Surroi: Emisioni i parë i vitit 2026 është me Ilir Kullën, një mik i vjetër, analist, njohës i madh i gjeopolitikës. Një personalitet publik i cili ndiqet me vëmendje në Shqipëri, në Kosovë, dhe së fundmi është drejtori i përgjithshëm i një iniciative të re, të një organizate të re të quajtur “Global Crisis Group” - Grupi Botëror i Krizave, me seli në San Marino, në Republikën e San Marinos, në Itali. Ilir mirë se vjen!
Kulla: Mirë se të gjeta!
Surroi: Po e bëjmë këtë bisedë...
Kulla: Sanmarinezët e kanë problem t’u thuash “në Itali”, sepse ata janë republikë e 1200-s, ndërkohë që Italia është republikë e vonshme...
Surroi: Edhe ne i duam këta që e duan pavarësinë.
Po e fillojmë me këtë bisedë në fund të vitit 2025pra, po incizojmë para zgjedhjeve të Kosovës, prandaj nuk do të flasim fare për zgjedhjet në Kosovë. Por, po e fillojmë me vitin 2025, pse është ky njëri prej viteve që mund të jetë më dramatik në këtë shekull?
Kulla: Do ta krahasoj me vitin 1979, që pastaj do të të them pse 2025-a është e ngjashme me 1979-n.
1979-a është viti kur u mor peng Meka. Një grup besimtarësh hynë brenda dhe e morën peng Mekën për gati njëqind ditë. U bë luftë, aq sa pastaj shërbimi sekret francez, ndihmoi mbretërinë saudite për t’i asgjësuar me armë kimike pengmarrësit e Mekës dhe për herë të parë, familja saudite e ndjeu që kriza, rënia, mund t’i binte nga brenda dhe ata vendosën që këtë rininë e cila nuk pajtohej me luksin që qëndronte familja saudite ose me ekstra pushtetin e ultrafetarëve, t’i çonin jashtë. Dhe këtu është gjeneza e asaj që ne e njohim si xhihadizëm të kohëve moderne, të mbështetur me para nga shteti saudit, por edhe nga pasanikët e Saudisë.
Në të njëjtën kohë, aty u vu në dyshim edhe a duhet të jetë apo jo qendra e myslimanëve pra, Arabia Saudite, për shkak të një bote globale, 1979-a është një vit para 1980-s, pra është epoka ku fillojnë ndryshimet e mëdha globale dhe feja islame, si një fe e zgjeruar në katër kontinente, ishte kthyer në një fe globale dhe gjithë pyetja është nëse duhet të jetë një fe globale, atëherë a duhet ruajtur shenjtëria e këtij vendi apo jo? Prandaj, kjo është dhe aty fillon edhe ndalimi për jo myslimanët për me shku në Mekë dhe Medinë.
1979-a është viti kur ndodh, i ashtuquajturi Revolucioni islamik i Iranit, kur vijnë ajatollahët në pushtet. Irani deri në atë moment, një aleat i fortë perëndimor, për shkak të Shahut, Pahlavit, edhe për shkak të pasurive të mëdhaja ishte aleati numër një i Izraelit i Amerikës dhe i Perëndimit.
Por, nga një vend tjetër perëndimor, që është Franca, pra, Franca është një nga dy këmbët e asaj që ne sot e njohim si Bashkimi Evropian, u mbështet dhe u transportua zyrtarisht, ai që pastaj do të ishte lider i të ashtuquajturit Revolucioni Islamik i 1979-s, që ndryshoi...
Surroi: Homeini
Kulla: Homeini, pra që ndryshoi tërësisht gjeopolitikën e atij rajoni, që vazhdon dhe sot e kësaj dite, dhe nëse të kujtohet, shkoi me avionin e Republikës Franceze, u ul në Teheran. 1979 është viti kur në Bejrut filloi lufta e madhe civile dhe u bë edhe atentatet kundër forcave amerikane, katërqind të vrarë edhe forcave franceze në mos gaboj, ka pasë dhe italianë, nga ata të cilët më vonë do të bëheshin Hezbollah.
Është Imad Mugnijeh i cili ishte terroristi më i njohur i kohës në atë kohë, por në atë kohë si djalë i ri, i panjohur, dhe e mori pra atë nismën e kësaj lufte të madhe që vazhdon sot e kësaj dite dhe Hezbollahu është le të themi një nga tre forcat që kontrollon vendin në Liban. Dhe në 1979-n ai kreu tre sulme terroriste, të cilët ndryshuan njëherë e përgjithmonë atë gjeopolitikën e atij rajoni.
Surroi: Pse tash në 2025-n duhet të mendojmë për atë?
Kulla: Ja do vij. 1979-n është gjithashtu edhe futja e Bashkimit Sovjetik...
Surroi: ...në Afganistan...
Kulla: ...në Afganistan dhe fillimi i rënies së perandorisë më të madhe ushtarake dhe politike që ka pasë bota e që ka qenë Bashkimi Sovjetik. Lufta në Afganistan zgjati dhjetë vjet, aq sa e rrënoi ekonomikisht Bashkimin Sovjetik dhe pati atë fund që pati pra, me shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik.
Janë ngjarje të cilat kanë lënë gjurmë tek njerëzit. Çfarë kemi në 2025-n?
Filloi me ndryshimet radikale në Siri. Pra në fund të 2024-s ra Asadi dhe në fillim të 2025-s, ata që ishin në listë e zezë të Perëndimit për terrorizëm ndërkombëtar, erdhën dhe u bënë krerë të shtetit më të madh, të asaj që njihet si zona e Shamit, pra Sirisë, e cila dilte nga një luftë civile gati 15-vjeçare dhe nga armiqtë e Perëndimit u kthyen në partnerët e Perëndimit.
Me rënien e Asadit pati një tërheqje të fortë të Rusisë nga Lindja e Mesme, e cila qëndron akoma në bregdet, por ka humbur tërësisht kontrollin e pjesës tjetër dhe pati tërheqjen totale të Iranit nga Siria. Kjo është një garanci jo e vogël për Izraelin...
Surroi: ...edhe për Arabinë Saudite...
Kulla: ...edhe për sauditët. Në 2025-n ne patëm për herë të parë luftë të drejtpërdrejtë me raketa të niveleve strategjike mes Iranit dhe Izraelit. Kurrë më parë nuk ka ndodhur që të jetë një luftë të drejtpërdrejtë mes Iranit dhe Izraelit.
Dhe u desh ndërhyrja e drejtpërdrejtë ushtarake e Shteteve të Bashkuara të Amerikës kundër Iranit për t’i dhënë fund asaj lufte...
Surroi: ...sepse Irani kishte krijuar kapacitete ndëshkuese...
Kulla: ...sepse Irani realisht arriti ta bllokojë Izraelin ato dhjetë ditë dhe unë që kam shkuar në Izrael e kam parë që ka bërë dëme jo të vogla.
Dhe, në anën tjetër, përfshiu drejtpërdrejt SHBA-në, edhe për shkak të ndryshimeve në Siri, në një aleancë të drejtpërdrejt gjeopolitike me vendet sunite: Arabinë Sauditë, Katarin, Emiratet, Kuvajtin dhe Egjiptin po e po, dhe gjithë botën sunite.
Por,2025-a është edhe viti...
Surroi: Me përjashtimin e Turqisë e cila është sunite, por botë në vete...
Kulla: ...po edhe ajo është në koalicion, sepse turqit nuk janë arabë, po flasim për arabët. Arabët nuk e pranojnë Turqinë për kalif, sepse ndryshe na kthen 110 vjet përpara.
Dhe patëm dhënien fund të luftës në Gaza. Më vjen keq të them që e kam parashikuar që fituesit e luftës në Gaza do të ishin Hamasi dhe Netanjahu, por koha më dha drejt.
Hamasi pse? Sepse Hamasi doli si forca e vetme indikative në mes palestinezëve, domethënë nuk ka të ardhme pa Hamasin. Ngjarjet e ulen Hamasin në tavolinë drejtpërdrejt me drejtuesit e CIA-s dhe me diplomatët amerikanë, sigurisht në Katar, dhe pastaj edhe me drejtuesit e Mosadit, sepse luftërat këtë kanë, kanë fitues, kanë dhe humbës.
Dhe deshëm s’deshëm pas asaj që ndodhi në Siri, u vijua që drejtuesit e Hamasit, që edhe tani janë zyrtarisht në listë të zezë për terrorizëm, për një pjesë të Perëndimit, u konsideruan si të vetmit njerëz, me të cilët duhet me ulë për me bo paqe, ose armëpushimin në Palestinë. Në anën tjetër, Perëndimi, një pjesë e Perëndimit, e etiketoi Bibi Netanjahun një kryeministër dhe politikan historik i Izraelit, pra nuk është i sotshëm, është të paktën prej tridhjetë vitesh, si terrorist ndërkombëtar, edhe atë domethënë për terrorist shtetëror për krime lufte,
Surroi: ... por edhe i ndjekur ligjërisht...
