Gjen Z është rrugës dhe kërkon shtet social

PIKË me Veton Surroin: Bashkëbisedim me Lura Pollozhanin

Surroi: Në “PIKË” është Lura Pollozhani. Lura ka një historiat të gjatë të hulumtimeve shkencore. Është doktore e shkencave. Më herët ka magjistruar në LSE (London School of Economics, v. j. ). Ka një historiat të gjatë të studimeve nëpër Evropë, kryesisht në Suedi, në Zvicër, në Austri dhe së fundmi është model i parë i kthimit mbrapshtë, domethënë të emigrimit në “reverse”, në prapakthim, sepse është kthyer nga Austria në Kosovë dhe këtu tash në Prishtinë. 
Mirë se erdhe Lura!

Pollozhani: Mirë se ju gjeta, faleminderit!

Surroi: Rasti i kësaj bisede është një studim i gjatë, të cilin ti e ke udhëhequr me 6000 respondentë në Ballkanin Perëndimor për gjeneratën “Z”, si quhet “Gen Z”, siç njihet gjithandej botës. Fjala është përata që kanë lindur në vitin 1997 dhe deri më 2012. Pra është gjeneratë e veçantë. Çka është e veçanta e kësaj gjenerate?

Pollozhani: “Gjenerata Z” ka shumë të veçanta. 
Ndoshta, po t’i pyesnim “Gjeneratën Z”, do të thoshin që kanë edhe më shumë gjëra të veçanta, por ideja ishte unë pata parë disa publikime në nivelin global, ku shihej që “Gjenerata Z” në aspektin politik edhe shoqëror po ndryshonte shumë, sidomos meshkujt, domethënë, ka vajza që po ecin dhe po bëhen më progresive në aspektin politik, votojnë për parti të majta ose të gjelbra, kurse meshkujt kishin filluar, kanë filluar, që të jenë më konservatorë, bile edhe se prindërit e tyre ose gjeneratat e mëhershme.

Surroi: Fjala është për Ballkanin Perëndimor...

Pollozhani: Kjo është për globale. E tash ideja ishte të shohim se në Kosovë, në Ballkan, a është e njëjta tendencë, si e shohin “Gjenerata Z” politikën, si e shohin shoqërinë edhe çfarë mundet, se ne si hulumtues kemi qejf ta shohim edhe të ardhmen pak, po çka mund të na tregojë e gjithë kjo për të ardhmen?
“Gjenerata Z” në Ballkan është një gjeneratë shumë optimiste, dhe me shumë shpresë. 
Kjo është ndoshta gjetja më specifike për mua, në aspektin që nuk e prisja, sepse e kemi këtë tendencën, po edhe në fakt po e hapëm tani telefonin, menjëherë do të biem në depresion, sepse ka aq shumë lajme dhe asnjëra s’na duket e mirë.

Surroi: Por tradicionalisht në këto sondazhet botërore, Kosova, për shembull, del gjithmonë optimiste edhe tërheq edhe këta të tjerët.

Pollozhani: Edhe në fakt këtu është edhe Kosova është gjatë gjithë pyetësorit është më optimistja, më me shpresë, e sheh të ardhmen në BE shumë më shumë, për shembull, edhe se Shqipëria ose Mali i Zi, që është e çuditshme, kështu që janë shumë optimistë, kanë edhe shumë shpresë për të ardhmen

Surroi: Ai shkon edhe me mungesë njohurie.

Pollozhani: Nuk do doja ta supozoja sepse unë gjithmonë kam thënë deri në moshën 30-vjeçare kam obligim që të jem optimiste, mbas moshës 30-vjeçare duhet ta zgjedh a do jem apo s’do. Kështu që ndoshta është zgjedhje. Por në këtë rast kanë edhe një shpresë që gjërat do shkojnë përpara, çdo gjë e mirë, kjo edhe në nivelin global, po ashtu del se në fakt rinia është pak më optimiste. Por pastaj, kur zbresim në nivel më poshtë e shohim që në fakt ka edhe shumë skepticizëm, ka edhe shumë frustrim. 
Për shembull, kur vjen fjala te politika, se projekti ishte më shumë për të parë realitetet politike, kur vjen fjala për politikë, nuk kanë shumë interes në politikë. 
E kemi pasur pyetjen, për shembull, sa të interesuar jeni në politikë?

Surroi: Aty desha ta..., domethënë e vërejta një paradoks. Kemi të bëjmë me një gjeneratë, e cila gati 80% i beson demokracisë dhe vlerave të demokracisë është ndoshta gjenerata e parë e cila është rritë në demokraci por nga ana tjetër, ndonëse është e përkushtuar për demokraci, thotë unë nuk përfshihem, apo jo?

