erdhi edhe nga anash. S’ishte vetëm autentik liberal, por liberalët ishin pa dyshim kundër luftës dhe pati guximtarë e heronj krejtësisht të panjohur për publikun e gjerë. Më shumë keq për këtë, se ka pasur lëvizje, veprime, aktivitete dhe njerëz që rrezikuan veten dhe familjet e tyre për të cilat dihet shumë pak. Dhe unë jam gjithmonë kundër reduktimit të gjithçkaje në një emër dhe mbiemër në këtë... jo vetëm sepse isha numri dy, ose tre, por sepse ishte një lëvizje megjithatë më e gjerë autentike që për fat të keq u shua më vonë nga budallallëku politik dhe mungesa e plotë e vizionit, etj.
Ajo që më pengoi, dhe arsyeja pse u largova i pari është se ndodhi e gjithë kjo sagë derisa isha në parlament, pastaj iu desh të ndryshonin ligjin për deputetët, ashtu që të largohesha nga parlamenti.

Surroi: Po ta matje me përqindje, në atë kohë, sa për qind e njerëzve në Mal të Zi mendonin sinqerisht për shtetësinë malazeze?

Vlahoviq: Është shumë e vështirë të thuhet, para së gjithash, sepse zgjedhjet ishin të gjitha të parregullta. Të mos e harrojmë këtë. Dhe pastaj këto përqindje që i kishim liberalët, në zgjedhjet e para, ishim trembëdhjetë në kuvend dhe tani nuk mbaj mend, nja 10 për qind, e besoj se na i vodhën po aq apo të paktën gjysmën domethënë, disponimi autentik antiluftë në ato vite, që nuk ishte vetëm mes liberalësh, kishte socialdemokratë, forca reformiste, kishte disa grupe njerëzish të papërfshirë. Mendoj se mund të flasim për çerekun e popullsisë.

Surroi: Kundër luftës?

Vlahoviq: Kundër luftës...

Surroi: Po ai pro malazias?

Vlahoviq: E besoj se përkonin shumë përqindjet, ishin dy anët e së njëjtës medalje. Ajo ishte koha kur thënia: “Unë jam malazias” nënkuptonte se je për Malin e Zi të pavarur dhe se respekton disa vlera autentike malazeze, duke përfshirë këto emërtime identiteti, se çka do të thotë të jesh malazias.
Është shumë e vështirë, gjërat ishin fluide, entuziazëm për atë luftë dhe politikën e Miloševićit, gjithmonë kishte një element frike, nga niveli kolektiv tek ai individual. 
Thënia ime atëherë ishte: “Mali i Zi është pengu vullnetar i politikës së Miloševićit”. Pra, ekziston çasti i vullnetshëm dhe i pavullnetshëm i pjesëmarrjes malazeze në të gjithë këtë...

Surroi: Një shumicë ishte për Milosheviqin.

Vlahoviq: Pati keqkuptim të proceseve historike, pastaj mungesë vullneti për të menduar ndryshe nga ajo që u përcaktua si politikë zyrtare shtetërore që promovohej... përndryshe, në atë kohë, mediat ishin të centralizuara... një sferë politike plotësisht e kontrolluar në të cilën dominon një parti dhe shërbimet e saj, etj.
Deri te këto tradicionalet, “ne dhe rusët 200 milionë” ose sa prej nesh jemi...  e gjëra të tjera të ndryshme, por edhe ndikim nga jashtë, pra këta njerëz që ishin atëherë me Milosheviqin më vonë u ndanë, Gjukanoviq dhe të tjerët. Gjithmonë gëzohem kur u them se po të kishin provuar diçka atëherë, ndoshta do të kishte shkatërrim dhe një tragjedi në Mal të Zi, siç ndodhi në disa treva të tjera të Jugosllavisë, përfshirë Kosovën.
Ani pse kjo tani është kështu vetëm për diskutime teorike post-festum pas kaq shumë gjërash...  por Mali i Zi ishte, pa dyshim, peng vullnetar atëherë. Shumë rezervistë shkuan në Dubrovnik, duke kënduar, me shpresën se do ta mbronin Jugosllavinë..., ja një rrëfim intim, por simbolik. 
E çova vëllain tim të vogël, Miroslavin, në “Barutana”, ashtu quhej vendi mbi Podgoricë, ku rekrutoheshin, sepse ai donte të shkonte në luftë. Unë e udhëhiqja një lëvizje paqeje, porse e çoja vëllain tim në luftë. E pyes: “Vëlla, ku po shkon, çfarë po mbron?”
“Jugosllavia duhet të mbrohet”, tha. 
Po, prit, para dy minutash më tha se Jugosllavia është e burgosur nga populli serb, duhej të shpërbëhej. Beson se do ta mbrosh Jugosllavinë duke e shkatërruar? Nuk më dëgjoi. 
Nuk do të jetë më e keqja nëse vdes,  por nëse vret dikë, nuk mund ta rregullojmë. Nëse vdes, vdes.

Surroi: Shkon fytyra!

