“Serbia hyri më 1912 në Kosovë me ideologjinë se shqiptarët kanë bishta”

Surroi: Në këtë, emision dr. Milivoj Beshlin, historian nga Beogradi. Mirë se vini.

Beshlin: Faleminderit për ftesën dhe faleminderit për mundësinë për të qenë në Prishtinë.

Surroi: Siç u pajtuam, do të flasim në njërën nga gjuhët zyrtare të Republikës së Kosovës, serbisht me këtë rast, do ta keni më lehtë.

Të fillojmë me faktin se ju jeni historian dhe një njeri që, në disa raste, në disa konferenca në ish-Jugosllavi, ka folur për disa nga pikat e historisë bashkëkohore që është e gjallë, e cila është brumë mbi të cilin punohet gjithmonë.

Për ta futur në kornizë këtë bisedë, të nisim me Kongresin e Berlinit... pas dy vitesh do të shënohet 150-vjetori i Kongresit të Berlinit. Është fillimi i shtetit modern serb dhe Malit të Zi si shtete moderne evropiane dhe është një proces i papërfunduar. Domethënë, ne ende nuk kemi arritur në atë situatë në të cilën Serbia do të jetë në paqe me kufijtë dhe historinë e saj.

Mali i Zi është në një lëvizje të ndryshme historike drejt BE-së. Do të ishte fenomenale për ta të ishin në BE në 150-vjetorin e Kongresit të Berlinit.

Ndërkohë, në atë proces historik të papërfunduar është konflikti i papërfunduar midis Kosovës dhe Serbisë. Disa ditë para ose pas Kongresit të Berlinit, ndodhi një nga dyndjet e para, të dhunshme, të popullsisë, disa mijëra njerëz nga Serbia jugore erdhën në Kosovë, dhe ju folët edhe për këtë.

Beshlin: Faleminderit për ftesën.

Nuk më shkoi ndërmend ajo që thatë. Në fakt, Mali i Zi ka shumë gjasa të bëhet anëtar i BE-së në 150-vjetorin e njohjes së pavarësisë.

Surroi: …shpresojmë…

Beshlin: ...shpresojmë... 2028-tën, pra është një perspektivë krejtësisht e re për mua, gjithsesi.

Kongresi i Berlinit është shumë interesant, dhe ju jeni gjithashtu njohës i mirë edhe i historisë serbe dhe të kombeve të Ballkanit, e thatë shumë mirë nëse e shikojmë pavarësinë ose njohjen e shtetësisë, njohjen ndërkombëtare si të Serbisë ashtu edhe të Malit të Zi, të dy shtetet u bënë të pavarura dy herë, një herë në shekullin 19, në Kongresin e Berlinit, më 1878, Mali i Zi, besoj, nja 10 minuta para Serbisë, dhe herën tjetër, që të dyja pas referendumit malazez në 2006.

Dhe kjo është interesante sepse nëse e shikoni Malin e Zi, ai feston 13 Korrikun si datën më të rëndësishme, kur u fitua pavarësia në Kongresin e Berlinit, dhe më vonë edhe Ditën e kryengritjes antifashiste më 1941.

Por, prandaj, për Malin e Zi është një nga datat më të rëndësishme, nëse jo më e rëndësishmja.

Data e dytë më e rëndësishme është pavarësia e dytë e Malit të Zi, rivendosja e pavarësisë së Malit të Zi më 21 maj 2006... Dhe tash, nuk bëhet fjalë për Malin e Zi, sepse do të ishte logjike dhe e pritshme që një shtet sovran si Mali i Zi, pra, ta përkujtojë pavarësinë nga shekulli 19 në Kongresin e Berlinit dhe këtë të dytën.

Po çka është puna e Serbisë, pse Serbia nuk e feston as pavarësinë e saj të parë, e as të dytën? Dhe kjo është me të vërtetë një pyetje që kërkon një mendim më të thellë, një analizë më të thellë. Kongresi i Berlinit u përjetua në Serbi atëherë dhe më vonë, një pjesë e mirë e historiografisë e interpretoi ashtu, si një lloj tragjedie kombëtare dhe një lloj disfate.

Surroi: Sepse nuk kishte rrumbullakim…

Beshlin: Ashtu është, nuk pati rrumbullakim të asaj zone etnike, prandaj, vendi që u pavarësua dhe luftërat që u bënë që nga fillimi i Revolucionit serb më 1804, ato të Kryengritjes së Parë Serbe, pastaj të Dytës më 1815..., kishin për qëllim çlirimin kombëtar por kjo mantra lexohej gjithmonë ndryshe. Prandaj, nëse do të thoshim “çlirim kombëtar”, nuk do të ishim plotësisht të saktë sepse ajo shoqërohej gjithmonë me shtimin edhe të “bashkimit kombëtar”.

Surroi: Me faktin se kjo ide ishte gjithmonë e fokusuar te Drina.

Beshlin: Ashtu është, këtë doja ta thosha, por vetëm ta përfundoj këtë segment.

Kështu u bë çlirimi kombëtar, u kurorëzua në Kongresin e Berlinit.

Surroi: Me krijim shteti...

Beshlin: Pikërisht, fitimi i pavarësisë si shtet. Dhe pastaj pyet veten, pse nuk festohet?

Pse u konsiderua si një lloj disfate? Për shkak se ajo pjesa tjetër, bashkim, pra bashkim kombëtar, nuk u realizua ashtu siç e kishin planifikuar, ideologët, politikanët kombëtarë etj.

Fokusi atëherë, në shekullin 19 deri te Kongresi i Berlinit, ishte te Bosnjë dhe Hercegovina. Bashkimi nënkuptonte Bosnjë dhe Hercegovinën, e cila supozohej të bëhej pjesë e atij shteti të imagjinuar i ardhshëm serb. Meqenëse nuk ndodhi, por pikërisht në Kongresin e Berlinit, Bosnja dhe Hercegovina, megjithëse nominalisht ishte pjesë e Perandorisë Osmane, u pushtua në të vërtetë nga Austro-Hungaria, më vonë më 1908, do të ndodhte aneksimi, pra aneksimi i plotë, por, Austro-Hungaria mori të drejtën për të pushtuar Bosnjën, pra për ta qeverisur atë për një periudhë të pacaktuar.

Kjo do të thoshte që e gjithë ideja e krijimit të shtetit të madh serb, e bashkimit kombëtar etj., pësoi disfatë rrënjësore dhe Kongresi i Berlinit, për shkak të kësaj, për shkak të Bosnjës, u interpretua në Serbi si një disfatë historike, si një pothuajse tragjedi kombëtare, dhe historianët e vonë, të cilët ishin me origjinë nga Bosnja dhe Hercegovina, nga Vladimir Qoroviqi e tutje, të cilët inkurajuan zhgënjimin se Serbisë në fakt iu bë një padrejtësi e tmerrshme etj., dhe se Kongresi i Berlinit në fakt ishte një disfatë për Serbinë dhe se shtetësia nuk do të thoshte asgjë nëse nuk do të arrihej bashkimi etj.

Dhe kjo është diçka që mbeti... më vonë, për të qenë i sinqertë, në tre dekadat e fundit, disa historianë do ta interpretojnë atë në një mënyrë tjetër, në kuptimin që ishte ende një sukses i madh. Njëri nga ta është, për shembull, Radosh Lushiqi, por ende pikëpamja dominuese, ndoshta jo në historiografi, por që mbeti në kulturën e kujtesës, është se Kongresi i Berlinit ishte në fakt një disfatë për Serbinë.