Kulla: ...dhe i ndjekur ligjërisht nga gjykata ndërkombëtare...
Surroi: ...jo, nga gjykatat e veta për korrupsion.
Kulla: Të vetat, ka një jetë që është i ndjekur, po themi edhe nga gjykatat ndërkombëtare dhe megjithatë, këta janë dy aktorët me të cilët u bë paqja, sepse paqja, me sa duket, bëhet mes atyre që kanë forcën, jo atyre që kanë fjalët.
Dhe këto janë ndryshime të cilat as nuk mund t’i imagjinonim dot pesë vjet përpara në kohën e COVID-it. Kemi pastaj luftën tjetër që e kemi në pjesën tjetër të kontinentit tonë.
Pra, kjo është lufta në Mesdhe.
Ç’është lufta e Ukrainës?
De facto, kemi atë që Rusia ka dashur gjithmonë, ndryshimin e kufijve me dhunë. Pse e do Rusia këtë gjë?
Mjafton të citojmë fjalët e Presidentit Putin.
Presidenti Putin është një 007, agjent inteligjence i vjetër, është profesioni i tij, ka kaluar një jetë në Perëndim, pra në Gjermani, pra nuk është se nuk e njeh ai Gjermaninë dhe Perëndimin e njeh mirë... menaxhon fuqinë bërthamore më të fortë që ka bota sot dhe shtetin më të madh fizikisht që ekziston në botë sot.
Surroi: Dhe ai nuk e ka fshehur se do ta ndryshojë historinë Jo vetëm që s’e ka fshehur, por Rusia në mënyrë permanente dhe këtu më lejon të të komplimentoj edhe ty edhe veten që kemi qenë kundër ndryshimit të kufijve për vite me radhë, duke thënë që ky është një projekt rus, pasi presidenti Putin thotë që “fatkeqësia më e madhe që i ka ndodhë vendit tim dhe popullit tim është shpërbërja e Bashkimit Sovjetik dhe ne duhet t’i korrigjojmë ato kufij që kemi humbur dhe atë popullsi që kemi humbur”.
Dhe këtë gjë ka nisur ta bëjë në 2014-n përballë dobësisë dhe naivitetit total perëndimor...
Surroi: ...në fakt të korrigjoj ka filluar më 2008...
Kulla: ... po, 2008-n, me Abhazinë, këtë të drejtë, dhe, ka vijuar sot, në fund të 2025-s, pra në fillim të 2026-s, jemi... është shteti më i madh evropian, Ukraina, bashkë me ishujt, duke përfshirë këtu edhe gadishullin që kishte marrë në 2014-n.
Po në cilat pika u mbështet Putini? Është mbështetur në atë që ne e njohim si pastrim etnik, pra ka marrë territoret ku ka popullsi rusofone dhe ka përzënë popullsinë e cila nuk është rusofone, një.
Ka shfrytëzuar shtyllën e parë të sigurisë ndërkombëtare që është ekonomia dhe ajo është një luftë e cila ka e gjitha një logjikë ekonomike, duke llogaritur lëndët e para, drithërat, naftën, sepse Rusia është një nga prodhuesit kryesorë të naftës dhe të gazit në botë mineralet e rralla, për të cilat vetë Presidenti Trump u ul që të bëjë një marrëveshje me Ukrainën etj.
Dhe ajo që është më e rëndësishme, portet.
Pra, ata kanë shkuar, ti nëse sheh operacionin që nga ditët e para, nga marrja e Mariupolit synimi i tyre ka qenë marrja e të gjitha porteve duke i alenë Ukrainës vetëm Odesën. Nëse lufta vazhdon, ne do shkojmë të marrim edhe Odesën. Dhe, pjesën e dytë që ka bërë është demografia. Ka ndryshuar raportet demografike. Si? Me forcë.
Surroi: ...ka “adoptuar” rusë...
Kulla: Pra, e ka marrë Lindjen me një popullsi tërësisht rusofone duke projektuar edhe nën eksperiencën e tij, të Rusisë me luftërat në ish-Jugosllavi të asaj që ndodhi në Bosnjë, që territoret që pastrohen është shumë e vështirë që të kthehen prapa edhe me ndryshime demokratike duke e llogaritur demografinë si shtyllë të sigurisë kombëtare.
Pastaj ka shkuar dhe ka bërë një gjë që ne s’na kishte shkuar mendja më përpara, po jo që e bëri: ka shfrytëzuar shumë atë që ne e njohim si një shtyllë të sigurisë ndërkombëtare, që shëndetësia, por që realisht nuk e kishim parë ndonjëherë.
Ai ka shkuar dhe ka përdorur në ato territore, ato që ne mund t’i quajmë edhe armë shkatërrimit në masë, po ndoshta s’janë edhe armë shkatërrimit në masë. Çështjet e shëndetit, duke u nisur nga i famshmi COVID-i i 2020-s, ka pastruar gjithë spitalet e Lindjes, ka vendosur të gjitha spitalet nën kontrollin e Forcave të Armatosura: duhet të thënë që ka 1.4 milionë forca të armatosura pra, e ka një ushtri të pafund.
Për shkak të kalkulimit të gabuar të sanksioneve, ai ka përfituar shumë nga kjo luftë, sepse gjithë lëndët e para i ka shitur me dhjetë dhe qind për qind më shumë sesa ato shiteshin më përpara, dhe ka denatyruar tërësisht atë pjesë të luftës që ne e kemi njohur edhe nëpërmjet armëve të shkatërrimit në masë, që fillon nga armët bërthamore që ai i ka te raketat strategjike, të cilat i ka dhe i prodhon më shumë se të tjerët dhe tek armët biologjike dhe armët kimike.
Surroi: Ilir, kemi hy e thellë kësaj pune, por nuk e ke përmend ngjarjen ndër më të mëdha gjeopolitike, e kjo është ardhja e Presidentit Trump.
Kulla: Po do shkojmë tek ajo, se kemi një ngjarje tjetër.
Surroi: Po e, kemi, por nuk kemi shumë kohë...
Kulla: Po, do shkojmë tek ajo, sepse të gjitha këto lidhen te Presidenti Trump.
Surroi: Dakord.
Kulla: Por para saj, ka një ngjarje tjetër. Cila? Në këtë vit vdes dhe Papa. Ikën një papë italo-argjentinas dhe vjen një papë amerikan.
Surroi: Amerikan dhe latinoamerikan.
Kulla: ...edhe latinoamerikan, meqë ti i njeh mirë, dhe latinoamerikan, dhe që të kuptojmë Evropën, ne nuk mund të kuptojmë Evropën pa doktrinën fetare të Evropës, e cila është kisha. Pra, shkojmë. Në këtë vit e ka caktu edhe Zoti, vdes edhe Papa.
Por, ky vit e ka pas fillesën me janarin e 2025-n, kur në pushtet erdhi për herë të dytë në zgjedhjet e treta, Donald Trumpi. Çfarë është Donald Trumpi?
Donald Trumpi është miliarder.
Në listën e 2025-s, të cilën unë e kam këtu, të miliarderëve në botë, kemi dhjetë miliarderët kryesorë, nga të cilët nëntë janë amerikanë. Të gjithë partnerë të Donald Trumpit. Elon Musk. I dyti është francez, Bernard Arnauld, Jeff Bezos, Mark Zuckerberg, Larry Ellison, Warren Buffett, Bill Gates, Steve Ballmer...
Surroi: ...prej të cilëve...
Kulla: ...nëntë nga këta janë amerikanë...
Surroi: ...dhe 80% nga këta janë në fushën e teknologjisë...
Kulla: ...dhe 80% janë në fushën e teknologjisë informative që të tregon që burimi i pushtetit i Amerikës ka qenë permanent kapitalizmi dhe kapitali.
Surroi: Por tash kemi një transformim rrënjësor të kapitalizmit prej atij tradicional në këtë informatik.
Kulla: Jo, por në doktrinën e shkruar që u publikua para dy javësh të Sigurisë Kombëtare të SHBA-së, për herë të parë, Presidenti Trump dhe SHBA-ja nuk përmendin Hemisferën Veriore, por Hemisferën Perëndimore, që do të thotë kontinentin amerikan. Pra, ai ka drejtuar edhe shigjetat ekonomike dhe politike te tre argumente kryesore: Kina, ekonomia dhe forca ushtarake.
Ku sigurisht te forcat ushtarake, një nga elementet kryesore sot është teknologjia, prandaj...
Surroi: ...edhe te ekonomia është...
Kulla: Po pra, Këto i fus të gjitha tek ekonomia edhe ekonomia ushtarake, edhe ekonomia e teknologjisë, janë të gjitha prandaj thashë Kina.
Surroi: Sepse, ta jap një shënim, gati 90% e rritjes së bruto prodhimit kombëtar të Amerikës dhe investimeve që do ta transformojnë, kanë të bëjnë me inteligjencë artificiale dhe me data centers që ndryshon në mënyrë radikale ekonominë.