Pollozhani: Kjo është në fakt paradoksi që mua më çmend personalisht pak, se edhe kur i shihja të dhënat, ka shumë paradokse, në fakt, e ndoshta është gjeneratë paradoksesh, mund të themi, si definim, se, për shembull, siç thatë, ka një besim në demokraci, sidomos në aspektin e Ballkanit Perëndimor, ndoshta “Gen Z” është edhe më e veçantë, për shkak se pikërisht rritet në një sistem të ri plotësisht që nga zeroja, që nga fillimi pothuajse. 
Edhe në këtë aspekt mund ta testojmë si po na funksionon politika, si po na funksionojnë institucionet edhe në këtë aspekt ndoshta kemi shumë për të dëshiruar edhe për të punuar, sepse kanë domethënë këtë interesin e shohin demokracinë si procesi ndoshta edhe i vetmi te alternativat që do të kishin zgjedhur teknokracia, po ashtu figuron lart, domethënë është një preferencë për një qeverisje të mirëfilltë dhe efektive në atë aspekt, por, nga ana tjetër, është ky aspekti që s’dua të përfshihem, nuk dua të jem pjesë. 
Kur kemi bërë fokus grupet, në këtë pyetje hymë pak më brenda, sepse ishte shumë specifik fakti që edhe nuk donin të përgjigjeshin respondentët në pyetjet politike, na tregonin nga terreni që shpeshherë te pyetjet politike thoshin “kaloni, kaloni”... Domethënë, kalojeni këtu se s’dua të përgjigjem te këto. 
Kështu që në fokus grupe u fokusuam pak më shumë bash te kjo pjesë. Edhe pamë që nuk është se s’janë të interesuar, nuk është se s’kanë informata, për shembull, por është se ndihen shumë sikur iluzionet që kanë pasur, nuk po takohen. 
Më interesante është që ke edhe njerëz, se kemi pasur nga 16-18 vjet, edhe ata e kanë një lodhje. Them unë nga vjen kjo lodhje kur ti je 16 vjeç, akoma s’e ke parë ku mund të shkojë politika edhe thoshin ne jemi lodhur ne me këtë. Kështu që i bie që edhe në familje është ndoshta edhe një narrativë e lodhjes me këtë sistem, po është edhe ky aspekti që nuk e shohin shumë veten në politikë, ose sikur angazhimi i tyre s’do me thënë që do të ishte me ndikim.

Surroi: Por ky është në kundërshtim me...ky paradoksi i brendshëm zgjerohet. Si mund të jesh ti i dedikuar, i përkushtuar për demokraci në Shqipëri, për shembull, ose në Serbi, dhe në të njëjtën kohë ke erozion të demokracisë, ke rritje të autoritarizmit, rritje të korrupsionit, rritje të manipulimit të parasë publike.

Pollozhani: Edhe Gjen “Z” këtë e sheh.

Surroi: Si e sheh?

Pollozhani: Në aspektin që, për shembull, kur po flisnim për BE-në, në fokus grupe, një nga aspektet që dilte është që “ne duam të hyjmë në BE, por jo me këto elita”. 
Sepse e shihnin sikur, në rastin e Bosnjës, kishte disa 16-18 vjeçarë që po thoshin po hyjmë në BE, me këto elita politike, do mësojmë vetëm të na vjedhin më mirë edhe të na vjedhin më shumë! 
Kështu që është një kritikë edhe është ky aspekti që kjo është ajo që kanë parë edhe këtu është një paradoks tjetër pastaj vjen, për shembull kemi pyetur edhe për bindjet politike..., i kemi ato pyetjet e ideologjisë. Edhe del që kanë një mbështetje për qeveri të forta ose “strong governments”. 
Kjo ka dalë më shumë edhe në pyetësorë të tjerë, edhe vjen kjo që në fakt ti ke, ta marrim Serbinë, e ke një lider që është në pushtet shumë gjatë, domethënë një “Gen Z” që ka qenë 7-8 vjeç.

Surroi: Nuk njeh president tjetër.

Pollozhani: Po, edhe nga ana tjetër ndoshta mendon po kjo qenka politika.

Surroi: Ose në Shqipëri, kemi liderë që janë aty nga viti 1992.

Pollozhani: Domethënë edhe unë s’njoh tjetër, se lëre më “Gen Z”...
Plus, për shembull, e kishim në Shqipëri te fokus grupet, dilte kjo që thoshinqë edhe në partitë e reja, për shembull, si Lëvizja Bashkë, që edhe aty ke njerëz që kanë qenë pak më gjatë të inkluduar ose të involvuar në politikë. Kështu që është një aspekt sikur i duam këta, domethënë këta njerëz që i shohim në politikë, i shohim pak si shumë gjatë. 
Edhe në fund, të bie pyetja, mund të kemi politikën pa këta njerëz? Kështu që në atë aspekt i ekzistonte edhe një shaka për Angela Merkel, që ka qenë kancelare e Gjermanisë për një kohë të gjatë, sikur thoshte një djalë i vogël: “Pse, mund të jetë burrë kryeministër?” Edhe neve e kemi ndoshta këtë ndikim që mund të jetë dikush tjetër kryeministër, mund të jetë dikush tjetër politikan ose elita jonë politike. 
Ivan Krastev që ishte në publikimin e studimit në Bruksel edhe e tha diçka që më bëri të mendoja edhe pak më ndryshe ndoshta, tha: “Neve po kërkojmë, për shembull, politikanët e jenë më të rinj, po nëse politikanët hyjnë shumë herët në politikë edhe vendosin që ta ndjekin politikën, ajo i bie që t’i shohim shumë gjatë në politikë. Sepse dhe nuk vdesin... jo në aspektin e keq, jo që uroj vdekjen e tyre...