Dhe vetëm për të kaluar te e dyta, pavarësia e dytë e Serbisë është më 2006, kur Serbia u bë e pavarur falë referendumit malazez, ku 55.4% e qytetarëve malazezë votuan për pavarësi, pra, falë një vendi tjetër, Serbia u bë e pavarur. Serbia e interpreton këtë edhe si një lloj disfate, frustrimi, sepse pa Malin e Zi, në fakt, i gjithë projekti i shtetit të madh të Serbisë është i dënuar të dështojë.

Pra, është paradoksale që dy data, dy vite, dy ngjarje në shekullin e 19-të dhe tash në shekullin e 21-të, të cilat duhet të jenë konstitutive për çdo vend, përkatësisht fitimi i pavarësisë, në fakt interpretohen si një disfatë në Serbi.

Ato nuk janë burimi i ndonjë krenarie kombëtare, por i frustrimit kombëtar.

Dhe për shkak të kësaj, sot kemi faktin se Serbia, atëherë dhe tash, pikërisht për shkak të çështjes së kufijve, nuk mund të vazhdojë të konstituohet si një shtet modern.

Dhe duhet shtuar se në historiografi, por edhe në atë fjalor politik, ka dy disfata shtesë. E këto janë dy Jugosllavitë. Sepse në historiografi, të dyja Jugosllavitë perceptoheshin si heqje dorë nga çështja kombëtare serbe për hir të popujve të tjerë.

Po, pikërisht, por do të ndalem pak më gjatë te çështja e Kongresit të Berlinit dhe Austro-Hungarisë, sepse mendoj se është e rëndësishme për marrëdhëniet midis Serbisë dhe Kosovës.

Pra, nëse ky, ta quajmë kështu, zgjerim i shtetit të ri serb në shekullin e 19-të, domethënë në mesin e shekullit të 19-të, ishte drejtuar kryesisht ose pothuajse ekskluzivisht drejt Bosnjës dhe Hercegovinës...

Surroi: Deri në Luftën e Parë Botërore...

Beshlin: Në fakt, u ndërpre më parë, tash do të shpjegoj pse, megjithëse është e qartë se "Naçertanie" e Garashaninit e përfshinte edhe pjesë të Perandorisë Osmane, të ashtuquajturën Serbi të Vjetër, d.m.th., Kosovën, Maqedoninë, etj.

Surroi: Në fakt, fillimisht Maqedoninë.

Beshlin: Ashtu është. Megjithatë, siç e dimë, gjatë zgjidhjes së Krizës së Madhe Lindore, para së gjithash me Paqen e Shën Stefanit, më 1877,

Rusia e luajti kartën e Bullgarisë së Madhe, që përfshinte edhe pjesë të rëndësishme të Serbisë Lindore, të cilat supozohej të ishin pjesë e asaj Bullgarie të Shën Stefanit...

Surroi: Deri në Ohër...

Beshlin: Pikërisht, kjo është arsyeja pse Principata e Serbisë u detyrua të kërkontembrojtjen e një fuqie tjetër të madhe.

Ajo e gjeti atë te Austro-Hungaria, e cila në njëfarë mënyre mbrojti interesat e Serbisë në Kongresin e Berlinit dhe më vonë. Megjithatë, kjo kishte një çmim, dhe kjo do të thoshte se, meqenëse Austro-Hungaria kishte pretendime mbi Bosnjën dhe Hercegovinën, donte ta merrte nën kontroll atë, kjo do të thoshte se zgjerimi i Principatës së Serbisë nuk mund të shkonte më nga perëndimi. Kjo, siç thatë ju, nuk mund të kalonte përtej Drinës, kurse një shtet dhe komb i ri në ngritje duhet të ketë një lloj zgjerimi, dhe pjesa tjetër e çlirimit kombëtar duhet të përfshijë edhe bashkimin, ose atë që ata do ta quanin çlirim që zgjat... dhe për këtë arsye për shkak të kësaj, për shkak të lëshimit që iu bë Austro-Hungarisë për t’i mbrojtur interesat e Serbisë, se tashmë kjo s’ishte Rusia, Serbia duhet ta drejtonte zgjerimin e saj drejt jugut, domethënë drejt Kosovës dhe Maqedonisë.

Aty nis të zhvillohet narrativa në Serbi rreth Kosovës, mitit të Kosovës, etj., që deri atëherë nuk ishte fort e zhvilluar, as nuk ishte... para së gjithash, u mor parimi etnik, në fund të fundit. Edhe pse Garashanini tashmë në Naçertanie flet për kufijtë historikë, perandorinë e Dushanit, etj., por prapëseprapë ata janë realistë, ata e dinë se para së gjithash popullsia ortodokse jeton më e përqendruar në Bosnjë, pra në çastin kur pengohen, pra kur duhet t'i bëjnë lëshime Austro-Hungarisë, e kthejnë zgjerimin e tyre në jug dhe prandaj e gjithë narrativa kombëtare, në fakt, duhej të kthehej nga Bosnja dhe Hercegovina, Shën Savës, trashëgimisë gjyshërore, etj. dhe të zhvendoset në jug, drejt historisë së besëlidhjes së Kosovës, hakmarrjes së Kosovës, historisë mesjetare, Betejës së Kosovës, etj., dhe atëherë u krijua miti i Kosovës në Serbi.

Surroi: Por në një mënyrë shumë paradoksale, Austro-Hungaria në fakt ka rolin e vet në ardhjen e Vuk Karaxhiqit në Vjenë, dhe Karaxhiqi e ndërtoi gjuhën moderne serbe pikërisht mbi atë mit.

Është një kombinim... për Gjeneratën Z sot, miti i Kosovës do të ishte një lloj Instagrami për përhapjen e gjuhëve ose vizioneve etj.

Pra, miti i Kosovës në fakt hyri në një moment në të cilin nuk ishte qëllimi kryesor ndërtimi i një miti, por ndërtimi i një gjuhe moderne si kundërshti Rusisë dhe gjuhës kishtare ruse me të. Ky është fillimi i serbizmit modern, apo jo?

Beshlin: Pikërisht. Në fakt, Vuk Karaxhiq, i cili është një nga figurat më të rëndësishme në historinë serbe, është në fakt krijuesi i gjuhës moderne serbe.

Ai e merr dialektin e Serbisë perëndimore, rajonit të tij të lindjes, për atë gjuhë zyrtare letrare të ardhshme.

Dihej që sllavishtja kishtare, pra serbo-sllave, përdorej në kishë, se aristokracia, e cila ishte shumë e pakët në numër, kryesisht e përqendruar në Austro-Hungari, e përdorte atë gjuhë, por me ngurrim. Pra, në këtë kuptim, Vuk Karaxhiqi është i rëndësishëm sepse gjuha moderne serbe bazohet në të.

Ai mblodhi, ndër të tjera, krahas fjalëve, fjalor të gjuhës serbe... pra fjalori i parë i gjuhës serbe që u botua ishte i Vukut, ai botoi të përmbledhjet e para, d.m.th., ai mblodhi përmbledhje vjershash popullore, domethënë traditën popullore të poemës epike... pra, i gjithë si serb bazohet në atë që ishte kryesisht gojore, etj., Vuku e shkroi, ai nuk ishte i vetmi që e shkroi, por ai ishte i pari që ia prezantoi publikut evropian, dhe ja ku e kemi përsëri atë element epik, domethënë, Kosova është pjesë e saj.

Surroi: Kur hyn në lojë kjo histori për vazhdimësinë, sepse nëse gjuha moderne serbe dhe kombi modern serb janë nga shekulli i 19-të.