Kulla: Kjo është dhe arsyeja pse ai e sheh me frikë të madhe Kinën, sepse Kinën e ka ecur shumë përpara në këtë drejtim. Dhe tashmë ne kemi një botë, e cila ka ndryshuar në mënyrë të pakthyeshme edhe nga pikëpamja politike dhe nga pikëpamja gjeopolitike, edhe nga pikëpamja ekonomike dhe nga pikëpamja ushtarake.
Për herë të parë, pas shumë vitesh, pas 30 vitesh, ne kemi edhe vendet e Bashkimit Evropian, të cilat jo vetëm që thonë do riarmatosemi, nga “Smart Defense” kaluan në riarmatosjen siç është Gjermania, po flasin edhe për programet e reja bërthamore.
Surroi: Për shtetet si Polonia, për shembull, e cila kërkon sigurinë e vet,
Kulla: ...po edhe si Gjermania. Pra, kemi një vit, në të cilin, nëse do ta quanim stuhi perfekte, i përmban të gjitha. Kombinimi i të gjitha elementeve. Dhe, nëse do ta fillonim nga 2020-a, kur iku Trumpi, që filloi COVID-i, edhe vijmë deri në 2025-n që u kthye Trumpi, është një pesëvjeçar që ka ndodhur gjithçka
Surroi: Dhe ku jemi ne në atë botë?
Kulla: Ne? Ne jemi...
Surroi: Ballkani Perëndimor, të përkufizohemi.
Kulla: Jo, të kalojmë një herë te shqiptarët, e pastaj të vijmë te Ballkani. Ne jemi në një vit të trishtë, e të dobët për nga dobësia e shqiptarëve të Maqedonisë politikisht. Nuk kanë qenë ndonjëherë më kaq të përçarë më kaq në dominim të luftës së brendshme dhe të mediokritetit, saqë na bën të kthejmë me kokën mbrapa, ty dhe mua, për arsye edhe personale, të shohim edhe ku kemi gabuar domethënë me iks e ipsilon gjëra dhe njerëz.
Jemi në një vit si asnjëherë tjetër në Kosovë, ku janë bërë tre palë zgjedhjeje dhe Kosova s’ka qeveri. Dhe kemi një qeveri, e cila është një vit në qeveri pa qenë qeveri nga Parlamenti dhe kjo s’ka ndodhur kurrë nga 1999-a e këtej, për hir të së vërtetës, që i mban të dyja anët, pra ka dhe faktin që ka moshën e adoleshencës së pluralizmit politik, pra që partitë politike duhet të rriten dhe të kalojnë periudhën e adoleshencës, përtej interesave politike personale duhet të shohim interesat shtetërore, por që na lënë edhe të kuptojmë që është shiko se duhet, kur të vendosësh të merresh me politikë duhet të jesh serioz, mbi të gjitha duhet të jesh shtetar.
Dhe kemi dramën në Shqipëri, në të cilën Shqipëria etiketohet sot nga gjithë bota, ndërkohë që Shqipëria është duke bërë hapa përpara drejt anëtarësimit në BE. Sot po të hysh e të googllosh Shqipëria etiketohet nga shumica e vendeve të botës si një problem i madh për shkak të narkotrafikut.
Nuk ka ndodhë kurrë që Departamenti i Shtetit, nëpërmjet Sekretarit të Shtetit i cili është nga Florida, i cili është nga komuniteti hispanik pra, i ati i tij është larguar nga komunizmi, pra e njeh shumë mirë një realitet të caktuar siç kemi qenë ne, dhe është vendosur në Florida dhe ka marrë votën e gjithë komunitetit hispanik për të djathtën ti që e Njeh komunitetin hispanik, ata nuk është se shkojnë tek e djathta, por...
Surroi: Në Florida po...
Kulla: Po në Florida votojnë të djathtët, me premtimin që i ka dhënë Presidentit Trump që do t’i shkatërrojmë kartelet dhe do t’i shkatërrojmë pra postkomunistët nga Kuba në Venezuelë dhe në gjithë Amerikën Latine, ku për herë të parë Shqipërisë, qeverisë shqiptare i drejtohet Sekretari i Shtetit me telegram urimi në datën 28 nëntor, i cili është edhe cinik si telegram urimi, duke thënë që prioriteti është të luftojmë kartelet.
Surroi: Po, sepse po të plotësoj me këtë, në konferencën e shtypit të fundvitit Marco Rubio, theksoi se në politikën e vet hemisferike, çështja parësore e sigurisë kombëtare është lufta kundër karteleve. Pra, nëse ai e sheh si luftë parësore të mbrojtjes së Amerikës nga kartelet, atëherë kjo vlen edhe për partnerët tjerë evropianë.
Kulla: Dhe e treta Shqipëri, Kosovë, Maqedoni, madje po të kujtoj se ke qenë një nga aktorët, se ndërroi jetën Fatos Nano, tashmë nuk jeton, Fatos Nano, nuk jeton Arbri (Xhaferi v.j.), pra një pjesë e aktorëve kanë shku... Hashimi është në Hagë... Rugova s’jeton më. Ajo iniciativa e famshme e fillimviteve 2000, e takimeve të atij klubi të përbashkët Tetovë -Tiranë - Prishtinë, jo vetëm që s’ekziston më, por ky ka qenë një vit me kulmin e përplasjeve të lidershipit në atë trekëndësh.
Nga kjo pikëpamje, unë mund të them që nuk ka qenë një vit i mirë për ne, 2025-a.
Surroi: Mirë. Po ta fusim brenda gjeopolitikës, po ndodhin ndryshime dramatike. Lindja e Mesme po rikonfigurohet në mënyrë dramatike, siç e fillove me Sirinë, në relacionin mes Rusisë dhe Perëndimit, në mënyrë dramatike... Euroazia dhe bota euroatlantike po rikonfigurohen edhe vetë bota euroatlantike po rikonfigurohet, domethënë nuk mund të llogarisim më, dhe këtë e ka thënë Presidenti Trump, se garancia e sigurisë evropiane do të jenë Shtetet e Bashkuara të Amerikës, përgjithmonë dhe gratis.
Kulla: Normal, paguajnë 77% të buxhetit të NATO-s.
Surroi: Sigurisht.
Kulla: Paguajnë 77% të buxhetit të NATO-s
Surroi: Si na pret kjo punë neve?
Kulla: Neve duhet të jemi të përgatitur për të gjitha skenarët.
Surroi: Që do të thotë?
Kulla: E para, një herë... se Kosova është gati në luftë me fqinjin e vet.
Surroi: Nuk është në luftë, po në një luftë të papërfunduar.
Kulla: Dy vite përpara ndodhi një luftë në veri të Kosovës. Ta themi të vërtetën siç ka qenë domethënë, po mos kishte ndërhyrje nga Perëndimi, ata do të kishin futur trupat në veri.
Surroi: Një ndërhyrje e përbashkët.
Kulla: Dhe e dyta, që është e rëndësishme, shumë e rëndësishme, është që ky vend i fqinj, që jo vetëm s’të njeh,i ka çuar buxhetet e tij të mbrojtjes dhe investimet në mbrojtje si një vend mirëfilli në luftë. Nuk mund t’i mbyllim sytë!
Surroi: Serbia investon më shumë në mbrojtje sesa të gjitha shtetet e Ballkanit Perëndimor së bashku.
Kulla: Përfshirë dhe shtetet që janë në NATO, si puna e Kroacisë dhe Shqipërisë. Pra, Kosovës i duhet, e ka me obligim pra, nuk është se e ka me fantazi, i duhet të paktën një miliard, për disa vite me radhë, të paktën një miliard euro në vit investime të mbrojtjes, që kanë të bëjnë me kapacitetet e këmbësorisë, kapacitetet anti-ajrore, kapacitetet ajrore, kapacitetet e teknologjisë informative, kapacitetet e spiunazhit civil dhe ushtarak, sepse ka të bëjë me formimin e një programi mbrojtjeje kombëtare, siç po bën Amerika të veten. Sigurisht Kosova shumë më pak..
Surroi: Ne e kemi të integruar brenda rritjes së kapacitetit tonë brenda NATO-s.
Kulla: Dhe këtë e ka me detyrim. Pra, nuk është se vjen një qeveri apo ikën një qeveri dhe do ta rishohim. Kjo është me detyrim. Me shpresën që ne nuk bëjmë kurrë luftë dhe me shpresën që s’ka kurrë luftë, por kur ti e sheh se çfarë po ndodh në botë dhe e pamë ç’ndodhi, për shembull, mes Azerbajxhanit dhe Armenisë. Azerbajxhani e mori me zor territorin Armenisë dhe në 2025-n u firmos marrëveshja. Kosova e ka me detyrim këtë gjë.
Pjesa tjetër është që ne duhet të përgatitemi, po ta zëmë se një moment të caktuar BE-ja thotë jo, ne nuk duam të zgjerohemi më dhe ndoshta një vend tjetër i BE-së thotë unë po dal nga BE-ja fare.