Surroi: Është zgjatur jeta.

Pollozhani: Po është zgjatur jeta, kualiteti i jetës është më i mirë, domethënë shansi që të shohim të njëjtat fytyra në politikë, në fakt po rritet, nuk po zvogëlohet. Kështu që është edhe një paradoks këtu, por nga ana tjetër, për shembull, neve e shohim edhe lidershipin e partive politike, unë vij edhe nga Maqedonia e veriut, për shembull, në BDI është vetëm Ali Ahmeti kryetar dhe ka qenë i vetmi kryetar, dhe nuk e di a do ketë tjetër kryetar. 
Bile në statutin e BDI-së, kryetari i parë, Ali Ahmeti, në këtë rast, e ka një specifikë që me statut edhe po iku, do ketë përsëri pushtet brenda partisë, kështu që i bie një mbrojtje e lidershipit në afatgjatësi edhe mendoj që këtu lind ky paradoks edhe, me të drejtë ndoshta, edhe parashtrohet pyetja: “A do ketë vend për mua në këtë...”

Surroi: Jo, dhe pyetja, pyetja shkon më gjerë. Nëse ti mendon se demokracia është vlerë edhe 80% të njerëzve pranojnë se është vlerë, si mund ta pranosh atëherë statute të tilla apo personazhe të këtilla që mbesin gjithë jetën?

Pollozhani: Mendoj që shumë shpesh demokracinë e reduktojmë shumë, sepse në fund të ditës kur flasim, për shembull, për demokracinë në Kosovë tashi me zgjedhjet, gjithmonë flasim u organizuan mirë zgjedhjet, edhe kjo domethënë demokracia është e shëndoshë, ose...

Surroi: Që është mirë, sepse pragu i ulët, pra ka qenë shumë i ulët,

Pollozhani: ...në disa shtete akoma është,

Surroi: ...po pra, të organizosh zgjedhje ende është sfidë për Serbinë, Shqipërinë deri diku...

Pollozhani: ...po për Maqedoninë, po ashtu në disa periudha, absolutisht domethënë nuk dua ta heq këtë vlerë të demokracisë. Por s’është vetëm kjo demokracia. 
Domethënë, demokracia është edhe angazhim.

Surroi: Ky është pragu më i ulët, pra demokracia zgjedhore.

Pollozhani: Absolutisht. Për shembull, kur po pyesnin Obaman, kur iku nga zyra e presidentit edhe më vonë erdhi Trumpi, çka të bëjmë, si t’ia bëjmë, njëra nga përgjigjet e tij ishte që demokracia është diçka që ushqehet gjithmonë, nuk është diçka që e kemi, ja dola votova e paskemi gjallë edhe shëndosh demokracinë, e tashi do ulem këtu edhe do i pres votat tjera, sepse në fakt në të dhëna e shohim që “Gen Z” dhe pse ka interes të ulët në politikë, del edhe voton. Shumica thonë që do të votonin.

Surroi: Po, jo vetëm që del dhe voton, më habiti në dy paradokse të ardhshme. I pari është që është gjenerata e parë joideologjike, domethënë diku në 7% përcaktohen qoftë për të majtën, qoftë për të djathtën, pjesa tjetër mbetet e padefinuar, por në të njëjtën kohë është gjenerata e cila beson në shtetin social, në Soziale Stadt. Pra, thotë le të më rriten taksat, por unë i dua benefitet e një shteti social.

Pollozhani: Absolutisht! Edhe këtu ndoshta e kemi një pikë ku konteksti e definon ideologjinë ose besimin, sepse kur kemi bërë edhe focus group discussions, pra diskutimet, edhe kur kam bërë intervista me “Gen Z”, është ky aspekti që për ata shërbimet kanë shumë rëndësi, domethënë një sistem arsimor cilësor dhe një sistem shëndetësor cilësor, pensional janë shumë lart në prioritetet e tyre dhe kjo për mua është një çudi, sepse nuk do prisja dikush kaq i ritë mërzitej për vdekjen e tyre, për shembull, ose për shëndetin e tyre. 
Edhe në fakt, “Gen Z” e ka këtë preokupim, e kanë edhe preokupimin e shëndetit të familjes së tyre. Kështu që, në këtë aspekt, shërbimet janë shumë jetësore dhe ndoshta edhe është fakti që këto shërbime pikërisht janë edhe shërbimet më dobëta që i kemi në shtet në shtetet e Ballkanit Perëndimor. 
Kështu që ata janë në favor të rritjes edhe të taksave, edhe të mbështetjes në favor të ndërtimit të institucioneve më të forta. Edhe kjo ndoshta do të ishte një mesazh shumë i fortë për të gjithë politikëbërësit që të investojnë pikërisht në këto sisteme, ku në fakt janë më të dobëtat, por me më shumti prekje në jetën reale të çdo qytetari.