Beshlin: Është shekulli i 19-të dhe Vuku është, në fakt, një “herderian", ai e merr shembullin gjerman, përkatësisht paradigmën gjermane, natyrisht ka polemika nëse donte t’i përfshinte edhe të tjerët, çka ndodh me ilirët lëvizjen ilire me Ludevit Gajin, etj., por ai është në të vërtetë një romantik në njëfarë mënyre, dhe në këtë kuptim ai është një kopje ose një version serb i Herderit.

Surroi: Dhe ky ishte një revolucion i tërë sepse edhe kisha ishte kundër tij.

Beshlin: Kisha ishte, po, kisha ishte konservatore, dominuese kur flasim për Mitropolinë e Karllovcit në territorin e Monarkisë së Habsburgëve, domethënë ishte mjaft e kthyer kundër tij sepse thjesht nuk e donte gjuhën, sepse e konsideronte si gjuhë më të ulët të folur nga blegtorët...

Por Vuku në fakt e fitoi atë betejë.

Surroi: Është interesante që në çastin e krijimit të kombit modern serb, hyjmë në disa vija fërkimi. Njëra prej tyre është Serbia osmane dhe Serbia austro-hungareze.

Dhe Serbia austro-hungareze sot, janë Vojvodina dhe Bosnja e Hercegovina, dhe mendoj se qe 100 vjet, janë përpjekur disi ta unifikojnë dhe monopolizojnë atë serbizëm, ndërkohë serbizmi është policentrik, ashtu siç janë policentrike të gjitha lëvizjet kombëtare, veçanërisht këtu në Evropën Juglindore.

Por nga ana tjetër, është një çast që nuk e kam kuptuar, do të doja të dija kur nis narrativi për vazhdimësinë nga Car Dushani deri në ditët e sotme.

Sepse krijimi i shtetit modern serb ishte atëherë, në shekullin e 19-të. Integrimi i mitit të Kosovës është atëherë, me Vukun, etj. Kur hyn dhe thotë se Serbia ka qenë gjithmonë aty, që nga Car Dushani e tutje, duke përfshirë kufijtë nga Peloponezi deri në... nuk e di se ku janë, ku arritën... deri në Bosnjë...

Beshlin: Ajo për të cilën po flisni është paradoksale, sepse shteti serb u krijua në të vërtetë nga një akt revolucionar.

Revolucioni serb, që të dy kryengritjet ishin në të vërtetë revolucione, dhe revolucionet janë diskontinuitete, ashtu si reforma gjuhësore e Vukut është në të vërtetë në çdo kuptim një gjest revolucionar ose një akt diskontinuitet edhe në raport me atë gjuhë të caktuar aristokratike kishtare sllave, e edhe me rusët.

Ndër të tjera, edhe sot konservatorët në Serbi e akuzojnë Vukun se ai i prishi marrëdhëniet midis serbëve dhe rusëve sepse ne nuk e kuptojmë më njëri-tjetrin për shkak të gjuhës moderne serbe që ai e shpiku diku që është shumë më pak e ngjashme me gjuhën ruse, etj.

Dua të them, çdo gjë e rëndësishme që ndodhi atëherë, që nga shekulli i 19-të, që nga kryengritja e parë dhe e dytë serbe, reformat gjuhësore të Vukut... janë në fakt diskontinuitete historike dhe akte revolucionare.

Surroi: Cilat janë më afër lëvizjeve kombëtare perëndimore.

Beshlin: Po, pikërisht. Prandaj, revolucioni serb është në njëfarë mënyre jehonë e asaj që ndodhi në të vërtetë në Evropën Perëndimore, Revolucioni Francez, etj.

Surroi: 1848…

Beshlin: Po, 1848, ashtu është... Revolucioni... Pranvera e Popujve, siç quhet, etj. Pra, është perëndimor, ashtu si reforma gjuhësore e Vukut, siç thashë, e cila u modelua sipas romantikëve gjermanë, prandaj është absolutisht një model perëndimor.

Dhe në këtë kuptim, serbët në njëfarë mënyre kopjuan ose ishin pjesë e të gjithë atij procesi prej 19 shekujsh të konstituimit të kombeve dhe kështu krijimit të shteteve moderne kombëtare, formimeve të tyre shtetërore.

Dhe pastaj, paradoksalisht, nëse tashmë ka pasur akte të tilla që ishin moderne, që ishin revolucionare, që ishin në frymën e shekullit të 19-të, si bëhet tash kthimi në Mesjetë, etj., por kjo është përsëri në përputhje me tendencat evropiane të asaj kohe.

Sepse shekulli i 19-të, përveçse është shekulli i kombeve në Evropë, kur ato konstituohen, shumë shpesh do të gjeni "zgjimin e kombit" në letërsi. Është, natyrisht, mashtrim i nacionalistëve.

Kombet nuk u zgjuan fare, sepse kjo nënkupton që kombet janë kategori të përjetshme që kanë ekzistuar gjithmonë, por edhe se ato u zgjuan papritmas në shekullin e 19-të. Nuk u zgjuan.

Kështu, kombet janë fenomene historike moderne. Ato u krijuan në shekullin e 19-të. Unë jam ithtar i teoricienit, Anthony Smith, nuk jam konstruktivist i plotë që të mendoj se kombet dolën nga hiçi, gjë që ndoshta disa nga këta modernistë, teoricienë, do të pohonin.

Unë disi mendoj se kanë ekzistuar disa grupe etnike, domethënë, kanë ekzistuar formacione proto-etnike. Kombet moderne evropiane u formuan nga kjo në shekullin e 19-të, por historiografia moderne në fakt lindi në shekullin e 19-të.

Kështu, historia ka qenë një rrëfim që nga Herodoti, Tukididi, etj., por edhe historiografia si shkencë lindi në shekullin e 19-të, kur mori metodat, burimet, kritikën e burimeve e të ngjashme.

Tash, pra, në të njëjtën kohë kemi shfaqjen e kombeve si formacione të reja, dhe kemi shfaqjen e historiografisë. Pikërisht atëherë, pasi kombet evropiane, lindin kryesisht në prehrin e intelektualëve të arsimuar dhe të ndritur, ku në fakt historianëve, artistëve, shkrimtarëve iu dha detyra e shenjtë që së pari të vendosnin kombet e tyre sa më thellë të ishte e mundur në të kaluarën. Ajo që do të thoshte Eric Hobsbawm: "E kaluara legjitimon", kështu që duhej t'u jepje disi këtyre formacioneve politike të sapokrijuara të kombit një të kaluar. Sa më thellë, aq më larg...

Surroi: Për t’ua gjetur themelet...

Beshlin: Pikërisht!

Surroi: Ose për të hedhur themelet…

Beshlin: ... po, në mënyrë që ata të legjitimoheshin disi, sepse hapi tjetër ishte përhapja e asaj narrative kombëtare, ku shumica e popullsisë që ishte analfabete, e paarsimuar ende, pra, nuk e ndien atë komb si të vetin.

Surroi: Dhe vendosja e kufijve me këtë.