Vlahoviq: Roli i Malit të Zi atëherë ishte ky. Pjesëmarrja pa shumë mend, pa shumë guxim, pa dije shumë në një diçka që ishte punë e Serbisë së Madhe dhe... t’i kapërcejmë ca faza... jam i lumtur që në fund të këtij rrëfimi, unë, si ministër i Punëve të Jashtme të Malit të Zi, në tetor 2004, shkova në Zagreb, te kolegu Zhuzhul... ishim tek ai në zyrë, dhe i them Miomir, shkojmë me konferencë shtypi. Ashtu e ke menduar?, më thotë. I them, erdha të takohem me ty, por më shumë erdha për konferencë të përbashkët që unë të them diçka.
Kërkova falje në emër të rezervistëve malazezë, në emër të Malit të Zi, por thashë se ata u keqpërdorën, se kjo nuk ishte lufta jonë, se Mali i Zi u shty në diçka që ishte agresion për interesat e të tjerëve. Dhe kjo u prit mirë në Zagreb, ndoshta sepse e dinin se unë atëherë isha kundër agresionit, etj. Një kombinim i çuditshëm rrethanash, me shumë fat dhe me guximin dhe njohuritë e udhëheqjes së asaj kohe dhe pa dyshim Đukanovićit, të cilin e nuk e lashë të bëhej kryetar i Rinisë së Jugosllavisë, që është shumë më pak e rëndësishme në këtë kontekst. Arriti të dilte prej saj në një mënyrë të ndershme dhe kur flasim për ato vite, shpeshherë gjenden pikat kthesë që shërbyen si pararendës të Referendumit të Malit të Zi dhe rivendosjes së pavarësisë.
Natyrisht, ishte e nevojshme të distancohej nga politika e Milosheviqit. Gjukanoviqi ishte përherë i fortë në taktikë... s’jam i sigurt për strategji... por për taktikë mendoj se është vërtet i talentuar, se është shumë i aftë politikisht kur bëhet fjalë për parashikime taktike dhe lëvizje të tilla.
Gjukanoviqi u distancua nga Milosheviqi në çastin kur kuptoi se Milosheviqi nuk kishte të ardhme. E pati një bisedë me senatorin e atëhershëm Joe Biden bash në lidhje me të ardhmen e Milosheviqit, po mendoj se një nga lëvizjet e autoriteteve malazeze që shpëtoi Malin e Zi dhe e kualifikoi atë për t’u kthyer drejt pavarësisë, në një kuptim historik, është qëndrimi ynë ndaj refugjatëve të luftës, nga Kosova, ndaj më shumë se 100 mijë shqiptarëve etnikë që i pranuam në Mal të Zi, pa asnjë incident nga autoritetet e atëhershme. 
Është një gjë e madhe... dhe është antiteza e pjesëmarrjes së pafat dhe të turpshme të malazezve, antiteza e agresionit kundër Dubrovnikut është shpëtimi i më shumë se 100 mijë refugjatëve nga Kosova  gjatë ndërhyrjes së NATO-s.

Surroi: Është një evolucion i jashtëzakonshëm brenda Malit të Zi dhe i të menduarit malazez, por indikacione për këtë u dhanë edhe nga disa njerëz prej të cilëve nuk pritej, për shembull Momir Bulatoviq, i cili ishte pro-Milosheviqian ortodoks...

Vlahoviq: ...vdiq si i tillë.

Surroi: Në një moment ai ishte në këto konferenca, për shembull në konferencën e Hagës ai kishte një mendim tjetër...

Vlahoviq: Po, ky është një detaj interesant, unë isha ende në parlament dhe e mbaj mend se ky u mandatua nga Kuvendi i Malit të Zi për të vendosur në vend të ngjarjes se si të votohej për propozimin për transformimin e asaj bashkësie në një lloj konfederate, për t’i pranuar parimet e përgjithshme 1 dhe 2, dhe ai gjeti forcën ta thoshte në Hagë se Mali i Zi e mbështet atë. 
Sipas dëshmive, Milosheviqi u ngrit dhe shëtiste pas tij duke brohoritur: “Rroftë Mali i Zi i pavarur” dhe pastaj ai e ridrejtoi... ky është një nga rrëfimet  interesante, i cili tregon se me çfarë sfidash dhe situatash u përballën ata njerëz, madje edhe ata që iu nënshtruan atij presioni, siç ishte Momir Bulatoviqi i ndjerë... aeroplani që duhej ta kthente në Beograd u devijua në Pragë, pa e ditur ai. Aterruan, dhe ai mendoi se ishte ulur në Beograd...

Surroi: Pse?

Vlahoviq: Epo, ka një detaj tjetër nga ky rrëfim që e kam dëgjuar nga disa burime. Do të thërriste në shtëpi dhe Vuçeliqi do t’i përgjigjej në telefonin e shtëpisë.

Surroi: Miodrag?

Vlahoviq: ...Milorad... Pra, burri telefonon në shtëpi të veten, në vend të një zonje që quhet Nada, përgjigjet Vuçeliqi, duke thënë:  “Mos u shqetëso, gjithçka është në rregull këtu”...
Edhe unë isha njësoj atëherë, më lejo ta them këtë, është një detaj i vogël, por që ndoshta  e ilustron këtë... në lidhje me disa nga situatat e mia në Aleancën Liberale..., i kërkova udhëheqjes së Aleancës Liberale, siç them “udhëheqjes me një anëtar”, të shkonim në aeroport për ta pritur Bulatoviqin, sepse, në Hagë, ai e kishte thënë atë që e mendonim. “Jo, kjo nuk mund të bëhet”... dhe i them Peroviqit, “ani”... Duhet të jemi të drejtë me Bulatovićin,  ai ka disa lëvizje ku ka treguar rezistencë ndaj atij lloj qëndrimi jokritik, absolut... servil ndaj Serbisë dhe serbëve, kushdo që është në pushtet në Serbi, malazeztë duhet ta dëgjojnë.
Janë dy ose tri... i ktheu nga Banija, një ekskursion i rezervistëve tanë, këta paramilitarët, që i solli përsëri në Mal të Zi. Tha që malazeztë nuk duhet të marrin pjesë atje, dhe e shpëtoi Malin e Zi nga ai turp historik... dhe në një moment, dhe unë e mbështeta në Kuvend..., liberalët ishin të gjithë kundër mbështetjes... i mbronin të drejtat e njeriut të Vojislav Sheshelit, sepse Momir Bulatoviq vendosi ta shpallte Sheshelin persona non grata në Mal të Zi, siç thanë disa nga miqtë e mi më vonë, e nuk përmend emra: “E nxorëm prej Rivës së Tivatit si një thes kompira”. Unë pastaj mbështeta Bulatoviqin, ai e shpalli Sheshelin... pra ky Bulatoviq... sepse Shesheli nuk mund të thotë atë që e thotë edhe sot...