Surroi: Që ndërlidhet me një pikë, një konstatim të cilin ju i keni bërë është që “Gen Z” është po ashtu gjenerata e parë, të cilën ne, që jemi pak më të vjetër, e quajmë “transicionale” por ata nuk kanë tranzicion, kjo është jeta e tyre.

Pollozhani: Pikërisht.

Surroi: Dhe është gjenerata e parë e cila lind pas komunizmit, pas luftërave pas, zhbërjes së Jugosllavisë, ata e njohin në Kosovë, në rastin e Kosovës, e njohin Kosovën si atdheun e tyre dhe e ndërtojnë bindjen sipas kësaj.

Pollozhani: Absolutisht, kjo për mua është shumë interesante, edhe pse në fillim, kur pata filluar studimin, unë e pata bërë një parastudim në Kosovë. 
Edhe ishte ky aspekti, po bëja intervistat edhe çfarë më la shumë përshtypje është se askush nuk e përmendi fjalën tranzicion. 
Edhe unë jam mësuar... neve fjalën “tranzicion” e kemi si hoxha bismilahin, që thonë në aspektin që politikanët e përdorin si arsyetim, jemi në tranzicion, kështu që duhet të durim, ose neve si...

Surroi: Po, krejt jeta është tranzicion... prej jetës në vdekje.

Pollozhani: Kështu që e përdorim pak si shumë këtë si njëfarë lloj arsyetimi, ose edhe si njëfarëlloj diagnostikimi i frustrimit tonë. 
Mendoj që gjenerata ime e ka më shumë si diagnozë, sikur u lodh me tranzicion. 
Kjo gjeneratë s’e përmendi fare fjalën tranzicion, e thashë unë si, si ka mundësi, pastaj më ra “zhetoni” që themi neve që në fakt, si ta përmendin diçka, që këta s’kanë parë diçka tjetër, këta s’e kanë parë tranzicionin, këta kanë lindur dhe janë rritur në tranzicion. 
Kështu që, në këtë aspekt, mendoj që këtu e kisha edhe një vetreflektim të dështimit ndoshta të gjeneratave si unë ndoshta edhe si ju në aspektin e kalimit të disa mësimeve që i kemi pasur nga një e kaluar shumë e dhimbshme dhe shumë e dhunshme, por edhe shumë aktive, se si t’i mbrojmë këto vlera, si t’i mbrojmë institucionet, për shembull kur vjen fjala për, unë shpesh më bie të jap ligjërata, për shembull, për të drejtat e njeriut, për të drejtat e grave, etj., edhe e shoh që për “Gen Z”, për shembull, për Millenials, sepse kanë qenë ato fondet mbas lufte...unë kam marrë pjesë në kushedi sa trajnime edhe shumë nga shoqëria ime, po ashtu, në këto trajnime që bëheshin në komunitet nga organizata të ndryshme. 
E njëjta nuk mund të thuhet për “Gen Z”.

Surroi: Për ballafaqimin me të kaluarën, pajtimi, demokraci, vlerat e përbashkëta etj. , etj.

Pollozhani: ...që duhet dalësh rrugë, të protestosh ose të bësh një peticion, tash i këta këto nuk i kam pasur, por e bukura është që instinkti ekziston. Domethënë, te të dhënat mund të gjejmë që, e kemi pyetur, për shembull, nëse një lider merr më shumë fuqi sesa që duhet ose lejohet me Kushtetutë, çfarë do të bënit ju? 
Dyzet për qind që shumica e respondentëve kanë thënë që do të protestonin.

Surroi: Por, kjo nuk ndodh.

Pollozhani: Kjo, tashi a ndodh a jo...

Surroi: Tash ekziston një arsye për të cilën ndërlidhet me këtë, e fakti është se në studimin e juaj del që pjesëtarët e gjeneratës “Gen Z” kalojnë diku mesatarisht pesë orë para ekraneve Dhe në pyetjen e juaj nga i merr informatat numër një është Instagrami. 
Tash nuk është shumë kualitative informata që merr prej Instagramit, por është me rëndësi, sepse protesta e cila zhvillohet është virtuale. 
Pra, “Gen Z” proteston me “like” e “dislike” në Facebook, me diçka në Instagram, por jo domosdoshmërisht për të dalë t’i mbrojë vlerat e demokracisë me pjesëmarrje aktive.

Pollozhani: E vërtetë, mendoj që aspekti i aktivizmit digjital ndoshta e ka marrë këtë aspektin e protestës të rrugës, por, më duket kur pat filluar ky aktivizimi digjital, Malcolm Gladwell, pati pasur një artikull në New Yorker që po thoshte: “Why the next revolution won‘t be twitted”, domethënë revolucioni i ardhshëm nuk do të jetë në Twitter, ose tash “X”... kanë ndryshuar gjërat.

Surroi: Pse?