Beshlin: Ashtu është. Prandaj, duhet t’i themeloni sa më thellë që të jetë e mundur në të kaluarën, duhet t’u jepet një e kaluar e lavdishme ose siç thotë njëri nga teoricienët, “Historianët ishin priftërinjtë e lartë të ideologjive kombëtare në shekullin e 19-të”, dhe pastaj, kur i themelon dhe legjitimon të kaluarën e thellë, atëherë natyrisht u jepen kufijtë, i jep imagjinatës tënde liri të plotë, në kuptimin e kufijve, dhe në fakt në Serbi, tash vijmë te rasti specifik, meqenëse kjo ishte pyetja juaj, në fakt tashmë në Naçertanien e 1844-tës, i bëhet referencë traditës mesjetare të shtetësisë serbe, etj., gjë që është shumë interesante, e them përsëri, duke pasur parasysh se ai vend u krijua nga një akt revolucionar dhe një diskontinuitet historik, por pastaj, për ta vendosur atë sa më thellë që të jetë e mundur, në fakt kthehet historia te perandoria e Dushanit, megjithëse ata, për hir të së vërtetës, nëse i referohen Garashaninit, dhe më vonë traditave mesjetare të shtetësisë serbe, janë shumë të vetëdijshëm se sa larg mund të zgjatet vendi etnikisht, kështu që ata nuk shkojnë në Greqi. Nuk e kanë idenë...

Surroi: Në Peloponez

Beshlin: ...po, ashtu është... nuk mendojnë t’i shtrijnë kufijtë atje, por janë realistë dhe prandaj qëllimi i parë ishte në fakt Bosnja dhe Hercegovina, sepse ata me të drejtë konstatuan përqendrimin më të lartë të popullsisë ortodokse atje, dhe tash këtu mbaroj, kërkoj ndjesë për përgjigjet e gjata, por pyetjet tuaja janë komplekse. Ajo që thatë në pjesën e dytë të pyetjes suaj, pra etnogjeneza e serbëve, si dhe e popujve të tjerë, ishte në fakt shumë komplekse dhe ne po e shohim tash..., ndodhte vazhdimisht në një mënyrë relativisht të butë në Jugosllavi, por tash po e shohim në një mënyrë mjaft agresive. Ajo që, ndoshta, do ta quaja me një fjalë e ashpër, gleichschaltung, pra një lloj rreshtimi i dhunshëm të karakteristikave të ndryshme të identitetit të serbëve në rajon.

Pra, tash nuk është një lloj serbizimi, por serbianizimi i të gjithë serbëve në rajon, pra, Serbia është në fakt masa e gjërave për serbët në Bosnjë dhe Hercegovinë, dhe në Mal të Zi, për shembull...

Surroi: Gjë që ishte katastrofike për serbët në Kroaci

Beshlin: ...kjo është e vërtetë, dhe tash është një nga mashtrimet më të mëdha, të themi, të cilën as nuk e bëri regjimi i Vuçiqit, por regjimi i Tadiqit, kur i shpallën serbët në rajon si diasporë të Serbisë.

Serbët në rajon nuk janë diaspora e Serbisë, ata janë popuj autoktonë të Bosnjës dhe Hercegovinës, Kroacisë, Malit të Zi, etj.

Pra, nuk është diasporë. Pra, kjo do të thoshte përsëri se Serbia ishte masa e gjërave për ta dhe nëse e shikoni dhe do ta përfundoj me kaq, etnogjeneza në Bosnjë dhe Hercegovinë në Mal të Zi, për shembull, nuk kishte të bënte fare me Serbinë për shekuj me radhë.

Surroi: Ose diaspora, ose zgjerimi i Serbisë, si në rastin e serbëve në Kosovë, që të bëhen një instrumente të zgjerimit të shtetit ose i projektimit të zgjerimit të shtetit.

Beshlin: Dhe në fakt nuk ka të bëjë vetëm me Kosovën. Ata janë atje për shkak të Dodikut, serbët në Bosnjë dhe Hercegovinë sot kanë njëfarë autonomie në lidhje me politikën e qeverisë në Beograd, por edhe serbët në Mal të Zi perceptohen si një zgjatim i Serbisë, dhe tash ne në fakt shohim se kur Andrija Mandiq përpiqet të zgjedhë diçka vetë ose të ndjekë qeverinë e Malit të Zi, apo rrugën evropiane e Malit të Zi, përballet me sulme serioze.

Në atë projeksion elitar të serbizimit në fund të shekullit të 19-të dhe fillim të shekullit të 20-të është edhe shembulli më i qartë i distancës që ekziston midis serbëve dhe shqiptarëve.

Surroi: Vlladan Gjorgjeviq, i cili është një nga intelektualët më të shquar, i cili ishte kryeministër, i cili ishte ministër, i cili themeloi Shoqatën e mjekëve serbë, i cili ishte ministër, i cili ishte ambasador, ka një listë të tërë gjërash që ka bërë gjithë jetën e tij, ai thotë se shqiptarët, në fakt, kishin bishta deri në shekullin e 19-të dhe se varësisht nga gjatësia e bishtave, kapeshin për degë dhe kjo është një distancë që nuk e kam gjetur te popujt e tjerë, por kjo është pikërisht pika fillestare e krijimit të shtetit modern serb, dhe ka Vlladan Gjorgjeviqin si themel të saj.

Beshlin: Po. Vlladan Gjorgjeviqi është natyrisht një nga figurat më të rëndësishme në politikën serbe dhe në shoqërinë e gjerë në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të. Ai ishte kryeministri i Obrenoviqit, ministër Shëndetësie, themeluesi ose një nga themeluesit e Shoqatës së mjekëve serbë, pra, një intelektual shumë i rëndësishëm dhe me shumë ndikim,

Surroi: I arsimuar në Perëndim.

Beshlin: Por përsëri, kur flasim për Perëndimin, ne e kemi marrë idenë e racizmit në shekullin e 19-të nga Perëndimi. Pra, po, është në fakt një nga teoritë më të tmerrshme raciste që ekzistojnë, e cila ekzistonte në Serbi në shekullin e 19-të për shqiptarët, dhe kjo distancë në fakt ishte vendosur shumë qartë atëherë, ajo do të zgjasë më vonë dhe kur edhe, jo vetëm Kosova, kur u formua Shqipëria më 1912, kjo u interpretua edhe në Serbi si një gjest shumë armiqësor i Austro-Hungarisë...

Surroi: Këtë e shkruan Vlladan Gjorgjeviqi

Beshlin: ...po, dhe historiografia e mëvonshme shkroi se, ishte pothuajse normalizuar të flitej. Pra, përsëri, Serbia si një vend që u krijua nga ai emancipim kombëtar, do të ishte logjike të pritej që ajo do të mbështeste një komb fqinj për ta pasur shtetin e vet. Por në fakt keni tezën se është një gjest i dallueshëm armiqësor ndaj Serbisë dhe se në fakt edhe krijimi i Shqipërisë dhe njohja e Shqipërisë më 1912 në fakt u interpretuan pothuajse ekskluzivisht, pra, sikur të mos kishte të bënte fare me vetë shqiptarët, as me vetë Shqipërinë, por se ishte ekskluzivisht një gjest armiqësor i Austro-Hungarisë i drejtuar kundër Serbisë me qëllim që ta pengonte Serbinë të arrinte në det.

Surroi: "Durrësi serb"

Beshlin: Dhe absolutisht, aty nuk ekziston ai popull, ata nuk ekzistojnë... Ekziston vetëm armiqësia mes Serbisë dhe Austro-Hungarisë, prandaj ato interpretime në historiografi janë ende shumë të zakonshme sot.

Surroi: Dhe pastaj, me këtë shkojmë drejt në…

Beshlin: Më falni kur flasim për Vlladan Gjorgjeviqin, atëherë të shkojmë te kontrapunkti i Gjorgjeviqit: Dimitrije Tucoviq.

Surroi: "Serbia dhe Arbëria".