Ç’të ndodh me ne shqiptarët? A duhet të rivlerësojmë kush janë partnerët tanë në rajon?
Ne kemi dy partnerë natyral sot, në njërën është Turqia, po që është larg nesh. Dhe në anën tjetër është Italia, por me të cilën e ndan deti.
Surroi: Edhe Britania e Madhe. Po që janë larg.
Kulla: Ne themi këta që kemi këtu në... rajon. Atëherë, ne duhet të bëjmë një plan B. Cili është plani B?
Një federatë kombëtare, pra një sistem federativ ndërshqiptar, i cili ruan veten duke ruajtur autonominë secila palë...
Surroi: Konfederatë, në fakt,
Kulla: ...konfederatë, me shpresën që ne hyjmë në BE dhe me shpresën që pas dhjetë vjetësh fëmijët tanë do rriten në BE. Edhe djemtë e tu dhe vajza ime.
Por, nëse nuk ndodh kjo gjë, ne nuk mund të rrimë të përçarë edhe të ndarë edhe vetëm si zogjtë e korbit, duke i pasur fqinjët që na e thonë qartë që as na duan e as nuk na kanë për qejf.
Erdhëm pas një dhjetëvjeçari ku dështoi edhe “Ballkan i hapur”, edhe plani për ndryshimin e kufijve. Pra, këto nuk janë gjëra që kanë qenë sekrete, kanë qenë publike.
Surroi: As Procesit të Berlinit nuk po i shkon shumë mirë.
Kulla: Procesi i Berlinit ka vdekur me kohë, domethënë. Po themi për këto që ishin me insistim. Pra, a ka një Plan B për ne shqiptarët?
Unë mendoj që klasa politike, akademike, duhet që të shohë një Plan B të mundshëm. Pra, nëse nuk ndodh, shkojmë me shpresën që ndodh bashkimi
Surroi: Pse i kishim edhe “Ballkanin e hapur” edhe ndryshimin e kufijve, njëkohësisht?
Kulla: Sepse unë mendoj që mbrapa qëndronte Rusia nga 2014-a. Jo rastësisht këto ka lindur në 2014-n kur ndodhi Krimeja. Unë e kam menduar gjithmonë që qëndron Rusia.
Rusia është një shtet që investon shumë në tru, në pjesën akademike, në universitete. Sot një nga problemet që ka Amerika është që shërbimi sekret rus ka infiltruar shumë njerëz... viruse u them unë atyre nëpër shkollat amerikane, nëpër universitetet amerikane dhe kështu edhe në Evropë dhe me qendra studimore, me qendra me institucione ndërkombëtare, siç është rasti i krijimit të Gjykatës së Posaçme në Kosovë që lindi nga Këshilli i Evropës, nga raporti i Dick Martyt, etj., të gjitha falso,
Surroi: Dhe nga kërcënimi se nëse nuk e pranojmë, kjo shkon në Këshill të Sigurimit.
Kulla: Ekzakt. Të njëjtën gjë ata arritën të fusnin dhe ne e pamë këtë, kur Lavrovi erdhi që e ftoi Bujar Osmanin në Ohër, në qoftë se të kujtohet, para tre vjetësh kur ishte Bujar Osmani president i OSBE-së. Lavrovi tha ne e përkrahim edhe “Ballkanin e hapur” , edhe ndryshimin e kufijve.
Pse? Sepse në qoftë se do t’i kthehemi historisë, se historia është këshilltari më i mirë, plani i tyre ka qenë permanent. Pra, ku është Kisha Ortodokse Sllave, aty është Rusi. Pra, deri në Adriatik. E çka më mirë sesa ndryshimi i kufijve? Dhe çka më mirë, në tjetër kohë, ndryshim kufijsh dhe hapje ku sllavët komunikohen gjithë me njëri-tjetrin.
Surroi: Ekziston edhe një plan tjetër, i cili është, edhe nëse nuk realizohet ndryshimi i kufijve, vetë kontestimi i kufijve si të tillë në mënyrë permanente, konteston natyrën e shteteve.
Kulla: Ka edhe një grackë, që ti dhe unë e dimë mirë. Një nga kushtet për anëtarësim në BE është që të mos ketë më asnjë lloj kontestimi kufijsh mes fqinjëve. Ishte problemi më i madh mes Kroacisë edhe Sllovenisë, të cilat ishin të dyja vende katolike, të dyja vende të BE-së dhe s’e kishin zgjidhur akoma problemin e vet.
Pra, nëse ne do ta mbajmë litarin varur të themi në Shqipëri, ti praktikisht i ke thënë këtyre vendeve që ka një vullnet me ju fut në BE, por ju s’ke, nuk keni zgjidhë problemin e kufijve.
Surroi: Përkohshmëria e shteteve.
Kulla: Përkohshmëria e shteteve dhe aq më tepër ju që jeni pjesë e ish-Jugosllavisë, për shembull, unë e marr gjithmonë shembull me Malin e Zi, çka ka qenë Mal i Zi në njëqind vitet e fundit?
Në njëqind vitet e fundit Mali i Zi ka qenë Mbretëria e Malit të Zi; pastaj Mbretëria e Malit të Zi dhe e Serbisë dhe e Kroacisë, Mbretëria Jugosllave; pastaj Mbretëria e Shqipërisë edhe Italisë, pastaj shteti malazeze nën Gjermani, pra here katër, pastaj Jugosllavia Socialiste, here pesë, pastaj Jugosllavia e mbetur herë e gjashtë, pastaj Unioni i Mali i Zi-Serbi herë e shtatë, dhe Mali i Zi herë e tetë.
Pra, këta njerëz në njëqind vjet e kanë ndryshu pasaportën tetë herë.
Surroi: Kjo ndodh me gjithë ne, pret Perandorisë Otomane e tutje.
Kulla: Dhe kjo tregon që kjo lloj pasigurie nuk u jep të ardhme njerëzve. Prandaj, ne që jemi futë, jemi bërë vende të NATO-s, jemi bërë vendet NATO-s për ta ndier veten më të sigurt, jo më të pasigurt.
Surroi: Ky është kontributi i jashtëzakonshëm historik i udhëheqjes së Malit të Zi që e futi në NATO në një moment historik.
Kulla: Millo Gjukanoviqi ka bërë dhe është një për mendimin tim është një turp i madh që shqiptarët e votuan kundër Millo Gjukanoviqin.
Surroi: E tash të kthehemi te kjo puna e ndikimit, ndërlidhjes Rusi me Ukrainë. Njëri prej këshilltarëve të afërt të presidentit Vuçiq, një diplomat i vjetër, deklaroi para disa ditësh se në fund të kësaj lufte, kurdo që të bëhet armëpushimi, armëpushimi mes Ukrainës dhe Rusisë, Evropa do të ndahet në dysh dhe kjo zonë e jona do t’i përkasë botës perëndimore, pra NATO-s, Bashkimit Evropian.
Kjo është hera e parë që dëgjoj prej njerëzve të afërt të presidentit Vuçiq këso ndikimi historik të këtij ndryshimi.
Kulla: Me sa duket, rusët i kanë informuar për marrëveshjet e mundshme dhe për negociatat që ndodhin që nga Alaska deri në Florida, meqë po e marrim kështu Hemisferën Perëndimore, ku është e vërtetë që Perëndimi po bën tolerime për Ukrainën, për hapësirën e ish-Bashkimit Sovjetik e tjerë por, në të njëjtën kohë, Rusia duhet të heqë pretendimet në raport me pretendimet e saj historike që vijnë në Mesdhe, duke pasur parasysh që akoma i kemi Rusinë në Mesdhe, në Siri edhe në Libi.
Prandaj Ballkani që po të marrim hartën dhe të vëmë një vizore, nga Ukraina deri në Lindje të Mesme, Ballkani bie fiks në mes. Pra, në qoftë se flasim për gjeopolitikë, pra bëjmë gjeometri.
Surroi: Për Afrikë Veriore e ke fjalën.
Kulla: Po, i bie fiks në mes. Pra, Libi-Ukrainë, Ballkani, Shqipëria e Kosovës, është fiks në mes. Pra, pretendimet e rusëve për këtë pjesë bien.
Pra, Serbia duhet njëherë e përgjithmonë të orientohet në marrëdhëniet e saj me Bashkimin Evropian. Po a është Serbia e gatshme ta bëjë këtë punë dhe a ka mundësi Serbia ta zgjidhë këtë gjë?
Edhe mua më kujtohet një datë. Sepse historia i dashur Veton bëhet me data, nuk bëhet me “sikur: për kah referenca. Prandaj, e filluam me 1979-n. Dhe është marsi i 2003-s, kur vritet Gjingjiqi. Pra, gjithmonë pyetja është kush e vrau Gjingjiqin? Këta kanë treguar jo, e vrau kjo bandë, jo ajo bandë...Nuk vritet kryeministri nga një bandë. Kryeministri është vrarë nga rojet e veta, është qëlluar brenda selisë së Kryeministrisë, kur ka hipur në veturë ai i ka komunikuar komandantit, “ky është akoma gjallë” dhe i ka thënë shpejt vrite, kjo është e vërtetuar juridikisht dhe i ka futë plumbin kokës.