Surroi: Ta përkthejmë këtë: “Thes i kompirave, është thes i patateve”.

Vlahoviq: Nga ana jonë e Çakorrit u thonë kompira... 
Duhet të jemi të drejtë edhe me të. Fatkeqësisht, ai u dorëzua në fund, me dëshmitë në Hagë dëshmoi një magjepsje të plotë, pothuajse idhulltare, me Milosheviqin.

Surroi: A ndodhi kthesa te Gjukanoviqi me luftën në Bosnjë?

Vlahoviq: Më duhet të jem i kujdesshëm, njerëzit zakonisht keqkuptojnë thuajse jam si ekspert i Gjukanoviqit.

Surroi: Jo, nuk po e shohim... vetëm siç e njohim që të dy, ti e njeh pak më mirë... por po e shikojmë nga një perspektivë historike.

Vlahoviq: Po përpiqem ta depersonalizoj atë që dua ta them, e jo pse e kam idenë se di diçka më shumë dhe se kam parë atë që të tjerët nuk e kanë parë. Por po përpiqem ta identifikoj atë moment. Ka disa dëshmi nga Beogradi, disa njerëz, emrat nuk janë të rëndësishëm, nga strukturat ushtarake e politike, që kanë folur në disa biseda kur fillon të bëhet e qartë se lufta në Kroaci dhe Bosnjë nuk po jep rezultatet e pritura, se Serbia nuk do të fitojë ose se ushtria jugosllave, apo si quhej...Đukanovići qysh atëherë, sipas asaj që kam dëgjuar kishte thënë, “Nuk jam shumë i sigurt se mund të bëhet kaq lehtë”, kur vizatoheshin caqet, do të mbërrijmë deri këtu, etj. 
Megjithatë, mendoj se biseda me të cilën përmenda... ishte shumë e rëndësishme për vendimin e tij për t’u distancuar.

Surroi: Me Joe Bidenin

Vlahoviq: 1996-n, në Washington, edhe unë kam... ai është ende gjallë dhe jam i lumtur që miku ynë, doktor Michael Haltzel, është gjallë. Për 11 vjet, ai ishte praktikisht dora e djathtë e senatorit Biden dhe ishte i pranishëm në atë bisedë dhe kam privilegjin të di se çfarë u tha në atë bisedë, dhe duke e njohur Gjukanoviqin, është shumë mirë dhe jam i lumtur, dhe të gjithë jemi të lumtur se kjo është mirë për Malin e Zi që ai e kuptoi atë bisedë ashtu si duhet. 
Gjukanoviqi është një “kafshë politike” në kuptimin më të mirë të fjalës për sa u përket të kuptuarit dhe ndjenjës për politikën, madje edhe për atë që ai mund të mos e ketë kuptuar plotësisht në atë çast, do ta ketë ndier se disa gjëra po lëviznin në tjetër drejtim dhe së dyti, ai e tha vetë, ai ka aftësinë për të qeverisur dhe ia doli mbanë në atë situatë mjaft dramatike prej 1996-s në 1997-n, kur ndodhi konflikti në DPS (Partia Demokratike e Socialistëve), sepse, për t’i rënë shkurt, Milosheviqi praktikisht i urdhëroi Bulatovićit që ta bënte diferencimin atje.
Dhe pastaj, në mbledhjen e Këshillit kryesor, Bulatoviqi shtroi jo një, por tri pyetje, e treta prej të cilave ishte: “A jeni për këtë Jugosllavi?”. 
Dhe pastaj kërkonte përgjigje për të tria, “ose jeni për të gjitha, nëse jeni kundër njërës atëherë jeni kundër të triave”... kështu që donte t’i mbështeste për muri përkrahësit e Gjukanoviqit. E këta i kishin 7 vota në atë takim. Pra, Gjukanoviqi dhe gjashtë të tjerë ishin me të. E shumica absolute në atë anën tjetër.
Por, Gjukanoviqi ia doli mbanë, hap pas hapi, dhe ndoshta ishte fati e tij dhe yni, e malazezve si shtet si komb, që jetonim në një sistem ku pushteti ishte i përqendruar në një parti dhe ku rezultati i politikës varej nga luftërat e brendshme të partisë. Gjukanoviqi ishte jashtëzakonisht i aftë në luftërat e brendshme të partisë.

Surroi: Kjo do të thotë një revolucion i brendshëm.

Vlahoviq: Një përmbysje e brendshme që më vonë e quajtëm revolucion. Pra, ishte një përmbysje që u krye me teknika të ndryshme, tani nuk do të hyj në detaje dhe për të mos qenë cinik dhe ironik, por rezultati është i rëndësishëm dhe... nuk pati viktima, nuk pati metoda që i dimë nga librat sovjetikë dhe të tjerë, por ata prapë arritën të dallonin se pyetja e vërtetë është: “A jeni për apo kundër Malit të Zi?”
Jam i lumtur që e parashikova atëherë, madje pas dy ose tri javësh shpërbërjen e DPS-së...