Beshlin: Libri ku ndoshta faqet më njerëzore ose disa nga më njerëzoret janë shkruar në serbisht, ndër të tjera, dhe ajo fjali ku ai flet për Luftën e Parë Ballkanike, "Ne hymë në tokë të huaj", dhe pastaj përshkrime të hollësishme të vrasjeve të civilëve shqiptarë, që përputhet shumë me raportin e Komisionit Carnegie.

Surroi: Edhe Trocki shkroi në të njëjtën kohë...

Beshlin: Trocki gjithashtu shkroi për këtë, dhe si mund ta them tash, nuk e di nëse mund të jetë, siç do të thosha, baza për disa marrëdhënie të ardhshme serbo-shqiptare dhe serbo-kosovare, por në Serbi, edhe sot, Dimitrije Tucoviq është shumë më i njohur se Vlladan Gjorgjeviq, dhe libri "Serbia dhe Arbëria", pra "Serbia dhe Shqipëria" pati shumë botime dhe nëse nuk gabohem, pati një botim tjetër disa vite më parë, kështu që ribotohet vazhdimisht në Beograd, ndoshta gabohem, por nuk e pashë që ishte botuar nga Vlladan Gjorgjeviq kohët e fundit, por ndoshta është e rëndësishme të thuhet se çdo shoqëri është gjithmonë plurale dhe se disi gjithmonë keni dy pole, ndonjëherë ka më shumë, por po, kur flasim për raportin ndaj Kosovës dhe shqiptarëve, në fakt është mirë ta kujtojmë gjithmonë Dimitrije Tucoviqin.

Surroi: Të kujtohet këtu edhe në Beograd dhe e në Serbi në përgjithësi, sepse ai ishte një patriot serb që shkoi të luftonte për vendin e tij...

Beshlin: ... Dhe që vdiq më 1914, po... Ani që Partia Socialdemokratike serbe e tij ishte ndër të paktat... - ...që ishin kundër luftës. Dhe kush votoi kundër kredive të luftës sepse Socialdemokracia evropiane i tradhtoi parimet e saj duke votuar për luftën.

Surroi: Dhe kështu hyjmë më 1912... pra kjo është ajo periudhë e ngjeshur...

Beshlin: Më falni, vetëm edhe një gjë. Më falni, duhet ta them edhe këtë. Kur komunistët jugosllavë u ndanë më 1948... tash meqë po flasim për Tucoviqin... më lejoni të them vetëm se, kur ata u ndanë nga Bashkimi Sovjetik, domethënë, përçarja e madhe, dhe shpërbërja e Bllokut Lindor që filloi me Rezolutën e Informbyrosë dhe përjashtimin e Jugosllavisë, ajo parti ishte ende pjesë e Kominternës deri më 1943, pra kur u shfuqizua por në fakt ishte seksion i Partisë Komuniste Sovjetike të Bolshevikëve, dhe e stalinizuar në një masë të mirë ...kështu që kur ata u ndanë me ta më 1948, komunistët jugosllavë duhej të gjenin ndonjë burim.

Pra, nëse nuk janë më sovjetikët, nëse nuk janë krijuar ashtu, nëse nuk është më ai modeli kyç meqë duhen gjetur burime të reja të socializmit, këtë do ta trajtojmë në bisedën tonë, ata duheshin kthyer te një lloj e majte autentike nga këto treva dhe ata në fakt iu kthyen Tucoviqit pas viteve 1948/1949.

Surroi: Dhe Svetozar Markoviqit...

Beshlin: ...Markoviqit, po, pikërisht. Dhe nuk është rastësi kur e shihni më vonë, veçanërisht pas Plenumit të Brioneve, do të flasim për këtë, pastaj e shihni se është në fakt një mënyrë e mirë e tërheqjes së paraleleve, në fakt në fund, jo në fund, por në një pikë të zhvillimit të tyre historik dhe evolucionit të tyre historik, po flas për Partinë jugosllave, për komunistët, që arritën disi te pozicionet e Tucoviqit, megjithëse në atë moment kur e përqafojnë pas vitit 1949 si një nga burimet e tyre, në shembullin e Kosovës, ky nuk ishte ende rasti, por më vonë do t’i përqafojnë qëndrimet e Tucoviqit, në njëfarë mënyre.

Surroi: Para Tucoviqit, Serbia ishte më afër Vlladan Gjorgjeviqit. Hyn në Kosovë me atë distancë të madhe karshi popullit shqiptar, por duke hyrë me idenë e "çlirimit" të Kosovës, me shumicën e popullsisë që nuk e ndiente atë si çlirim. Dhe ky është fillimi... ndoshta jo fillimi, por është fillimi i atij fërkimi me militarizimin e problemit.

Beshlin: Pikërisht. Tash duhet të kalojmë te Vojvodina dhe serbët e Vojvodinës, të cilët kontribuuan shumë, në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të, që ideologjia e nacionalizmit serb, domethënë, nacionalizmi i shtetit serb të dukej ashtu siç ishte, dhe veçanërisht duke pasur parasysh se ishte e nevojshme pas Kongresit të Berlinit 1878, siç e kam thënë tashmë dhe veçanërisht pas konventës së fshehtë të nënshkruar nga mbreti Millan, u tha shprehimisht se zgjerimi nuk duhet të ketë më të bëjë me Bosnjën dhe Hercegovinën dhe se duhet të shkojë drejt jugut. Dhe siç thashë, atëherë zhvillohet i gjithë Miti i Kosovës.

Surroi: Ajo marrëveshje sekrete është me Austro-Hungarinë.

Beshlin: Pikërisht. Konventa e fshehtë më 1882, të cilën Millan Obrenoviq e nënshkroi me ta.

Dhe kështu, pas kësaj, ishte vërtet një detyrë shtetërore diku, pra të dërgoheshin në Kosovë, Maqedoni, mësues, propagandistë etj., por ata thjesht duhej të kishin një lloj narrative. Një nga narativat ishte se, megjithëse Maqedonia ishte kryesisht në fokus, por disi për shkak të eposit mesjetar të Betejës së Kosovës, etj., dukej se ishte më thjesht të përhapet ai miti i Kosovës, ku në të vërtetë u krijua atëherë, pra ky është fundi, pra dekada e fundit e shekullit të 19-të, edhe ajo narrativa për besëlidhjen e Kosovës, pra nevoja për çlirimin e Kosovës, të gjitha ato që i thatë në pyetjen tuaj, dhe se në të vërtetë konsiderohej se, ai mendim i besëlidhjes nuk mund të mbaronte, dhe mendimi i besëlidhjes ishte çlirimi dhe bashkimi kombëtar, domethënë mbledhja e të gjithë serbëve në një shtet derisa të mos ndodhte e ashtuquajtura hakmarrje e Kosovës, domethënë, derisa në njëfarë mënyre ajo padrejtësi e madhe, frustrimi nga Mesjeta, disfata e Kosovës, etj...

Surroi: Edhe pse Serbia e Vjetër është në fakt Maqedonia. Marko Kraleviqi...

Beshlin: Po, është e vërtetë. Prandaj, ndër të tjera, ajo narrativë u përhap kryesisht nga intelektualët, serbët në Monarkinë e Habsburgëve, në Austro-Hungari, serbët nga Vojvodina, dhe për këtë arsye, me atë narrativë, u hy në Luftërat Ballkanike.

E gjithë përgatitja që u bë, mobilizimi i publikut për Luftërat Ballkanike, në fakt u bë mbi këto parime, domethënë ato mendime të betuara për hakmarrje për Kosovën, se një shtet serb thjesht modern nuk mund të jetë i plotë, etj., derisa kjo të ndodhë, dhe pastaj, në asnjë çast ose shumë pak, u mor parasysh se çfarë popullsie jeton vërtet aty dhe çfarë do të ndodhë me atë popullsi?