Pollozhani: Pse nuk do të jetë ‘twitted”? 
Për shkak se nëse protestojmë shtetin, shteti si shtet është fizik. edhe pse mundet të ketë edhe krime kibernetike që e sulmojnë në atë aspekt shtetin, në mënyra tjera, po fakti që shteti është fizik edhe politika është... e shohim si të mbështetur brenda një ndërtesë që është parlamenti ose qeveria mendoj që kjo është një aspekt i marrjes së politikës, kur ti del në rrugë fizikisht. 
Edhe këtë e thërrasin politika e rrugës, por është prapëseprapë politikë edhe shpeshherë pse ndodh në rrugë, sepse ti e sheh që në institucione brenda nuk funksionon më edhe nuk e ke ti zërin aty brenda, kështu që ti e nxjerr zërin jashtë në rrugë. Fakti që tash për “Gen Z”, një gjë që më ndal, sepse unë jam më së pari studiuese e protestave, e lëvizjeve sociale... kështu që gjithmonë i ndjek aktivistët edhe s’i flasin aktivistët. 
Tash çka shohim, edhe në nivel rajonal, po edhe në botëror, është që ke një gjeneratë që ka marrë guximin herë do kurdo të dalin në protesta, për shembull, ‘Fridays for Future’ - “Të premten për të ardhmen” që ka nisur Greta Thunberg dalin rinia në krejt Evropën, në krejt botën, një të premte dhe protestojnë. Në Kosovë nuk e kanë bërë, besoj...

Surroi: Po as në botë nuk është që kanë ndryshuar diçka dramatike me atë protestë.

Pollozhani: Pikërisht, domethënë nuk kanë ndryshuar në dy tema ku ”Gen Z” është mobilizuar ndoshta më së shumti është “environment” (mjedisi) dhe Gaza. 
Dy tema ku s’kanë ndryshuar asgjë, ku në fakt qeveritë sikur e marrin si shaka. Tani për mua fakti që prapë protesta del kaq lart e vlerësuar, është gjë e mirë, sepse domethënë që akoma nuk ka humbur ajo shpresë. 
Në rajon, në Serbi kemi të rinj që po protestojnë, Vuçiqi është akoma në pushtet dhe nuk ka zgjedhje.

Surroi: Sepse në Serbi njëra prej gjërave të cilat mund të ndodhë dhe ky është, kjo ndodh edhe brenda “Gen Z”, ndodh edhe më herët, edhe në gjenerata të mëhershme protesta është shndërruar në qëllim më vete. 
Pra, dalja në protestë dhe posaçërisht “selfie” në protestë është shndërruar në qëllim më vete. Qëllimi nuk është nëse i sheh, domethënë Serbia ka pasur vitin e kaluar, në këso kohe më duket, në mars, ka pasur diku 350 mijë njerëz në rrugë të Beogradit, 350 mijë njerëz nxirri kudo, në cilindo kryeqytet të Evropës, ti do ta rrëzosh qeverinë. 
Por ata janë vetëkënaqur me faktin që kanë pasur 350 mijë njerëz në rrugë.

Pollozhani: Këtu është aspekti performativ i protestës, që absolutisht është pjesë e të protestuarit, në fund të ditës, këtu është edhe “the nature of the beast”, natyra e bishës, që po mundohemi që ta luftojmë në atë aspekt edhe këtu, për shembull, në Serbi, absolutisht do të duhej të kishte pasur ndryshim deri tani me këso protestash, dakordohem që ndoshta është edhe mungesa e një..., 
për shembull, në Maqedoni, ku kemi pasur protesta në 2016-n, që çuan eventualisht në rrëzimin e regjimit të Gruevskit, ka pasur shumë pjesë edhe nuk dakordoheshim për shumë gjëra, po për një gjë dakordoheshim: ta heqim Gruevskin.

Surroi: Dhe ka qenë bukur kreative, jo me ngjyrë...

Pollozhani: Absolutisht, e ka pasur këtë aspektin performativ, domethënë, por e ka pasur edhe shumë të qartë qëllimin edhe nuk i ka rënë anash qëllimit. E dinim që e kemi një regjim, ai regjim varet nga ky person dhe ky person duhet të ikë. 
Në Serbi nuk e ke të njëjtën shkallim, e ke anash, i bie rreth e rrotull, që nuk do të duhej të ishte narrativi i një gjeneratë të re, e shoh më shumë të gjeneratat e vjetra, që kemi qejf t’i biem gjërave rrotull e rrotull. 
Kështu që, në atë aspekt, mendoj që është një mungesë e narrativit të qartë, qëllimit të qartë, edhe aty nuk bie Vuçiqi, sepse unë e shoh edhe ndonjëherë ka protestues që janë shumë të kujdesshëm, mos i flasin disa fjalë, të mos i thuan disa fjalë..., nuk ka protestë të kujdesshme. 
Nuk mendoj që duhet të jesh i kujdesshëm. Të kujdesshëm mund të jemi në aspektin mos të bëjmë dëme kështu gjëra, po kundrejt pushtetit s’ke nevojë të jesh i kujdesshëm.