Surroi: Kjo ishte tashmë viti 1997. :

Vlahoviq: Teza ime atëherë, dhe ende sot, është se kur i redukton dallimet në Mal të Zi në një ndryshim të vetëm, kur i përmbledh ato në një pikë, pyetja e fundit është “A je për apo kundër Malit të Zi?” Dhe kjo pyetje historike u bë atëherë.
Në fakt është bërë gjithmonë gjatë gjithë historisë malazeze, thjesht është formuluar ndryshe, konteksti është i tjetër, rrethanat janë të tjera. Por pyetja është “A je për apo kundër Malit të Zi”. Në intervalin tonë historik, derisa merreshim me politikë, këta njerëz që i përmenda dhe shumë të tjerë, kjo pyetje në fakt përkthehej në: “A je për pavarësinë e Malit të Zi, apo jo?”

Surroi: Kjo më ka intriguar për shumë vjet, sepse ne njihemi dhe e ndjekim njëri-tjetrin për shumë vjet. Mali i Zi ka një differentia specifica krahasuar me kombet e tjera të ish-Jugosllavisë, dhe kjo është se një pjesë e madhe e malazezve ishin në krye të Jugosllavisë, dhe se identiteti ndaj Jugosllavisë ishte shumë më i theksuar te malazeztë sesa midis të tjerëve, nga gjenerali Peko Dapçeviq te të tjerët, madje edhe në diplomaci, proporcionalisht, gjithmonë kishte më shumë malazezë në ushtri, në diplomaci, në të gjitha sferat e shoqërisë. Si doli në pah kjo më 1997? Është një rrëmujë psikologjike që ende vazhdon.

Vlahoviq: Është një rrëfim shumë e gjatë dhe komplekse. Së pari, kjo është e vërtetë për malazeztë, ka njerëz të mëdhenj, për shembull Velko Miqunoviq, ambasadori ynë në Washington dhe në Moskë... “Vitet e Moskës” 1 dhe 2.

Surroi: “Vitet e Moskës” është një nga veprat kapitale

Vlahoviq: Absolutisht ka njerëz atje që ishin..., ka njerëz të rangut të parë, të mos harrojmë, Milovan Gjilas është gjithashtu malazias. Edhe të tillë të mëdhenj kemi pasur.

Surroi: Milovan Gjilas vizatoi kufijtë aktualë të Kosovës

Vlahoviq: Dhe Malit të Zi.

Surroi: ...dhe të gjitha republikave tjera.

Vlahoviq: Boka e Kotorit është gjithashtu në Mal të Zi, njerëzit duhet ta mbajnë mend këtë. Në Mal të Zi, ekziston një trajtim dhe konsideratë shumë e diskutueshme, ndonjëherë shumë e pamatur dhe sipërfaqësore e Milovan Gjilasit dhe shokut të tij në Mal të Zi, i cili është gjithashtu një malazias i harruar, Komnen Ceroviq, të cilin dua ta përmend te Veton Surroi, këtu në Prishtinë, në “PIKË”...

Surroi: Komneni është axha i Stojanit?

Vlahoviq: Babai i të ndjerit Stojan dhe i Stankos, me të cilin, do ta thyenim tavolinën në debat për disa gjëra. Malazeztë ishin të shpërndarë mirë, “pak, por mirë të shpërndarë”, kjo është shaka e vjetër. Edhe pse ky numër i vogël dhe shpërndarje e mirë është nga lufta, malazeztë morën pjesë...

Surroi: Proporcionalisht shumë më tepër...

Vlahoviq: Më shumë... e më vonë për shkak të kësaj psikologjie kolektive që sapo e përmende, ishin në përqindje më të përfaqësuarit në ishull, në Goli Otok, dhe mendoj se edhe sllovenët ishin diku atje, kjo është interesante. Ekziston filmi “Nga nata në mëngjes” i Branko Hoffmanit... Sllovenët ishin gjithashtu në përpjesëtim shumë të pranishëm, gjë që është interesante, në Goli Otok, për disa arsye të tjera... 
Po, kishte shumë konfuzion...  
Para ca ditësh m’u kujtua kjo, viti 1998 para ndërhyrjes, shkuam në Zhablak, një mik i imi thotë a po takohesh me Vidoje Zharkoviqin. Unë them mirë, por tash e mendoj se ajo bisedë..., ai është një njeri i dashur, ai ishte një njeri i mirë, isha brutal në kritikën për konfuzionin e udhëheqjes malazeze në atë interval kur po vinte Milosheviqi, ishte shumë e vështirë për mua ta shikoja. Sepse është plotësisht...

Surroi: Zharkoviqi ishte pro Milosheviqit, i shquar madje.

Vlahoviq:  Ata ishin joaktivë, e kuptuan vonë se për çfarë  bëhej fjalë. I lartpërmenduri Marko Orlandiq, po ky Baki Angjelkoviqi i përmendur, pati për detyrë që ta shtynte publikun  t’ia kthente shpinën në Fushë Kosovë, dhe kështu e eliminuan politikisht, Orlandiqin, i cili nuk e kuptoi deri atëherë.
Unë hidhërohesha me tanët që nuk po e kuptonin dhe më dukej se ishte një gabim i madh. Por është recidiv dhe ndoshta një reflektim historik dhe politik i fiksimit të malazezve për Jugosllavinë... konfuzion me Beogradin...  ka një magjepsje me Beogradin, e di që ishte shumë më i bukur në ato vite, unë e tij mbajmë mend pak, por mund të kujtojmë një gjë ishte Beogradi, le të themi në vitet 1960, dhe një gjë tjetër Titogradi në vitet 1960, mund të flasim për atë që ndodhi në Beograd më 1968, nëse ishte thjesht një reflektim i Francës apo ishte një reagim...