Prandaj, në ato rrëfime të mëdha kombëtare, në atë lloj mitologjie, pothuajse nuk u mor parasysh.

Surroi: Mendoj se është në ato shoqëri, dhe nuk është vetëm te kjo serbe, ndodhi në të gjithë rajonin, ishte shpopullimi i atyre popujve "të huaj". Për Serbinë, filloi me Toplicën kur e fitoi shtetësinë. Janë disa mijëra njerëz, qytetet në Kosovë kanë ato "mëhalle muhaxhirësh"...

Beshlin: Këta janë muhaxhirë, të cilët në fakt u dëbuan...

Surroi: ...emigrantë nga jugu i Serbisë, që vijnë nga sipër Leskovcit, madje disa prej tyre poshtë Nishit dhe poshtë...

Beshlin: Ata ishin kryesisht në veri të Kosovës, ishte popullsia e parë që ushtria serbe do të haste në luftërat ballkanike.

Surroi: Është interesante që nga popullatë, i gjeta në Shqipëri. Kishin ardhur fillimisht nga Toplica në Llap, dhe pastaj i zhvendosën nga Llapi në Shqipëri me shpresën se disi do t’i çonin në Turqi. Ky qe emigrimi i madh. Dhe pastaj ata u kthyen dhe ja ku janë në Shqipëria.

Por, shpopullimi, asimilimi dhe dëbimi i popullsisë është diçka që u legjitimua deri te shkëmbimi i popullsisë që ndodhi midis Greqisë dhe Turqisë.

Beshlin: Ky është shembulli më i qartë, ka miliona banorë.

Surroi: Një nga këto mënyra ishte kontrata që bëri Mbretëria e Jugosllavisë për atë që quhej “popullsi myslimane” që shkonte në Turqi. Atëherë filloi në fakt shpopullimi i Kosovës nga shqiptarët.

Beshlin: Po, por ndoshta para kësaj, të përmendim që pas luftërave ballkanike elementi shqiptar shumicë në Kosovë, nuk u mor parasysh, pra demografikisht...

Surroi: Cilat ishin përmasat atëherë?

Beshlin: Është e vështirë të thuhet sepse, nuk ka regjistrim të qartë të popullsisë atëherë, nëse nuk gabohem në Mbretërinë e Jugosllavisë në vitet 1930, regjistrimi ishte më 1931, mendoj se ishte diçka rreth 70% ose diçka mbi 70% e popullsisë shqiptare...

Surroi: Muhamedanë…

Beshlin: ... po, në fakt supozoj se regjistrimi ishte mbi baza fetare, por nëse nuk gabohem, ishte diku rreth 3.6% e popullsisë në Mbretërinë e Jugosllavisë, ishin shqiptarë, kurse në Kosovë ishte një shumicë prej rreth 70%.

Edhe pse them se është e vështirë të thuhet sepse thjesht regjistrimet duken ndryshe nga kategoritë tona aktuale të identitetit, edhe pas Traktatit të Londrës, Serbia në fakt fiton ose zgjeron territorin e saj, në fakt e dyfishon territorin e saj, ose e dyfishon territorin e saj...

Surroi: Me bekimin e Austro-Hungarisë...

Beshlin: Me bekimin e të gjitha fuqive të mëdha, në fakt, në maj në Konferencën e Londrës më 1913, ishte plotësisht e qartë. Natyrisht, gjithmonë mund të shtrohet nëse Serbia, e përfshiu Kosovën në kufijtë e saj shtetërorë, vetëm me luftë apo me vullnetin e fuqive të mëdha në Konferencën e Londrës, sepse vetëm aty u legjitimua pasi në një mënyrë shumë të ngjashme, Serbia u largua nga Kosova më 1999 përsëri me luftë dhe përsëri me legjitimimin ndërkombëtar të saj, kështu që mund të tërheqim një paralele edhe këtu.

Pra, pas Traktatit të Londrës, domethënë pas Konferencës së Londrës të vitit 1913, në fakt ndodhin përsëri fërkime në Serbi, ato ishin të ashtuquajturat krahina të reja.

Ato ishin nën një administratë të veçantë ushtarake, kështu që nuk kishin një administratë të rregullt civile, ku në fakt faktori pretorian që luajti një rol të madh në dekadën e parë të shekullit të 20-të në Serbi, për shkak të faktit se ata kryen një grusht shteti dhe sollën në pushtet mbretin Petar Karagjorgjeviq, ndikoi shumë në rrjedhat politike.

Pra, ata i marrin në njëfarë mënyre ato zona të aneksuara rishtazi si të tyret... si disa nga feudet e tyre, domethënë, si feud i tyre. Dhe ishte një konflikt serioz midis autoriteteve civile dhe ushtarake në Serbi, ku as popullsia dhe as diçka e ngjashme nuk përfilleshin, por në fakt ishte një luftë për supremaci midis këtij faktori pretorian që ishte mjaft i fortë në atë kohë, ndoshta atëherë në fakt më i forti, do të reduktohet pjesërisht siç e dimë, më 1917 kur Apisi u vra gjatë Procesit të Selanikut, por në thelb traditat pretoriane, prandaj, përpjekja e ushtrisë për të ndërhyrë në politikë do të reduktohet deri në fund vetëm pas vitit 1945.

Surroi: Ose kurrë! Sepse apisizimi... Apisi nuk është thjesht një njeri, ai është një fenomen. Mendoj se në 100 vitet e fundit ka kaluar nëpër disa metamorfoza.

Beshlin: Kjo është ajo që interpretohet si: "Dora e Zezë", shteti i thellë. Është interesante kjo që e shtruat si pyetje.

S’i t’ju them, jo vetëm “Dora e Zezë”, por më vonë edhe “Dora e Bardhë”, në fund të fundit diktatura e Mbretit Aleksandër do të thotë edhe një gjeneral që merr pushtetin në vend pa të gjitha institucionet e partive politike, etj. Prandaj, ishte qeveria e Petar Zhivkoviqit, gjeneralit, i cili ishte një eksponent i “Dorës së Bardhë”, e cila ishte kundërvënia e “Dorës së Zezë” të Apisit, Këto janë aspirata që kanë një pikëmbështetje të fortë në, mund të themi, atë shtet të thellë...

Surroi: Kultura e sigurisë…

Beshlin: Unë disi mendoj se me rënien e ushtrisë së Mbretërisë së Jugosllavisë gjatë Luftës së Prillit të vitit 1941, dhe më vonë me ndërtimin e një ushtrie të re përmes luftës antifashiste të Jugosllavisë së re, e cila do të jetë Ushtria Jugosllave, dhe më vonë APJ-ja, ato tradita pretoriane janë prerë...

Tito disi e mbajti këtë nën kontroll të rreptë, APJ-ja kishte një ndikim të madh, ishte, siç e dini, e vlefshme për republikën e shtatë, por vetëm, brenda kornizës që Tito e mundësonte dhe e lejonte.

Prandaj, nuk ka pretorianizëm klasik, ata mund të ndërhyjnë në politikë nëse janë eksponentë, pra, objekt në duart e Titos i cili, nëse nuk mund ta realizojë autokracinë në ndonjë mënyrë tjetër, atëherë kërcënon me ushtrinë. Kjo është ajo e famshmja, në fillim të viteve ‘70, kur dukej se Jugosllavia po shkonte drejt demokratizimit dhe kur pas Plenumit të Brioneve dhe pas vendosjes së udhëheqjeve të reja reformiste atij i dukej... në fund të fundit, ai ishte një njeri i një sistemi dhe një mënyre të të menduarit politik, atij i dukej se gjithçka po shkatërrohej dhe ai i kishte thënë Koça Popoviqit, me një çast, "nëse nuk ka rrugë tjetër, do të duhet të ndërhyj me ushtrinë...".