Surroi: Doli një shënim interesant në këtë, meqenëse po flasim për perceptimet regjionale, ajo që ma tërhoqi të vëmendjen ishte ndarja e Serbisë, Malit të Zi dhe të Bosnjë-Hercegovinës, ku perceptimi i rreziqeve është lufta, në rend të parë, domethënë nga e para ishte lufta, për dallim prej Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut dhe të Shqipërisë, ku janë çështjet socio-ekonomike.

Pollozhani: Edhe mua kjo më ka lënë shumë përshtypje, se edhe neve pyesim atë pyetje, domethënë: Çfarë ju tremb dhe çfarë ju bën ta shihni të ardhmen me sy të mirë. Edhe u çuditëm që në Kosovë nuk doli lufta edhe që në shtetet si Mali i Zi, doli. Kështu që është një aspekt i, mendoj, në fund të ditës, kemi edhe vende edhe qeveri që luftën e përdorin si arsye të mbajtjes së atij pushteti. Domethënë, votomëni mua, ose më mbani mua në qeveri, se unë do ju mbaj të sigurt. Është ky aspekti i sigurisë nga dhuna arbitrare.

Surroi: Po është edhe perceptimi narrativ në familje...

Pollozhani: Edhe ajo besoj që ka ndikim.

Surroi: Sepse këtu kemi të bëjmë me një gjeneratë e cila mbështetet shumë në familje, apo jo?

Pollozhani: Absolutisht. Mendoj që ajo ka një aspekt, po këtu për shembull del e çuditshme Kosova. Sepse unë do e prisja në atë rast që edhe në Kosovë të dilte lart, sidomos sepse kur kam bërë parastudimin që po e përmendja, personat, edhe atë e pata bërë mbas incidentit të Banjskës, edhe gjithë “Gen Z”, dhe mua më la shumë përshtypje, e thërrisnim veten “war babies” bebe lufte, fëmijë lufte, që mua më la përshtypje, se nuk do e kisha menduar që “Gen Z” do e mendonte veten si u “war babies”.
Kështu që prita, sepse edhe në atë kohë, natyrisht prindërit kanë folur për traumat e tyre të luftës, si ka qenë lufta ndoshta për herë të parë e kanë folur këtë temë edhe po ashtu është folur, domethënë sepse ka dalë edhe kryeministri, atëherë Kurti doli dhe tha që është situata serioze dhe për herë të parë u dëgjua fjala “konflikt”, “luftë” për një gjeneratë... Kështu që prandaj prisja që të dilte. 
E tash këtu bëhet një pyetje që edhe unë s’mund t’i jap përgjigje në atë aspekt, që cili është faktori më me ndikim?

Surroi: Interpretimi im është që Banjska ka pasur dy efekte. Efektin e parë e ka pasur frikësimin, natyrisht, zgjimin e asaj frike të cilën e kemi pasur ne si popull, duke e përjetuar luftën. 
Por efekti i dytë ka qenë fakti se është menaxhuar Banjska si është menaxhuar, ka krijuar një dozë sigurie në institucionet shtetërore dhe natyrisht në praninë ndërkombëtare këtu. 
Kështu që Banjska mund ta ketë pasur këtë efekt: sigurinë e kemi në duart tona, për aq sa është kjo një realitet. Por, problemet tjera socio-ekonomike, ato nuk po mundemi t’i menaxhojmë siç duhet.

Pollozhani: Mendoj që është vlerësim që bash e vë në një narrativ...

Surroi: ...që ndërlidhet me pikën tjetër të cilën ju e theksoni, e ajo është që “Gen Z” në Kosovë është gjenerata e parë e cila po lind në shtet dhe po zhvillohet në shtet. Pra, identiteti i tyre është fort i rrënjosur në shtetin e Kosovës dhe i pashë në, për shembull, indikatorët e ikjes jashtë vendit, për dallim prej narrativit i cili jepet se fëmijët po duan me dalë jashtë, një shumicë shumë-shumë e madhe e sheh ardhmërinë këtu brenda Kosovës.

Pollozhani: Bile, në Kosovë mendoj që është përqindja më e lartë...

Surroi: ...më e larta në krejt regjionin. Edhe është e lidhur me përqindjen më të lartë të ambicies e besimit që do të jemi në Bashkimin Evropian. Aty jemi me Shqipërinë.

Pollozhani: Kurse Mali i Zi është shumë më poshtë, e është shumë më afër se të gjitha, që është një kontradiktë tjetër. 
Mendoj, Kosova është absolutisht, edhe jo pse jemi në Kosovë tash, po është një ndoshta rasti që mund të merret nga ky studim, për t’u vlerësuar pak më me detaje të dhënat, është ky aspekti domethënë që “Gen Z” nuk do të ikë, nuk duan të ikin edhe në Kosovë, është e vërtetë që kjo ideja që po bëjmë shtet, unë kam menduar që ka vdekur, të jem e sinqertë, kam menduar që janë gjeneratat më të mëdha që e kanë këtë besimin në shtetformim. Po jo, edhe “Gjenerata Z” e ka të kaluar, domethënë ia keni kaluar edhe atyre...

Surroi: Por jo në kuptimin e rrëfimeve, miteve e tjera e tjera, por shtet në funksionalitetin e vet.