Dhe unë gjithmonë kam pasur bindjen që thellë-thellë vrasja e Zoran Gjingjiqit e ka origjinën e vet në Moskë, sepse ishte e pamundur për ta, pra për nacionalizmin serb, për kishën serbe, për Rusinë e kohës dhe planet për të ardhmen që një njeri i vetëm të marrë dhe të dorëzojë një popull vëlla siç i quajnë ata dhe një rajon historik të tyre në duart e Perëndimit vetëm nëpërmjet votës demokratike.
Surroi: Dhe nëse duam analogji historike, apo të shkojmë edhe më mbrapa në histori, e njëjta dorë, pra “Dora e zezë”, siç quhej shërbimi sekret serb, i lidhur me Moskën, ka dërguar atentatorët kundër Franz Ferdinandit në Sarajevë, që ishte shkas në Luftën e Parë Botërore.
Kulla: Pra duke pasur si referencë historinë.
Pra, në këtë pikë, ky gjë sot Presidenti i Serbisë, për të cilin unë kam thënë gjithmonë ky kur ulet me perëndimorët flet anglisht edhe kur ulet me këta lindore flet serbisht apo rusisht, siç e duan ata atë gjuhë, ai e ka pasë dualizmin e vet.
Surroi: Dhe jo vetëm jo vetëm në formë, por edhe në përmbajtje.
Kulla: Në përmbajtje që është me rëndësishmja. Atyre i ka lënë Vulinin, jo rastësisht ata e vunë Vulinin drejtor të Shërbimit Sekret, jo kot.
Tashi është në një dualizëm, nuk di çka të bëjë dhe për mendimin tim është shumë pranë daljes nga skena, pikërisht sepse ai në një moment të caktuar nuk arriti mirë të përcaktohet nga do rrinte nga Lindja a nga Perëndimi. Dhe, në qoftë se të kujtohet sa erdhi Presidenti Trump, 2025-n, meqë jemi te 2025-a, tentoi të shkojë në Mar-a-Lago dhe ta zgjidhi me lobistë çështjen me Amerikën, duke harruar, një gabim që bëjnë shpesh politikanët e vegjël ballkanas, që Amerika është e fortë sepse funksionojnë institucionet e forta dhe jo lobistët e fortë.
Nëse të kujtohet, në 2016-n kur erdhi presidenti Trump, një nga argumentet që kishte, ishte që Amerikën po e dobësojnë lobistët. Dhe vërtet iku e majta dhe erdhi e djathta. Vërtet, le të themi, iku krahu Soros dhe erdhi krahu anti-Soros. Por, nëse të kujtohet në ceremoninë e vdekjes së ish-presidentit Carter, ishin të gjithë atyre në rresht të parë, dhe zoti Trump si president shkoi i takoi të gjithëve dhe i dha dorën të gjithëve. Pse? Sepse ata kanë ato të famshme që Trumpi na i thotë gjithmonë në fushatë: America first!
Dhe jemi në një vend ku drejtori i CIA-s, drejtori i FBI-së, kryetarët e gjykatave, prokurorët e përgjithshëm nuk e kanë problem të shkojnë e t’i trokasin në derë Presidentit. I trokitën Bidenit për të birin, dhe i kanë trokitur edhe Trumpit.
Surroi: Jo kësaj here, por...
Kulla: Jo kësaj here, herën që shkoi. Pra, po themi që nuk është herë e parë që ndodh kjo gjë. Pse? Sepse është një vend ku institucionet janë të forta. Ligji është i fortë. Koncept që ne shqiptarët, ne e kemi atë famshmin “Ligji dhe Maliqi”, koncept që ne shqiptarët e kemi të vështirë për ta kuptuar, se ne mendojmë se pushtetin e bëjmë ne dhe nëpërmjet pushtetit bëjmë dhe ligjin.
Surroi: Ta marrim si premisë faktin se presidenca Trump brenda këtyre 11 muajve bëri transformimin më të madh të mundshëm në politikën amerikane. Kemi një Amerikë, e cila së fundmi thotë: ne nuk jemi pjesë e botës unipolare.
Pra, po i marrim përgjegjësitë e një Amerike, e cila nuk është më përgjegjëse për krejt botën. Dhe ky është ndryshimi më i madh epokal..., ka shumë ndryshime, por ky është më i madhi.
Kulla: Sigurisht.
Surroi: Pse?
Kulla: Sepse është Amerika që thotë: Unë kam prioritet hemisferën perëndimore, pra kontinentin amerikan. Kanë prioritet Polin e Veriut, Kinën, kanë prioritet rrugët e transportit botëror, kanalet e të gjitha. Si Panamasë: do na japësh se e kemi ndërtuat ne, apo do të vijmë ta marrim me ushtri.
Surroi: Ose më me rëndësi kjo pjesa që ka të bëjë me Filipine e me domethënë sigurimin e...
Kulla: E Azisë dhe të Paqësorit, që ta themi. Pse? Sepse është një Amerikë, e cila flet me gjuhën... prandaj thashë Presidenti Trump vjen nga biznesi. Flet me gjuhën e biznesit, me gjuhën e ekonomisë, prandaj thash shiko kush janë dhjetë miliarderët e parë për të kuptuar cila Amerikë është.
Nëse ne pretendojmë që do vijë Amerika te ne vetëm për shkak të parimeve se ne na pëlqen demokracia, atëherë më lejo t’i kthehem Kissingerit, real politikës?
Surroi: S’do mend se është real politikë, s’do mend, meqenëse po e fillojmë në vitin2026, dhe, ndodhin këto gjëra. Gjëja e parë është nuk ka më botë unipolare, ka filluar bota multiplare, në të cilën SHBA-ja, Kina, Jugu global projektojnë interesat e veta. Në këtë vit. Shtetet e Bashkuara të Amerikës në formë shumë të rëndësishme kanë projektuar në Ligjin e vet për mbrojtje kombëtare se si do të duhej të duken interesat dhe brenda këtyre interesave është edhe forcimi i shteteve perëndimore brenda Ballkanit Perëndimor, domethënë., koncepti i Ballkanit Perëndimor si Perëndim. Dhe e treta që do të ndodhë, presim që do të ndodhë, ose e treta dhe e katërta që do të ndodhë është të bëhet kthesa në marrëdhënien strategjike SHBA- Rusi me marrëveshjen e armëpushimit Ukrainë-Rusi dhe që të bëhet rikonfigurimi i Lindjes së Mesme, duke mbështetur një lloj Lindje të Mesme në të cilën Arabia Saudite ka një peshë specifike qoftë në energji, qoftë në inteligjencë artificiale, jo vetëm Arabia Saudite, po vendet e gjirit.
Kulla: Harrove të përmendësh një gjë. Kapacitetet bërthamore të botës arabe.
Surroi: Po, kapacitetet bërthamore paqësore të botës arabe
Kulla: Që është një kusht që bota e arabe e ka.
Surroi: Pra, dhe për të cilën Shtetet e Bashkuara të Amerikës janë pajtuar.
Kulla: Po t’i kthehemi 2025-s, ka një vizitë historike, e cila pastaj do të na përshkruhet 2026-n, një vizitë historike të presidentit Trump në Arabinë Saudite, teksa bëhej lufta në Gaza, në Katar edhe në Emirate.
Çfarë janë marrëveshjet? Pjesën e borxhit të jashtëm amerikan që nuk e blen më Kina, e blejnë arabët. Dhe investimet arabë në Amerikë, pra të gjitha vendet arabe, do të jenë me triliarda.
Surroi: Po siç e paralajmëroi Muhamed bin Salman në Washington...
Kulla: Siç e paralajmëroi në vizitën e tij zyrtare. Pjesa tjetër që është e rëndësishme, në mënyrë që t’i rikthehemi marrëveshjeve abrahamike, Izraeli duhet të impenjohet në një proces, le të themi, në fillim armëpushimi, pastaj paqe, për të çuar në një lloj forme të njohjes respektive të Izraelit, marrëveshjes së 1993-s në Oslo për shtetin palestinez, por nën garanci sigurie nga SHBA-ja dhe aleatët e saj arabë.
Surroi: Dhe kjo punë fillon në Gaza.
Kulla: Dhe kjo punë fillon në Gaza, po ajo që është e rëndësishme shumë është dhe Bregu perëndimor. Inkludojmë, që unë parashoh që të bëhet para Ramazanit, pra dy muajt e parë, një marrëveshje sigurie mes Izraelit, edhe Sirisë, ku lartësitë Golan shkojnë me një garanci sigurie. Pra, jo një marrëveshje njohjeje mes shtetit sirian dhe shtetit izraelit, por një marrëveshje sigurie. Vendosen rreth një mijë trupa amerikane në një bazë ushtarake në Damask, është një aeroport në jug të Damaskut, unë isha para dy muajsh e pashë pikërisht zonën ku flitet dhe aty flitet pastaj për shumë investime nga bota arabe me këtë gjë;
Surroi: Është garanci që më Izraeli nuk bombardon.