Dhe pastaj përgjigjja e famshme e Koçës: "çdo kolonel latino-amerikan mund ta bëjë këtë, dhe unë pres një zgjidhje prej teje si burrë shteti."

Siç e thoshte historiania Latinka Peroviq, Tito gjithmonë e ekonomizoi pushtetin, ai kurrë nuk e përdori plotësisht pushtetin e tij, ai e përdori ushtrinë kur ishte e nevojshme dhe në një konfrontim të brendshëm, jo drejtpërdrejt, por përmes një lloj kërcënimi, por ushtria kurrë më, pas 1945-tës, prandaj them se ai i preu ato tendenca pretoriane, ushtria nuk ishte më kurrë subjekt, ajo ishte vetëm një objekt në ato lojëra politike që luheshin në një lloj kalkulimi të pushtetit që bënte Tito, por pretorianizmi megjithatë nënkupton që ushtria duhet të ketë, duhet të jetë subjekt, pra, se duhet të jetë ajo me angazhim të drejtpërdrejtë politik, që nuk ndodhi më.

Surroi: Nëse mund të kthehemi më 1918 ose në atë fillim.

Sa i përket Kosovës. Janë dy ose tri gjëra që i bën pushteti i atëhershëm E para është se në asnjë mënyrë nuk lejon hapjen e shkollës shqipe. Kjo do të thotë se ai nuk sheh ndonjë të ardhme në zhvillimin e shqiptarëve në atë shtet; përpiqet t’i dëbojë një numër njerëzish në Turqi ose në Shqipëri; vendoset një pushtet pothuajse i përhershëm ushtarak, ku kemi edhe lëvizjen kaçake; dhe procesin e kolonizimit që është shumë interesant. Mund të jetë hera e parë, dhe nuk e di nëse ka ndodhur pak edhe në Maqedoni, por rreth 55-60 mijë njerëz vijnë kryesisht nga Mali i Zi dhe Hercegovina, dhe vendosen kryesisht në Dukagjin, në Kosovë. Kjo do të thotë se projeksioni i qeverisë serbe në atë kohë është që disi ta mbajë Kosovën me dorë të hekurt derisa të mos ketë më shqiptarë këtu.

Beshlin: Po. Hapët shumë tema, të fillojmë ndoshta me shkollën që përmendët të parën.

Pra, e drejta për arsimim në gjuhën amtare nuk respektohej absolutisht. Prandaj, nuk kishte shkolla shqipe. Nuk kishte asnjë revistë të vetme. Gjatë gjithë ekzistencës së Mbretërisë së Jugosllavisë, nuk pati shtyp kurrë. Kufiri ishte shumë i ngurtë për të lejuar importimin Kështu që nuk pati shtyp kurrë...

Surroi: Nuk kishte as njerëz që do të lexonin...

Beshlin: Ashtu është. Nuk kishte as mjaftueshëm njerëz të shkolluar. Nuk kishte shkolla, as revista, as libra në shqip.

Surroi: E vetmja shkollë ishte ajo katolike në Prizren...

Beshlin: Kishte disa shkolla fetare, të cilat për këtë arsye ishin shumë të rralla dhe sporadike, por kaq ishte.

Surroi: …dhe shkolla e mesme ishte "Mbreti Aleksandër" në Shkup

Beshlin: Pra, ishte padyshim një marrëdhënie... natyrisht që lindi problemi, se së pari donin që të implikohej se shqiptarët janë një popullsi sllave ashtu që pastaj të thoshin se janë. Kjo ishte fillimisht narrativa: se ata ishin serbë, serbë që në fakt u shqiptarizuan, etj., se në thelb ishte një popullsi sllave.

Më vonë u hoq dorë nga kjo, sepse ishte e qartë se nuk kishte bazë për këtë. Nga ana tjetër, më 1922 u nënshkrua një marrëveshje ndërshtetërore me Shqipërinë, në kuptimin që u njohën dy shtete, gjë që përsëri duhet të kishte nënkuptuar që vetë Shqipëria të hiqte dorë nga pretendimi i saj për të aneksuar Kosovën.

Surroi: Dhe Jugosllavia mori Shën Naumin...

Beshlin: Pikërisht, kështu është. Deri në mesin e viteve ‘20, më 1924, ekzistonte jo vetëm për shqiptarët, por për të gjitha, le t'i quajmë, komunitetet pakicë mundësia e “optimit”, e zgjedhjes. Pra, kishin mundësi të dyndeshin, nëse do të donin, në shtetin amë dhe për këtë arsye nuk merrnin pjesë në zgjedhje, dhe nuk ishin pjesë e reformës agrare.

Dhe kur bëhet fjalë për Kosovën, kemi një popullsi pothuajse ekskluzivisht rurale, agrare, dhe gjërat kryesore ishin në fakt kolonizimi, të cilin e thatë tashmë, me idenë e “përmirësimit” disi të asaj strukture etnike. Dhe nga ana tjetër, është reforma agrare, dhe këto janë dy gjëra kryesore që disi shkojnë së bashku, reformat agrare dhe kolonizimi në të gjithë Mbretërinë e Jugosllavisë, por me pasoja të veçanta, në pjesët më të varfra të Kosovës, ku popullsia shqiptare... ishte e ngjashme në Vojvodinë me popullsinë hungareze, nuk merr pjesë në reformën agrare sepse llogariteshin si “optantë”, pra, shteti nuk i llogaritë për qytetarë me të drejta të plota, përderisa zgjat mundësia e zgjedhjes domethënë, përderisa ende mund të dynden.

Po, me të vërtetë një numër i konsiderueshëm, natyrisht që po flasim për disa dhjetëra mijëra banorë të dyndur kryesisht në Turqi.

Surroi: Mendoj se numri është më i lartë, besoj diku midis 150 dhe 200 mijë banorëve nëse më kujtohet mirë...

Beshlin: Do të duhej ta verifikoja.

Surroi: Lëvizja Kaçake pati ndikim në idenë se shoqëria duhet të jetë gjithmonë disi e militarizuar dhe e mbajtur nën kontroll...

Beshlin: Siç thatë edhe ju, administrimi ushtarak ishte vazhdimisht i pranishëm atje, dhe kur flasim për periudhën e pseudo-parlamentarizmit në Mbretërinë SHS, në atë dekadë të parë nga viti 1919 deri në futjen e diktaturës më 1929, duhet të kujtojmë vazhdimisht se jo të gjitha pjesët e atij vendi qeveriseshin në mënyrë të barabartë dhe se ajo që mund të kishte ngjarë si një lloj përpjekjeje për demokraci me të gjitha të metat që kjo përfshinte, dhe se parlamentarizmi ishte..., disa e quanin pseudo parlamentarizëm historik, që njihet edhe për shkak se nuk e di sa qeveri... nga rreth 20 qeveri, vetëm dy ranë në parlament, të gjitha të tjerat u rrëzuan nga regjenti, Mbreti Aleksandar Karagjorgjeviq, pra me vullnet të lirë e të ngjashme.