Pollozhani: Po, edhe në aspektin institucional.

Surroi: Edhe kjo është gjëja më e rëndësishme e studimit që e pashë unë, ky është identifikimi me shtetin social, me shtetin bashkëkohor evropian.

Pollozhani: Absolutisht. Edhe kjo bile mbasi kam bërë edhe intervista, kështu që mund të flas edhe me më shumë thellësi në këtë është edhe që ky aspekt i shtetndërtimit edhe forcimit të institucioneve shëndetësore, arsimore, tregon një kuptim më të mirëfilltë të shtetit, se shteti në fund të ditës, ekziston nga këto “fillers”, nga këto mbrojtje të ndryshme dhe jo vetëm nga ky aspekt vetëm i sigurisë fizike, ose në aspektin e ‘kemi shtet dhe mirë jemi’. 
Nga ky aspekt, po ashtu, për shembull, siç e thatë, në Kosovë është edhe kjo që mendoj që dëshira për ndejtur është e lidhur edhe me faktin që e shohin të ardhmen shumë mirë, domethënë, ata mendojnë që në dhjetë vitet e ardhshme Kosova do të jetë pjesë e Bashkimit Evropian mendojnë që mundësia e jetës të tyre ose kualiteti i jetës së tyre do të përmirësohet në pesë vitet e ardhshme Kështu që kjo dëshirë për të ndejtur janë të gërshetuara bashkë me një vizion pozitiv për të ardhmen. 
E tash këtu vijmë te pika ndoshta më e butë e studimit: çfarë ndodh me këtë optimizëm, kur ky optimizëm nuk takohet?
Edhe për mua, kur e pata filluar studimin, është një teori e ka emrin “cruel optimism”... një studiues nga Shqipëria, ma pati bërë “optimizmi që e ha veten”, domethënë, “optimizëm mizor”, deri diku, mizor në aspektin që edhe teoria thotë këtë që ndonjëherë, ajo gjë që duam ta arrijmë, edhe në këtë aspekt për të rinjtë kosovarë, ajo që duam ta arrijmë është një Kosovë e fortë me institucione të forta demokratike që ‘they deliver” që u japin qytetarëve të tyre. Kjo është ideja, është kjo ideja e bukur, vizioni. 
Tash e ke optimizmin që do arrish këtë edhe nuk arrihet, sepse deri diku është optimizmi që ty të ndalë, edhe këtu e shoh edhe optimizmin pak me më kritikë kur e shoh në të dhënat. Çka do të thotë? 
Kur ti beson që gjërat do të shkojnë mirë, pa bërë ti shumë, atëherë gjërat ndoshta edhe nuk do të shkojnë mirë, sepse nuk punoi kush për të dërguar në këtë vizion. Ndonjëherë optimizmi të bën ky të thuash shumë “hajt se mirë është”

Surroi: Hajt se dikush tjetër e bën...

Pollozhani:...ose këtu ma bënin “Gen Z”, “hajt se bëhet”, “hajt se bëhet mirë”, tashi ta shoh një gjeneratë kaq re, ma bëjnë mua “hajt se bëhet mirë” , ku...si do të bëhet mirë, nëse nuk angazhohemi për ta bërë mirë. Domethënë, ndonjëherë është pikërisht kondita që e krijon atë optimizëm që ty ta pamundësojnë arritjen e atij qëllimi edhe aty pastaj rritet një hendek i madh, optimizmi krijon edhe vakum. 
Kjo është ideja e optimizmit, që ka shpresë, por shpresa është jo shumë e prekshme, nëse nuk ndiqet me rezultate konkrete. 
Edhe për mua ndoshta, edhe pse studimi ka të dhëna që janë shumë optimiste, ka gjëra që janë kontradiktore. Ka gjëra që tregojnë një frustrim. Por, gjëja që mua, kur i shoh nga një distancë të dhënat, më ka krijuar më shumë kështu një moment pauze është vakumi. 
Është “stillness”, qetësia e të dhënave, deri diku, sepse kur i shohim të dhënat, për shembull, aspekti gjinor nuk bën një diferencë të madhe në pyetje, që është për t’u çuditur.

Surroi: Ndonëse jo, kishte aty...

Pollozhani: ...ka në disa aspekte, po në politikë...

Surroi: Femrat janë më përparimtare.

Pollozhani: Pak më tolerante, po. 
Por, përqindjet janë shumë të ulëta, nuk janë shumë të mëdha si në aspektin global. Pastaj, për shembull, a janë që jetojnë në qytet apo në zona rurale, po ashtu nuk jepte shumë...

Surroi: Është shkrirë ai dallim...