Surroi: Edhe pse ishin shumë më të majtë se Tito.

Vlahoviq: Ishte një përzierje e studentëve francezë, pra Pol Pot, Enver Hoxha dhe grupi studentësh francezë.

Surroi: Çu en Lai

Vlahoviq: ...të gjithë janë studentë francezë, dhe kishte kësi lloj të majtësh në Beograd, shumë historianë ose analistë seriozë thonë se pati shumë elemente përpjekjesh pas Plenumit.

Surroi: Të Brioneve...

Vlahoviq: Pas vitit 1966, a ishte ky reagim në të vërtetë dogmatik ose që kishte elemente... Tani, gjithmonë më pëlqen t’i krahasoj këto dy raste, është më pak e njohur për njerëzit, më 1968 në Beograd, ndodhi çka ndodhi, e cila në fund ishte shumë e larmishme se në fund pati edhe libertarianë, kishte liberalë të vërtetë, por ishte një rrëfim dominues dogmatik. 
Në Titograd, e gjithë protesta u reduktua në një takim të përbashkët të studentëve  dhe profesorëve në një nga fakultetet, në atë kohë nuk kishte universitet, natyrisht, vetëm dhjetë vjet më vonë, shtatë ose tetë vjet më vonë u themelua më në fund dhe ata përcaktuan se shokët në Beograd kishin kryesisht të drejtë, por që kishte devijime, etj.

Surroi: Edhe pse një malazias i shquar u qëndroi pranë studentëve, Veljko Vlahoviq.

Vlahoviq: Velko Vlahoviq iu bashkua studentëve ...

Surroi: Luftëtar në Spanjë…

Vlahoviq: Luftëtar në Spanjë... Unë i them “axha Veljko“, Vlahoviqët e mi, prandaj them se jemi në anën tjetër..., jemi poshtë Murinit, Lotina quhet vendi që nga viti 1735 dhe ne i dimë dymbëdhjetë breza përpara. Dhe ai farë Urosh Pejov, i cili vrau dikë nga istikami, dhe erdhi këtu, pra “axha Veljko“, Vlahoviqi më i rëndësishëm... M’u kujtua sot në mëngjes kur po mendoja për çfarë do të flisnim, kur e përmende Veljkon, ai i mbështeti, kishte edhe impulse pozitive, por them se kishte edhe këto interpretime plotësisht të dogmatizuara.

Surroi: Veljko Vlahoviq mbështeti të drejtën për të demonstruar, shumë më tepër sesa mesazhin.

Vlahoviq: Po, mirë, ai ishte një lloj pararendësi i Titos për goditjen përfundimtare. Tito ishte gjithashtu një mjeshtër i taktikave, që të thonë: “Shokë, studentët kanë të drejtë”.

Surroi: Për ta mbyllur.

Vlahoviq: - Pastaj kërcyen vallen e Kozarës dhe mori fund.

Surroi: Aty ishte edhe “miku ynë” Vuk Drashkoviq.

Vlahoviq: Absolutisht..., kolegu im serb.

Surroi: Kolegu yt serb ishte kundërshtari im.