Pra të gjitha ato luftëra politike, veçanërisht në atë bosht serbët, kroatët, çështja e pazgjidhur kroate, përpjekja për ta federalizuar shtetin, pra, a shtet unitar apo i decentralizuar e të ngjashme, në fakt patën manifestimin e tyre shumë brutal në Kosovë ku nuk kishte jetë të rregullt politike, por administrim ushtarak, një shtypje të veçuar, një lloj terrori mund ta themi hapur, dhe e vetmja mundësi për një lloj shprehjeje politike ishte partia "Xhemijet", pra që nuk ishte kryesisht shqiptare, por ishte një parti gjithëmyslimane, dominuar kryesisht nga myslimanët boshnjakë përkatësisht bejlerët e lodhur dhe të varfëruar, që përmes asaj partie, po përpiqeshin t’i realizojnë interesat dhe të drejtat e tyre.

Dhe disi, margjinalisht, disa nga interesat e shqiptarëve të Kosovës depërtonin përmes tyre.

Por, në thelb, kjo çështje u zgjidh në një mënyrë shumë brutale dhe jo vetëm nga shteti, por nëse shohim edhe më vonë nga vitet ‘30, kur ai represion po dobësohej, atëherë në fakt nga shoqëria... keni ide nga qarqe intelektuale shumë me ndikim që shfaqen, supozoj, do të flasim për këtë më vonë, duke filluar me memorandumin e Vaso Çubrilloviqit dhe “se si ta zgjidhim çështjen shqiptare".

Surroi: Me faktin se përjashtim nga e gjithë kjo është ndoshta lëvizja komuniste që pati Kongresin e Drezdenit dhe idetë për vetëvendosje. Është hera e parë që përmenden Kosova ose shqiptarët, nëse më kujtohet mirë.

Beshlin: Po, ata Janë shumë të qartë për çështjen... e dimë që ata do ta ndryshojnë atë qëndrim më vonë, por po, është hera e parë që përmendet në fakt se në atë sistem të kombeve të shtypura dhe të shtypësve, ata besonin se shqiptarët duhet të kenë të drejtën e vetëvendosjes.

Surroi: Kur ndryshon kjo? Kjo ndryshon pas luftës, apo jo?

Beshlin: E keni fjalën për qëndrimin ndaj Jugosllavisë?

Surroi: Për të drejtën e Vetëvendosjes që u vendos në Drezden.

Beshlin: Në thelb, ata hoqën dorë nga kjo në fund të viteve ‘20, dhe në vitet ’30, kur partia hyri në atë fazë të frontit popullor, ata, pra, nga partia që ishte në thelb... ata në fakt, komunistët jugosllavë vazhdojnë si një parti unitare, domethënë partia unitare jugosllave, pastaj bëhen me orientim anti-jugosllav, nën ndikimin e Kominternës, në kuptimin që ata besonin se Jugosllavia duhej të shpërbëhej për shkak të të gjithë popujve të shtypur që jetonin në të, në mënyrë që ta ndryshonin këtë përmes një evolucioni të thellë dhe debati të brendshëm, i cili ka ndodhur brenda partisë ashtu që nga fillimi i viteve ‘30, e përqafojnë pikëpamjen “jugosllaviste”, d.m.th. nevojën për ta ruajtur shtetin jugosllav, por, me një "POR" të madhe dhe të rëndësishme, me federalizimin e saj dhe njohjen e të drejtave të të gjithë popujve jugosllavë.

Surroi: Dhe ndoshta është për fundin e kësaj pjese, kontrapunkti i saj është Vaso Çubrilloviqi dhe projekti, i cili është vazhdim i Garashaninit, me faktin se ky është një projekt i qartë që duhet ta deshqiptarizojë Kosovën me dëbim dhe migrim, duke e kolonizuar me njerëz nga pjesët pasive që quhen “malësorë”.

Beshlin: Po, saktësisht, “malësorë” që do të duheshin vënë në pah dominimin e identitetit serb mbi identitetin shqiptar në Kosovë. Është e rëndësishme të thuhet, kur flasim për memorandumin e Vaso Çubrilloviqit, nuk ishte i vetëm dhe nuk i referohej vetëm Kosovës si problem. Pra, flasim për Klubin Kulturor Serb, në thelb një organizate moderne e nacionalizmit serb. Të gjitha ato formacione të mëparshme ishin në fakt nacionalizëm romantik i shekullit të 19-të, në njëfarë mënyre. Klubi Kulturor Serb ishte organizata ose struktura e parë moderne e shekullit të 20-të e nacionalizmit serb që nuk ka më shumë romantizëm në të, i cili tash ka të gjitha karakteristikat që ai nacionalizëm fanatik, shumë ekstrem i shekullit të 20-të, i cili përfundimisht do të arrijë pikën e tij të fundit në fashizëm, ekziston në Serbi, mbi të gjitha. Klubi Kulturor Serb i kryesuar nga, siç e dimë, Sllobodan Jovanoviq, ishin intelektualë shumë me ndikim...

Surroi: Në fakt, elita intelektuale e Serbisë...

Beshlin: ...elita, po, por prapëseprapë ajo që ishte kryesisht e orientuar nga e djathta, pra është shumë qartësisht e orientuar nga nacionalizmi. Ishin kryesisht intelektualë nga Bosnja dhe Hercegovina, dhe kanë një seri të tërë ligjëratash se si të "nacionalizohen", domethënë të serbizohen, rajonet jugore, domethënë Kosova; rajonet veriore, Vojvodina, etj. Meqenëse po flisnin se si ta “zgjidhnin” problemin mysliman në Bosnjë dhe Hercegovinë... ata kanë një seri të tërë ligjëratash ku në fakt paraqesin dokumente programore që do të duhej, apo me pretendimin se do të duhej të ishin politika shtetërore. Kështu, Gjoka Perin mban një ligjëratë se si të nacionalizohen rajonet veriore, pra Vojvodina, si të kryhet inxhinieringu etnik në Vojvodinë ku serbët nuk kanë shumicë në atë kohë.

Dhe Vaso Çubrilloviq e bën atë memorandum për Kosovën, ku kur e shikon... ka pasur ligjërata rreth nevojës për inxhiniering etnik, domethënë inxhiniering fetar/konfesional në Bosnjë dhe Hercegovinë, por e kur shikon memorandumin e Çubrilloviqit, mund të shohësh vërtet një vazhdimësi që shkon deri në shekullin e 19-të, por metodat që ai planifikon me shumë detaje dhe saktësi janë shumë moderne, dhe nëse krahasohen, për shembull, metodat e regjimit të Millosheviqit dhe aparatit të tij shtypës, veçanërisht më 1999, janë shumë të ngjashme. Prandaj, Vaso Çubrilloviq flet atje për nevojën e keqtrajtimit...

Surroi: Djegien e grurit…

Beshlin: ... djegien e shtëpive... thjesht për t’ia bërë të pamundur jetën asaj popullsie, pra që të fillojë dyndja, por thjesht të krijohen aso kushte aso rrethana që këta njerëz të kuptojnë se nuk ka jetë për ta në Jugosllavi.

Surroi: Të vriten më të spikaturit…

Beshlin: Po, është e vërtetë. Më kujtohet se kur e pata lexuar këtë burim historik, si i ri, kjo diku pas 1999-tës, dhe munda ta tërhiqja një lloj paraleleje, ngjashmëri me metodat e zbatuara njëmend nga aparati i terrorit të Millosheviqit në Kosovë.

Surroi: Faleminderit për këtë bisedë. Dhe sugjeroj që të vazhdojmë në javën në vijim me atë vazhdimësi, domethënë me Luftën e Dytë Botërore dhe formimin e Jugosllavisë Socialiste dhe ato narrativa midis Kosovës dhe Serbisë në shtetin e ri.

Beshlin: Me kënaqësi!