Kulla: Është garantimi që Izraeli nuk bombardon, se është vetëm dyzet kilometra nga aty, garantimin e popullsisë druze si minoritet, dhe që qëndron në dy anët, dhe garantimin që kufiri i famshëm i Lartësive të Golanit, që ka qenë kufi lufte nga 1967-a e këtej të kthehet një lloj kufiri paqeje, pra ku forcat e dy anëve do të rrinë aty dhe forcat ndërkombëtare të rrinë në mes...
Surroi: ...garantohet status quo e pranisë izraelite në Lartësitë e Golanit.
Kulla: Të dyja palëve, pra që mos lëvizin kufijtë.
Surroi: Po kufijtë e tanishëm. De facto, jo de jure
Kulla: Po. Kufijtë de facto.
Dhe në këtë pikëpamje unë shoh që i rihapet rruga marrëveshjeve abrahamike, por marrëveshjet abrahamike kanë brenda këto dy kushte: çështjen bërthamore dhe çështjen e Palestinës.
Kanë edhe një kusht që nuk është shkruar, por që de facto ka ndodhur, largimi i Iranit nga kjo zona, e cila njihet si Sham. Ku është Irani akoma? Është në Irak. Fatkeqësisht, ndërhyrja e 2003-s e ktheu Iranin brenda Irakut.
Surroi: Edhe ka popullatë shiite.
Kulla: Dhe ka popullsi shiite shumë, dhe çështja e Libanit. Pasi do duhet që Hezbollahu të përfshihet në një proces, le të themi demilitarizimi, siç po përfshihet Hamasi...
Surroi: Transformim në politikë.
Kulla: Ata janë në politikë. Janë parti politike e rëndësishme.
Por, si me thënë, një lloj rialokimi gjeopolitik të Hezbollaut me vende tjera arabe, megjithëse ata janë shiitë, por flasin arabisht, pra nuk janë iranianë, dhe të mbajnë Iranin larg.
Parashoh që njëherësh me Marrëveshjen e Sigurisë të Sirisë me Izraelin, të ripërtërihet marrëveshja e sigurisë të Sirisë me Rusinë, për shkak të bazave ushtarake që ka atje dhe popullsisë shiite në bregdet, por edhe ë një marrëveshje ekonomike, me anë të së cilës qeveria e re siriane vazhdon dhe furnizohet ekonomikisht me naftë dhe me gaz nga Rusia por edhe një marrëveshje, le të themi, ku do të kalojë gazsjellësi i famshëm, arsye për të cilën filloi lufta, që vjen nga Katari dhe del në Turqi, dhe pastaj vjen deri këtu në viset tona.
Pra, për shkak të situatës së re gjeopolitike në Lindjen e Mesme pres që do të ketë disa marrëveshje të shpejta, ku do të garantohen palët, do të ketë, le të themi, në mos paqe, armëpushim dhe çdo marrëveshje është e lidhur me logjikë ekonomike.
Shpresojmë që 2026-a të sjelli paqen e shumëpritur në Ukrainë, por Ukraina ka disa çelësa ende të ndezur të luftës, të cilët nuk do të mund ta garantojnë dot paqen pa përfshirjen drejtpërdrejt të amerikanëve.
Surroi: Tash në fillim të vitit 2026 mund të shikojmë diçka që ka ndodhur në vitin 2025, e këto janë tri procese delegjitimuese, pra, procesi i parë jolegjitimues ka qenë fakti se Kosova ka pasur zgjedhje por nuk i ka krijuar institucione, pra nuk ka krijuar legjitimitet të ri politik. Meqenëse jemi duke folur para zgjedhjeve, kjo punë do të ndodhë në vitin 2026.
Është procesi delegjitimues në Serbi. Ka një vjet e sa që protestat në rrugë faktikisht e kanë zhveshur nga legjitimiteti pushtetin e presidentit Vuçiq dhe kemi procesin interesant delegjitimues në Shqipëri me veprimin e SPAK-ut, i cili një qeverie të re po i tregon se korrupsioni nuk është përjashtim, është rregulli i qeverisjes.
Kulla: Ajo që është me rend me korrupsionin në Shqipëri është te kultura e korrupsionit.
Surroi: Prandaj, po them rregull e jo përjashtim.
Kulla: Është te kultura e korrupsionit dhe te kultura në raport me ligjin. Prandaj thosha se ne shqiptarët kemi problem “ligjin dhe Maliqin”.
Nëse ne shohim goditjen më të madhe shqiptarët në Maqedoni e morën pasi iu dha goditja Artan Grubit, i cili ishte zëvendëskryeministër dhe për një arsye që unë akoma nuk e kam zbuluar që miku im dhe miku yt Ali Ahmeti i dha Artan Grubit, më shumë pushtete se që kish thënë çdokujt në historinë e tij politike, në fund, fundi i tij politik erdhi nëpërmjet gjyqësorit, siç erdhi edhe fundi politik i Nikola Gruevskit, që ka qenë gjithashtu një krerët më të fortë politikë të Maqedonisë të pas ’90-s, që do të thotë u dha shembulli që nëpërmjet zbatimit të ligjit dhe detyrimit për të zbatuar ligjin, mund të jetë dhe fundi i njerëzve që janë dikush në politikë.
2025-a, ka qenë një vit që mua më ka vërtetuar atë që unë kam pasur gjithmonë mendje, e kemi pasur edhe në bashkëbisedime personale që SPAK-u jo vetëm që nuk është armë politike, siç pretendonte opozita e Edi Ramës, por, në fund të farë, objektivi kryesor i kësaj veprimtarie, pra një drejtësie të re, ndonjëherë duke përdorur edhe mjete të vjetra, pra mos ta bëjmë edhe SPAK-un qind për qind të pastër, objektiv ka, pra, rrënimin e një klase të tërë politike me përgjegjshmëritë dhe me veset dhe me huqjet e kësaj klase politike. Se në qoftë se do qenë një klasë politike që nuk do t’i kishte pasur problem këto gjëra, as SPAK-u nuk do të kishte çfarë t’i bënte
Surroi: A e ka objektiv rrënimin, sepse kështu del si aktor politik.
Kulla: Jo, s’është aktor politik. po në momentin... është aktor shtetëror.
Surroi: Po a e ka objektiv rrënimin, apo ka objektiv rrënimin e kulturës së korrupsionit në Shqipëri?
Kulla: Përfshiji të dyja. Problemi është që trinomi politik, biznes dhe krim në Shqipëri, është një është një trinom i cili ka ardhur duke u rritur ndër vite, pra, nuk ka ardhur duke u reduktuar.
Pra, ta themi qartë, nuk është vetëm Shqipëria që ka këto probleme. Por ne kemi hyrë në mandatin e katërt në zgjedhjet e fundit vendore që janë bërë në Vlorë para rreth dyzet ditësh, ka ndodhur diçka që nuk e imagjinohej dot më përpara. Vlora është një bastion ekstrem i socialistëve.
Kanë marrë pjesë në zgjedhjet për Bashkinë e Vlorës 12% e popullsisë, që thotë nuk kanë dalë të votojnë as vetë socialistët...
Surroi: ...as anëtarët e familjes....
Kulla: ...as anëtarët e familjes, do të thotë që ka pasur një bojkot total, që do të thotë që ka ardhur një moment që popullsisë i ka ardhur këtu me klasën politike aktuale të majtë-të djathtë ata që janë. Që do të thotë, i ka ardhur këtu me kulturën e korrupsionit.
Surroi: Dhe kjo është e përbashkët ndoshta e Serbisë edhe e Shqipërisë...
Kulla: Që do të thotë që ka ardhur aty ku nuk mban më ata që i drejtojnë, por edhe me ata që do duhet t’i kundërshtoni këta, sepse këta herë pas here për arsye ekonomike dhe arsye biznese ulen dhe bëjnë marrëveshje me njëri-tjetrin, siç është marrëveshja e famshme e 2008-s.
Që do të thotë që jemi një hap larg që në pushtet të vijë populizmi, që unë e shoh si një kërcënim shumë më të madh sesa korrupsioni, por që vjen si pasojë e korrupsionit.
Surroi: Apo diçka e ngjashëm me Serbinë, domethënë që të ketë një revoltë e cila nuk ka emër nuk ka mbiemër, nuk ka emërtues...
Kulla: E saktë! Në rastin e Italisë, ne na ndodhi pikërisht për shkak të këtij fenomeni që ai që shiste sandviç te stadiumi i Napolit, shkon në krye të shtetit, në krye të qeverisë po kjo ka ndodhur, nuk është një gjë që s’ka ndodhur.