Vlahoviq: Po kthehemi te Veljko Vlahoviqi, sepse kam një detaj për Kosovën. Ka bërë gjëra të mira. Vuk Drashkoviqi hidhërohej që e quaja “kolegu serb”. Mendonte se duhej të isha vartës. I thosha: ti udhëheq Serbinë dhe unë udhëheq Malin e Zi dhe ti je kolegu im serb...
Për Vlahoviqin, Veljkon e madh, një personalitet i mrekullueshëm, dhe që është një Vlahoviq atipik, përndryshe jemi të drejtpërdrejtë, të prerë, agresivë, ai ishte ende një njeri i artikuluar... babai më tregoi më vonë, kur folëm për Kosovën, unë dhe babai im, atë që thatë në fillim, ne kishim njohuri, babai im e dinte, kishte jetuar e punuar me ata njerëz... 
Mbase mund të gjendet data kur e vizitoi Vlahoviqi Kosovën. Pastaj në fund e kishin pyetur në një intervistë, cilat ishin përshtypjet e tij nga krahina autonome. Dhe ai, natyrisht me diplomaci e me elegancë, pasi jep lëvdata thotë, “nuk më pëlqen..., të gjithë do të duhej të flisnin edhe shqip”... 
Dhe e mbaj mend këtë prej shumë, shumë moti.  Pse e tha, kur e tha... njeriu e kuptoi se cili ishte problemi këtu dhe cili ishte problemi me perceptimin e situatës së Kosovës tjetërkund, edhe këtu në Mal të Zi,  ku narrativi i mitizuar dhe skajshmërisht nacionalist u pranua në mënyrë dominuese, pa kritikë dhe me inferioritet të jashtëzakonshëm.
Prandaj, pamundësia, injoranca, paaftësia, mosgatishmëria e Serbisë zyrtare, sido që të quhej nga viti 1912 e tutje, për t’i integruar shqiptarët, për t’i trajtuar ata si të barabartë, për t’i bërë qytetarë, në fund e prodhoi atë që ndodhi më vonë.  Dhe për fat të keq, shumë pak dihet për këtë jashtë kufijve të Kosovës, dhe natyrisht, ekziston një ngurrim plotësisht i synuar dhe i përcaktuar politikisht, heshtja e asaj që ishte realiteti politik jo vetëm nga këto periudha para Luftës së Dytë Botërore, por edhe pas asaj që ndodhi dhe asaj që çoi te perceptimi dhe të kuptuarit e sotëm të kësaj  në Serbi dhe Mal të Zi nga këto forca, të cilat për fat të keq ne ende me të drejtë i quajmë serbomëdha dhe nacionaliste, etj. 
Jam i lumtur që kur flasim për politikën malazeze në atë interval pas ndërhyrjes së NATO-s, ia dolëm dhe unë gjithmonë isha i lumtur për këtë, dhe derisa isha në ministri, isha gjithmonë aty, pa pasur nevojë që dikush të më thoshte hajde Miqo, hajde ministër. Gjithmonë kam dashur që të flas i pari, ashtu që nëse do të gaboja, udhëheqja të më korrigjonte dhe nuk u gjeta në situatë të tillë. Në atë kohë, ne patëm në lidhje me Kosovën. Dua ta them këtu për shkak të faktit që po flas me ty në Prishtinë, në këtë tryezë, ne patëm një qëndrim historik dhe të ri malazez sa i përket Kosovës.
Pra, në vend të disa projeksioneve të mitizuara, në vend të dëshirës sonë inferiore për të marrë pjesë në diçka që është një qasje serbomadhe ndaj Kosovës, ne vendosëm të themi se jemi neutralë në këtë çështje. 
Pata thënë, dhe u hidhëruan me mua, jo vetëm opozita e atëhershme e pushteti i tanishëm në Mal të Zi, pra këta nacionalistë serbomëdhenj, por shumë në strukturat qeveritare “Kosova nuk është problemi ynë. Ne nuk duam, nuk kemi vend në atë tryezë”. Nga njëra anë. Nga ana tjetër, Mali i Zi është i interesuar ta zgjidhë këtë në mënyrë paqësore, demokratike dhe duke respektuar të drejtat e të gjithë atyre që jetojnë në Kosovë. E thashë këtë pavarësisht se kush përfaqëson shumicën dhe kush është pakica, sepse në një konfigurim politik një grup është pakicë, dhe në një tjetër është një tjetër.
S’pata shumë mirëkuptim, por duhet të them  se e pata pëlqimin e heshtur dhe të qartë të Gjukanoviqit, gjë që më ndihmoi shumë, sepse në fakt ishte domethënëse që ai ashtu e kuptonte dhe mendoj se edhe në atë interval ne luajtëm një rol shumë pozitiv si për Malin e Zi ashtu edhe për Kosovën, dhe në planin afatgjatë, kur e mendon më mirë, edhe për Serbinë.

Surroi: E përmendëm Gjilasin. A ke biseduar me të?

Vlahoviq: Jo, nuk kam pasur kurrë mundësi.  Thjesht fola me Komnen Ceroviqin. Di shumë për Gjilasin nëpërmjet tij... 
Komnen Ceroviq u martua me motrën e Gjilasit, tani kush është dhëndër i kujt, kunat, siç thuhet, unë kurrë nuk dita t’i dalloj... ju shqiptarët, në njëfarë analizë të gjuhës, thuhet se shqiptarët e kanë gjuhën më tradicionale se ne. Si është kjo? Ju keni një fjalë për tezen dhe një për hallën, ne themi thjesht teze, etj.
Është si anglishtja “uncle“, që nuk i bie në fije se cilës anë i referohet, e te ne po...
Lidhur me Gjilasin, unë di disa pasazhe shumë interesante nga Komen Ceroviqi, i cili ka pësuar për shkak të tijin dhe unë jam një nga “njerëzit” e Gjilasit...

Surroi: Më intereson qëndrimi i tij ndaj Malit të Zi dhe malazezizmit.

Vlahoviq: Do të na duhej ta pyesnim atë.

Surroi: Komnenin?

Vlahoviq: Komneni do të dinte. Sa i përket Gjilasit, nuk jam i sigurt që Gjilasi do të mund të ta jepte përgjigjen me një fjali për këtë.

Surroi: - Edhe një libër do të bënte…

Vlahoviq: Librat e tij flasin... ai gjithashtu i ka ato pasazhe rreth origjinës serbe të malazezve, dhe rreth lidhjes, por edhe në romanet e tij dhe në pjesë të tjera, ka atë që bëri babai i tij në disa situata, rreth lëvizjes komite, ai ishte plotësisht i vetëdijshëm për të gjitha këto, dhe e dyta përfundon në fund me faktin se ai megjithatë i rrumbullakoi kufijtë aktualë malazez.
Gjithmonë jam tallur se kjo do të duhej të ishte festa kombëtare e Malit të Zi. Më 15 nëntor 1943, në Kolashin u mblodh Këshillit Antifashist për Çlirimin Kombëtar të Malit të Zi dhe Bokës. Pra, atëherë ishte edhe Boka. Gjilasi është një nga ata njerëz që e përfundoi. 
Sepse ai kishte një qëndrim shumë malazez, gjithmonë më pëlqen ta përmend, në librin e tij “Biseda me Stalinin”, e ka njërin nga detajet më të bukura. 
Tek priste që Stalini ta pranonte, e çojnë te Dimitrovi, ndodhin ca gjëra dhe më në fund Stalini e pret.  Dhe, mes gjithash ia tregon një barsoletë.
Turku dhe malaziasi u takuan pas betejës, të rraskapitur... “në pushim mes pjesëlojës”, dhe turku e pyet malaziasin: “Pse luftoni kaq shumë? Çfarë halli keni, jemi në luftë me ju pa pushim”.
“Ne luftojmë për të pasur diçka për të ngrënë, na duhet të mbijetojmë. Po ju turqit, pse jeni në luftë, gjithmonë këndej?”
“Ne luftojmë për nder dhe lavdi”.
Në atë, malaziasi i thotë: 
“Po, po. Secili lufton për atë që nuk e ka”.
Dhe pastaj Stalini i thotë Gjilasit: “Thellë, kjo është thellë”.
Ishte në vitin 1944 kur u takua për herë të parë, kur u zhvillua kjo bisedë, i foli për sukseset  e partizanëve, çfarë formuan ata, etj,. Natyrisht me shumë kujdes që Stalini të mos nuhaste dëshirën që të ishin plotësisht të pavarur... t’i iknin kontrollit të tij, por nga të gjitha shakatë historike, më e mira është anekdota për malaziasin...