Pra jemi në një moment ku është tronditur rëndë besimi, sepse jo se po ndodhin gjëra që ne nuk i kemi ditur por po bëhen publike gjëra dhe po jemi përballë një përplasjeje, e cila nuk ishte menduar ndonjëherë që do vinte deri këtu.
Pse? Sepse, normalisht, për shembull, kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, përmend 83 mandatet. Është e vërtetë që ai ka marrë 83 mandate, që është kulmi i pushtetit tij. Por, në kulmin e pushtetit tij, kur ai duhet të bënte qeverinë më politike të mundshme dhe më solide të mundshme dhe duhet të ulej me opozitën, me atë opozitë që ka dhe me pjesën tjetër të qytetarëve, në mënyrë që qeverisja edhe për shkak të projekteve që ka Shqipëria, pra për t’u bërë pjesë e Bashkimit Evropian, në interesin e tij si kryeministër, ta demokratizonte sa më shumë këtë proces, pikërisht për shkak 83 mandateve, ai merr dhe bën një qeveri me ca njerëz që i fut anëtarë të qeverisë, që ne mund t’i përshkruajmë me frazën angleze amerikane: “No face, no name, no number”. Askushi, vetëm njerëzit e dëgjueshëm për të, dhe ai merr dhe i fut në qeveri dhe i bën ministra.
Surroi: Por, po të ndërpres këtu. Kjo ndodh me një qeveri e cila kurrë më shumë hapa reformues për integrime evropiane nuk ka bërë.
Kulla: Sigurisht, sepse i ka me detyrim ato. Pra, BE-ja i thotë; Okej, ne po t’i hapim gjithë kapitujt, por tashi që të hapim kapitujt, ti duhet të kuptosh që ke për të bërë transformimin e shtetit dhe nuk ka qenë kurrë më keq se kaq, transformimi i shtetit. Pse?
Surroi: Është një paradoks, se kurrë më përpara nuk ka shkuar...
Kulla: ...kurrë më përpara, dhe kurrë më kalbur. Sepse kalbja vjen nga brenda.
Surroi: E ka identifikuar kalbjen reforma.
Kulla: Reformat e kanë identifikuar kalbjen. Tani çfarë ndodh? Dhe kjo është me të dhëna zyrtare, jo me çfarë thotë Ilir Kulla.
Në çdo arrestim që bën SPAK-u me grupet kriminale ka të paktën një ose dy oficerë të lartë të Policisë të Shtetit. Në çdo operacion antikorrupsion, nga më i ulëti deri të më i larti, ka të paktën një ose dy banda kriminale të përfshirë.
Surroi: Dhe njëkohësisht prokurorë apo njerëz të gjykatës...
Kulla: ...ose njerëz të drejtësisë, etj., dhe në çdo operacion ka të paktën një njëri nga politikat të përfshirë dhe shpesh më shumë se një, qofshin edhe një nga opozita dhe një nga mazhoranca, ose edhe më shumë se kaq që tregon sistemin e kalbjes nga brenda. Po ku vjen? Sepse në anën tjetër duhet të kuptojmë që ekonomia e Shqipërisë ka ecur shumë përpara. Është zhvilluar shumë. Nuk mund ta fshehim faktin që gjithë këto vite kanë sjellë një zhvillim të jashtëzakonshëm, sidomos turizmi, ndërtimi etj.
Ndoshta është çmimi që duhet paguhet për suksesin, sepse ky është suksesi. Por suksesi ka kosto, si çdo gjë tjetër që ka kosto. Pra, si mund ta tejkalojë Shqipëria këtë? Me forcimin e institucioneve dhe të ligjit.
Pra, jo vetëm forcimin e ndëshkueshmërisë, po edhe forcimin e përgjegjësisë në drejtimin e institucioneve.
Prandaj të them unë, bie ndesh kjo gjëja që do të bëjë ky zotëria, pra anëtarësimi i Shqipërisë në 2030-n, kur duhen faktorë të fortë politikë në qeverisje, kur ti merr dhe fut njerëz qeverisje, as ti vetë nuk i njeh siç janë gjysma e ministrave sot në qeverinë shqiptare.
Surroi: Dallimi është thelbësor mes Shqipërisë dhe Serbisë, por gjenden në faza të njëjta pothuajse delegjitimi për arsye të ndryshme.
Kulla: Edi Rama e ka akoma në dorë lojën. Pra në qoftë se Edi Rama do të sillet si kryeministër dhe lider dhe do e kuptojë që këtë gjë e ka me detyrim për caktim, pra pastrimin e shtetit dhe forcimin e institucioneve, se ndryshe nuk ka rrugë për në BE, qoftë kjo edhe me koston le të kthehemi në atë që thoshte Fatos Nano, miku ynë i ndjerë, që “do të sakrifikojmë pushtet për të bërë shtet”.
Çështja është që nuk mund të diskutosh, sepse e ke kthyer në standard nëse ndodh që ngrihet akuzë për një nga ministret e tu, ti nuk mund të diskutosh më dorëheqjen, sepse dorëheqja është kulturë evropiane. Sikundër që pretendon që nuk ka vend tjetër në Evropë, dhe ashtu është që gjykata i jep të drejtën të pezullojë një anëtar të Qeverisë, dhe ashtu është por nuk ka vend tjetër në Evropë, që ngrihen akuza kaq të rëndë dhe anëtarët e qeverisë rrinë në qeveri.
Në të njëjtën kohë kemi një problem tjetër: janë të drejtat e njeriut. Shqipëria sot ka dy të tretën e popullsisë në paraburgim, popullsisë së burgjeve dhe është në paraburgim ish-presidenti,
Surroi: ...i cili është tërheqë zvarrë...
Kulla: ...është kryetari i Bashkisë së Tiranës...
Surroi: ...i cili është ende në pushtet...
Kulla: ...i cili është ende në zyrë dhe këta nuk kanë akuzë. Pra, është një moment që ne duhet të përballemi me disa të vërteta.
Në të njëjtën kohë, kryeministri i Shqipërisë gjen një mënyrë, gati cinike, për t’u thënë ndërkombëtarëve: shih çfarë drejtësie kemi, dhe shkon e viziton presidentin e Kosovës, dhe mirë ka bërë që e ka vizituar, në Hagë, duke thënë pikërisht se çfarë drejtësie bëjnë ndërkombëtarët etj., dhe duke lënë të nënkuptojë që ky është parimi edhe në Shqipëri.
Më vjen keq për ata njerëzit që janë në Hagë, por më vjen keq që duhet të citoj që pikërisht që ndër partizanët për një Gjykatë Speciale në Kosovë atëherë, ka qenë ai që sot është Kryeministër i Shqipërisë. Ndër partizanët për të krijuar një drejtësi të re në Shqipëri ka qenë ky që është Kryeministër i Shqipërisë.
Pse them unë nuk mund t’i ngelët individit opinionin, se shiko në dhjetë vjet sa shpejt ndryshon njeriu vetë.
Ndërkohë institucionet janë shumë të rëndësishme, shumë serioze.
Surroi: A pret që deri në fund të vitit Kryeministri i Shqipërisë do të jetë ky që është?
Kulla: Nuk e di unë, nuk mund të them këtë gjë, unë them që nga kjo gjë, situata të posaçme krijojnë kushte për zgjidhje të posaçme. Pra, nga kjo gjë, o ai do të bëjë një marrëveshje të madhe me Sali Berishën, që sot mund të bëjnë 140 vota dhe t’i futen ta ndryshojnë Kushtetutën.
Surroi: Për të bërë çka?
Kulla: Për të ndryshuar Kushtetutën dhe për të reduktuar pushtetin e drejtësisë speciale, por kjo gjë do të sillte ndalimin e procesit të anëtarësimit të Shqipërisë në BE. Ose përballjen politike të drejtpërdrejtë të qeverisë tij dhe të qeverisjes tij me drejtësinë speciale ku pjesa e akuzës mund të jetë edhe ai vetë personalisht, sepse tashmë kanë shkuar drejtpërdrejt në kabinetin e tij. Pra, njerëzit e ngushtë.
Surroi: Ose kërkesa për legjitimitet të ri politik.
Kulla: Ose kërkesa për legjitimitet të ri politik, por i cili vjen sërish nëpërmjet zgjedhjeve. Dhe në zgjedhje me këto rregulla loje është shumë e vështirë të ketë në Shqipëri.
Surroi: Që i bie elementi i katërt, që duhet të ndryshojnë rregullat e lojës në Shqipëri.
Kulla: Por, por ai ka edhe një luftë tjetër që është akoma më e vështirë. Ai duhet të vendosësh dhe të bëjë me atë që amerikanët ia quajnë kartelet droge.
Dhe këtu, në këtë pikë, i vetmi njeri që mund të marrë një vendim është vetë kryeministri Edi Rama. Askush tjetër nuk mund të marrë vendim për këtë.