Surroi: Ka një detaj që është shumë interesant këtu, dhe të cilin e kam cituar, nga libri. Kur Stalini e pyet Gjilasin: 
“Po ata shqiptarët. A kanë ndonjë gjë sllave?” 
Gjilasi përgjigjet: “Nuk ka asgjë”.
“Bile diçka”, thotë ai. 
“Asgjë, asgjë. Ata janë krejtësisht të ndryshëm”.

Vlahoviq: Sa u përket shqiptarëve, për shkak të jetës dhe familjes sime, reflektimi... më e bukura që ndodhi... Unë u zgjodha ministër në korrik 2004. Đukanovići këmbënguli që unë duhej të kisha qenë që nga fillimi i atij mandati, ai po kërkonte një ministër aktiv, etj., për të mos u mburrur tash postfestum, dhe udhëtimi im i parë ishte natyrisht, qëllimisht në Berlin, Paris, New York,  Washington. Ky ishte turneu i parë... dhe tani isha në Paris, dhe pse e them këtë. 
Në Quai d’Orsay më priti kreu i Drejtorisë për Evropën Kontinentale, Pra, Evropa kontinentale janë vendet evropiane jashtë BE-së, plus Turqia, Rusia dhe ata kanë atë emrin e çuditshëm francez..., François Teral, dhe me siguri e mban mend, një personazh shumë intrigues. Para kësaj bisede ishte ambasador në Shkup, dhe e përfundoi karrierën e tij në Beograd, natyrisht.
Që e kishte, të shprehem në gjuhë diplomatike, me eufemizëm, qëndrim të rezervuar ndaj shqiptarëve. E dija këtë, natyrisht. Dhe jemi në bisedë dhe unë vij me rrëfimin që ndoshta në atë moment diplomacisë franceze nuk i pëlqeu shumë... sepse problemi ishte Kosova. Mali i Zi vetëm pengonte... ta shkurtoj rrëfimin... 
Nga pikëpamja e tyre, problemi kyç ishte Kosova, dhe nëse Mali i Zi hapet dhe nëse Mali i Zi tash krijon një situatë që mund të jetë e paqëndrueshme, atëherë gjithçka ndërlikohet, kështu që ata ishin të rezervuar ndaj nesh. Para se të shkonim në drekë, pas prezantimit, më falënderohet e m’i shtron tri pyetje. Të mos e zgjas, vetëm pyetja e parë.
Thotë: “Ju lutem më tregoni: cili është dallimi midis serbëve dhe malazezve, sepse unë nuk shoh asnjë dallim” Dhe kjo ishte, besoj, pyetje testuese për të parë se si do të reagoja, nëse do ta përmbysja tryezën apo do të hidhërohesha. E them atë që e kam thënë tashmë: Nuk shoh ndonjë ndryshim fizik, por te dallimet do të humbnim shumë kohë nga vlerat sociologjike, sociopsikologjike, tradicionale, kuptimi i moralit, parimet etike, kuptimi i familjes, madje edhe disa karakteristika para-shtetërore... 
Prandaj po lidhem me shqiptarët... i thashë, e dini, ambasador, vetëm dy popuj në Ballkan jetojnë dhe ende i njohin ato forma para-shtetërore të organizimit shoqëror që kanë edhe disa karakteristika territoriale, ato nuk janë të lidhura vetëm nga prejardhja. Këto janë fiset. 
Vetëm, pra, shqiptarët dhe malazeztë kanë fise, nuk ka asnjë fis të vetëm serb. Ka një, nga është populli im, që pretendon të jetë një fis serb, por problemi është se nuk ka fis tjetër, kështu që thonë se janë fisi më i madh serb, por nuk ka asnjë fis tjetër serb, kështu që ky është një problem. Pra, nëse flasim për ngjashmëri dhe jo për dallime, ne jemi më të ngjashëm me shqiptarët, plotësisht identik, përveç gjuhës. 
Ne jemi malësorë si ata, plotësisht identikë, gjithçka është një lumë parametrash.

Surroi: Madje ndajmë edhe një fis

Vlahoviq: Aty jam i autorizuar të flas, sepse u martova me një Kuç, dhe pastaj në dy ose tri raste, këta miqtë e mi të dashur, si ata që pajtohen ashtu edhe ata që hidhërohen me mua. Është fisi më specifik i mundshëm, sepse ata janë, le të themi, ilirë dhe sllavë ose të sllavizuar, të cilët janë madje të pranishëm në të tri fetë në të njëjtën kohë. 
Një numër i madh janë katolikë, një numër i madh, dhe pastaj me një ditë ata ishin të gjithë katolikë, si shumica e malazezve historikisht. MićoVlahović nuk e thotë këtë, historia flet, por të themi se e dimë datën e saktë kur Kuçët vendosën, kur iu tha që prej sot jeni ortodoksë, dhe pastaj nga ai fis keni një numër të madh të boshnjakëve tanë myslimanë.
Pra, Mali i Zi është gjithashtu, në atë kuptim, madje edhe ai fis që është shumë specifik,  kërkova në arkivat e Vatikanit, Cuzzi...  kështu që në atë kontekst ne gjithashtu ndajmë në Kuç... 
Vjehrri im, për shembull, kishte dy motra të martuara në Shkodër dhe kështu disa gjëra nga familja ime, jo vetëm  nga ana e gruas, por edhe nga ata njerëz, gjyshërit e tyre i flisnin dy gjuhë. Brezi i tyre i dytë, nëse i thua mirëdita, ai supozon se je shqiptar dhe unë duhet të flas shqip me të.

Surroi: Ne filluam me ty në Kosovë, dhe kemi një ide dhe bisedë të përbashkët: si ta kthejmë një poet malazias përsëri në Kosovë dhe pse?

Vlahoviq: Së pari, mendoj se e keni respektuar Radovan Zogoviqin, ka një rrugë me emër të tij. Dhe ideja ime e vjetër që e ndava me ty dhe ajo ide e përbashkët e jona...

Surroi: E jotja është në fakt...

Vlahoviq:  Me ty e kam ndarë. “Se ku lindi e vërtetë, nuk e di”, nuk e di se si arritëm deri aty, por më vonë shkrova një vjershë për Radovan Zogoviqin..., ai ishte shumë specifik, ishte një malazias i vërtetë...

Surroi: Është i afërt me gjyshen tënde për sa i përket poezisë...

Vlahoviq: Ai bëri një vepër kapitale, bëri një kërkimfalje dhe justifikim historik përmes vjershave “Došljaci – Pjesme Ali Binaka“ (Ardhacakët – vjershat e Ali Binakut). Madje e publikoi vetë më 1937, e publikoi në atë Jugosllavi.  Ky është një njeri i madh. Ishte njeri i ashpër, nuk ka fotografi me jakë të hapur. Një njeri i jashtëzakonshëm.
Pas kësaj, ai u prek edhe nga ky virusi rus, le të themi virusi rus, ai ishte i ndjeshëm ndaj tij. Por unë ende mendoj se për shkak të “Ardhacakut”, për shkak veprës së tij kapitale, i cili është një reflektim historik malazez mbi atë...

Surroi: Një britmë…

Vlahoviq: ...një klithmë. Prandaj është një reagim njerëzor, një reagim poetik, ndaj aparteidit dhe segregacionit, ndaj margjinalizimit më brutal të njerëzve që jetojnë këtu.

Surroi: Nuk ka analizë më të madhe sociologjike të kolonizimit të Kosovës sesa ajo që bëri Radovan Zogoviq.

Vlahoviq: Më vjen mirë, për shembull, që kolegu im në Washington, Avni Spahiu, botoi “Ardhacakun” në tri gjuhë në gjuhën malazeze/serbo-kroate, shqipe dhe anglishte. Është një botim shumë i mirë, të mos e harrojmë Avniun.
Tani, ideja ime për Radovan Zogoviqin është ta vendosim Zogovićin në majë të Çakorrit, po i parafrazoj vargjet e mia: “Ai është njeri i mirë pavarësisht se nga cila anë e malit zbret njeriu”.
Radovan Zogoviqi është i mirë, sepse kemi shumë “heronj”, gjë që varet nga cila anë i shikon nëse janë heronj, nga cila anë e lumit i shikon, nga cila anë e kodrës i shikon, dhe nga njëra anë dhe nga ana tjetër e Çakorrit, Radovan Zogoviqi është një njeri i madh. 
Siç e kemi Esad Mekulin, poetin tonë nga Plava.

Surroi: Sat Nokshiqi

Vlahoviq: Po të më pyesnin, mëkat që nuk do të më pyesin...

Surroi: Nuk e dimë ende…

Vlahoviq: Nuk do të thotë se dikujt nuk do t’i kujtohet, do ta vendosja në majë të Çakorrit, sepse është mali që na bashkon, dhe është njeriu që na bashkon dhe që përfaqëson, së bashku me këtë dhe këtë justifikim kolektiv, hapin historik përpara të Malit të Zi që nga viti 1999, prandaj përfaqëson një pikë të personalizuar.
Edhe pse kur flasim për heronj, tani e kam harruar emrin e komandantit të zonës së Prishtinës, të ushtrisë së pasluftës, i cili ishte babai i admiralit të famshëm dhe gjithashtu heroit tonë, Vladimir Baroviq. 
Duhet të shohim pse ai njeri u shkarkua: Çka nuk deshi të punonte në Kosovë pas Luftës së Dytë Botërore, si komandant, si oficer i lartë i ushtrisë jugosllave dhe pse e hoqën nga Kosova. 
Refuzoi të merrte pjesë në hakmarrjet kundër popullsisë vendase. Dhe ai është një hero i madh malazias, dhe ne dimë shumë, shumë pak për të.

Surroi: Kemi ardhur në fund të këtij episodi.

Vlahoviq: Nuk e përmendëm Malin e Zi, por...

Surroi: Sugjeroj që të ndalemi këtu dhe që javën tjetër në episodin e dytë, të flasim për Malin e Zi sot, për të gjithë këtë perspektivë rajonale dhe botërore, dhe për të gjitha këto ndryshime.