Që do të thotë një rikonfigurim total institucioneve të sigurisë së vendit shërbimi informativ, polici, shërbimi informativ shtetëror, doktrina e sigurisë dhe luftë hapur klaneve të drogës.
Surroi: Ndërprerja e futjes së...
Kulla: ...gjithçka, gjithçka, e cila pastaj do t’i jepte një kosto edhe në ekonominë e vendit, por atij do t’i garantonte që do të mbetet në historinë e vendit si njeriu që tragetoi Shqipërinë drejt Bashkimit Evropian. Është në një moment që ai nuk po merr asnjë vendim.
Nuk di nëse e ke ndjekur, pra të vetmet vendime që kur kanë filluar goditjet nga janari 2025, e shkurti 2025 më saktë që ishte futja në burg e Erion Velisë. E deri sot prapë procesi zgjedhor i gjithë gjërat e tjerë, i vetmi vendim që ai merr është të mos marrë vendim dhe t’i hipë avionin të shkojë diku, të bëjë diçka, diçka që nuk ka të bëjë me këtë realitet, dhe diku e pashë këtë, një natë para që do zgjidhej kreu i ri i SPAK-ut. Në Pallatin e Kongreseve, unë faktikisht kisha një pritje tjetër tek Ambasada e Katarit, se ishte Dita Kombëtare e Katarit. Ambasadori i Katarit është një miku im dhe nuk mund të mos i shkoja. Kisha edhe një ftesë shkoja te kjo ceremonia, që ndaheshin këto çmimet: urdhri i Skënderbeut, i Flamurit dhe mori presidenti Moisiu, Pllumb Xhufi, Aurel Plasari, disa personalitete të tjerë, aty ishin Presidenti Begaj dhe Kryeministri Rama, pra aty ishte shteti.
Dhe ndërkohë në ca zyra pak më të vogla, tek ai Pallati me xhama i Drejtësisë, atje ku është Gjykata Speciale dhe Prokuroria e Posaçme, aty ishin mbledhur diplomatët e huaj, përfshirë edhe një diplomat të dërguar nga Departamenti i Shtetit dhe po vendosnin se kush do qeverisë drejtësinë në tre vitet e ardhshme.
Surroi: Që do të thotë, kush do ta drejtojë ritmin politik gati?
Kulla: Dhe më vjen keq, por këta vendasit ishin thjesht po ndanin medalje.
Ata tjerët po vendosin se kush do qeverisë. Pra, a e ka Edi Rama eksperiencën për të marrë vendime të mëdhaja? Sigurisht që e ka. A e ka Edi Rama dijen për të marrë vendime të mëdha? Sigurisht që e ka. A e ka dëshirën për të dalë nga kjo krizë ku është futur, sigurisht që e ka edhe këtë. Po a i ka kapacitetet, kjo mbetet për t’u parë.
Surroi: Do të jetë vit i gjatë, Ilir Kulla, ky viti 2026. Nëse 2025-i ka qenë transformativ për të vendosur disa prej binarëve, në një fjali të gjatë, të përmbledhur, si do të jetë viti 2026.
Kulla: Do jetë vazhdimi i dy mijë e njëzet e pesë.
Surroi: Në cilat pika? Në cilat vektorë?
Kulla: Edhe në gjeopolitikën botërore, edhe në ekonomi, por, sidomos në këto çështje të brendshme politike tonat në rajon do të jetë një vit... shiko kemi hyrë në një pesëvjeçar jo pak problematik për ne, sepse suksesi ka kosto...
Surroi: Ilir ne s’jemi mësuar me pesëvjeçar të lehtë...
Kulla: Suksesi ka kosto. Shiko! Nuk di a të kujtohet, besoj që duhet të kujtohet mirë, kur gjithë bota gëzohej për marrëveshjen e Daytonit dhe fundin e luftës në Bosnjë, ne shqiptarët i hidhëroheshim se shqiptarët e Jugosllavisë ngelën komplet jashtë çdo lloj programi të mundshëm dhe ishte një moment delikat ku edhe ti ke pasë një roli jo të vogël, në të cilin duhej projektuar se çfarë do të duhej të bënin shqiptarët në pesëvjeçarin e ardhshëm.
Dhe janë marrë vendime të mëdha, e janë marrë vendime të mëdha edhe nga njerëz të cilët për atë kohë ishin njerëz të vegjël sepse në qoftë se do më thuash që në 1995-n, Adem Jashari e kishte në plan të shkatërronte Serbinë, ishte gjë që s’mund ta imagjinoje, apo jo?
Pra, nëse filloi një rezistencë e armatosur në Kosovë, filloi nëpër fshatra, filloi nga njerëzit e varfër, filloi aty ku nuk mbante më. Dhe ishte pikërisht ajo Serbia arrogantë, ushtarake, që kishte dalë me një legjitimitet shumë të lartë diplomatik nga Daytoni, se Millosheviqi doli si pëllumb i paqes nga Daytoni, e cila vetëm katër vite më vonë, ishte komplet në anën e kundërt dhe kishte ndryshuar realiteti gjeopolitik.
Ne shqiptarët kishim arritur të bindim Perëndimin që jemi ndryshe, por, e gjithë kjo kaloi nëpërmjet gjakut të njerëzve, zhurmës së kallashit, vuajtjes së njerëzve, dëbimit të njerëzve, edhe disa viteve shumë të vështira, të cilat erdhën nga një vit më i vështirë deri i vështirë, deri i vështirë dhe u mbërritën 1999, pra një pesëvjeçar.
Pra, është e vërtetë ajo që t’u di që nuk kemi pasur pesëvjeçarë të lehtë. Por rruga drejt suksesit ka kosto dhe mbi të gjitha duhet të ketë vetëdije dhe duhet që të rikthejmë proceset demokratike brenda llojit. Të paktën në Shqipëri po, me sa kuptoj edhe Kosova ka nevojë për një gjë të tillë. Pse? Sepse është vota ajo që të imponon pra njerëzit ndryshime.
Më kanë bërë përshtypje te ju zgjedhjet vendore të 2025-s. Pati një vendim unanim politik të Partisë Demokratike të Kosovës për të mos kandiduar Ramiz Lladrovcin në Drenas me luftë vetë dhe me familje, i lidhur ngushtë me PDK-në, i lidhur me proceset politike pas lufte, këshilltari, shef kabineti i kryeministrit Çeku, ambasador në Shqipëri,
Surroi: Lëri të gjitha ato, por ai tregoi sukses në komunën e vet.
Kulla: Po mbi të gjitha, në luftë hapur me të gjitha partitë, dhe konkretisht me partinë e vet, fitoi në raund të parë pa asnjë problem, duke treguar çfarë: që partitë politike në Kosovë, përveç legjitimitetit, paskan edhe ndonjë problem tjetër: demokracinë e brendshme, sepse në çdo vend tjetër një fituesi ti s’i thua o zotëri ti s’do të dalësh, apo jo?
Pra, do të tregoni që është nevoja që ne duhet ta modernizojmë sistemin politik.
Surroi: Dhe shyqyr që këto janë sfidat.
Kulla: Shyqyr, sepse, po të kemi sfida të tjera, si lufta, do të duhej të përgatisim. Po që ne të mos e mendojmë më luftën, sepse historia duhet të na kthehet si shembull, unë mendoj që Kosova duhet ta vazhdojë rrugën e reformave sikur të jetë një vend anëtar i NATO-s dhe duhet të ketë atë që kanë vendosur vendet anëtare të NATO-s në Samitin e 2025: pesë për qind të GDP-së për mbrojtje.
Surroi: Unë mendoj se nuk ka parti politike në Kosovë e cila nuk është pjesë e këtij konsensusi.
Kulla: Sepse është me vullnet.
Surroi: Unë mendoj se është konsensus kombëtar.
Kulla: Se anëtarësi në NATO nuk është se të detyron kush. Po, por një nga rregullat që ka, përveç demokracisë e shtetit ligjor e këto tjerat, NATO e ka pesë përqindëshin dhe nuk mund të thuash që... shiko kjo është kriza më e madhe, realisht, që ka BE-ja me Amerikën. Ai thotë: Më fal, NATO jam unë.
Pse jam unë? Sepse unë jam ushtria më e madhe e NATO-s, unë jam dhe kontribuuesi më i madh financiar. 77% e buxhetit të NATO-s është amerikan.
Në qoftë se ne e shohim sot që tre ushtritë më të mëdha të NATO-s nuk janë asnjëra në BE, bëhet fjalë këtu për Amerikë, Turqi, Britani e Madhe, atëherë kuptojmë se kemi një problem real me BE-në, jo me NATO-n, dhe me vendimmarrjet që do të ketë lidershipi evropian në raport me të ardhmen.
Surroi: Ilir, brenda këtij viti do të takohem prapë, jo vetëm privatisht, siç e bëjmë unë e ti, por publikisht për të vazhduar këtë bisedë. Faleminderit shumë!
Kulla: Faleminderit juve!