Pollozhani: Pikërisht kështu që ka shumë dallime që unë i ‘krostabuloja’ që të gjeja një përgjigje ose një gjë që e shpjegonte variacionin ose jo variacionin edhe nuk e gjeja. 
Edhe në kështu “stillness”, ajo domethënë në kështu qetësie të të dhënave në atë aspekt, ku ka shumë pak variacion, atëherë bëhet pyetja pse, a është sepse krejt po marrim siç thatë ju në “Instagram” të dhënat dhe është një ndarje të dhënave e njëtrajtshme apo është sepse në një mënyrë heqin dorë edhe thonë e shoh kështu dhe kjo është dhe nuk do angazhohem dhe nuk do mendoj më kritikisht për këtë, kështu që kjo është ajo që mua më bën të mendoj edhe të edhe në fund të ditës, edhe mos të kem shumë përgjigje, por më shumë pyetje që ndoshta shumë njerëz acarohen nga hulumtuesit për shkak të këtij aspekti, por një gjë që do thosha është që kemi shpresë, kemi optimizëm, “Gjenerata Z” ka më shumë se çdo gjeneratë tjetër ndoshta. Por është edhe një pikë që duhet ta ndjekim, se çfarë ndodh nëse ky optimizëm, ky vizion i një të ardhmeje në Bashkimin Evropian, një të ardhmeje ku jeta bëhet më e mirë në pesë vitet e ardhshme kur ne kemi inflacion, atëherë çfarë do të ndodhë atëherë?
Ku bie ky optimizëm?

Surroi: Bëhet frustracion emocional, që është kategori e psikologjisë domethënë. Por, në këtë studim pashë diçka që për herë të parë doli, besoj unë, në këto hulumtime të opinionit publik është identiteti kosovar dhe kur ju pyesni për identitet, i kanë pasur disa zgjedhje, apo jo, kanë pasur të drejtë të zgjedhin disa identitete: shqiptari i Kosovës e zgjedh identitetin parësor shqiptar, por 36% gati, kanë zgjedhur kosovar. Çka po ndodh?

Pollozhani: Po ndodh që Kosova është shtet për “Gjeneratën Z” edhe mendoj që edhe e shohim këtë aspektin e shtetësisë të Kosovës.

Surroi: Edhe të dualitetit identitar. A është dualitet identitar?

Pollozhani: Po. dhe për t’u çuditur, ndoshta është fakti që nuk e shohim më si rrezik ndoshta dualitetin identitar, sepse ka qenë një kohë që ne ndienim që identiteti jonë është në pyetje ose është në rrezik.

Surroi: Po edhe gjithmonë kemi qenë shqiptarë.

Pollozhani: Po, edhe ti në atë moment mobilizohesh edhe thua jo, gjithë do jemi shqiptarë, do e mbrojmë veten edhe njëri-tjetrin edhe do jemi... Edhe ndoshta fakti që ky rrezik, pse nuk është jo ekzistent, s’mund të themi që është jo ekzistent, po edhe ajo që e thatë ju, është një ballafaqim me mungesat e sigurisë, që ka treguar që ndoshta edhe mirë jemi, domethënë mund t’ia dalim, kështu që është kjo mungesa e aspektit të rrezikut dhe të frikës që të bën ty që ndihesh ashtu pastaj është edhe aspekti shoqëror, domethënë Kosova tash Prishtina është shumë e bukur, unë jam kthyer në Prishtinë për një arsye dhe jo në Shkup, për shembull. Ka jetë, ka gjëra që e bëjnë Prishtinën Prishtinë gjithmonë i ka pasur, po prapëseprapë ky aspekt gjeopolitik edhe i politikës të të treguarit se çfarë jemi, vis-a-vis të tjerëve, gjithmonë ka intervenuar, kurse tani është e bukura të jesh edhe kosovar...

Surroi: Plus që Gen Z, kur shkon në Shqipëri, nuk e ka atë problem që kemi ne, kur na është thënë a jeni shqiptarë apo kosovarë..., Çfarë pyetje ofenduese është kjo? Po kur i quajnë ata kosovarë, ata nuk mërziten për këtë punë.

Pollozhani: Në Shqipëri mua më thoshin: Pse flet shqip ti, nëse je nga Maqedonia? Kështu që edhe më keq është ky aspekt domethënë, plus prapë domethënë te Gen Z ndoshta është transferuar edhe kjo ideja që kemi krijuar në një shtet edhe të qenit kosovarë nuk del kundër të qenit shqiptarë, nuk është në kundërshtim.

Surroi: Është dualiteti identitetesh, me atë që njeri po ndërtohet brenda shtetit të Kosovës, për këta është krejtësisht e natyrshme

Pollozhani: Po, edhe është shumë e bukur që të mund ta kesh, se për shembull, ja eksperienca ime nga Maqedonia.
Unë ndoshta edhe për arsye personale të gjetjes të vetvetes e kam bërë edhe këtë aspektin e “citizenship”, domethënë qytetarisë edhe shtetësisë. Se në frëngjisht edhe në italisht edhe në anglisht “citoyenneté” ose qytetëria, po te neve del çuditshëm në shqip kjo fjalë, kështu që “shtetësia”. 
Edhe gjithmonë ishte kjo pyetje, për shembull, në Maqedoni gjithmonë pyesin: Pse ti s’thua që je maqedonase, po thua që je shqiptare, ky aspekti etnik vs. nacional.
Po është edhe kjo se unë i pyesja të pyetësori që kam pasur: çfarë e bën një qytetar të mirë dhe çfarë e bën një maqedonas të mirë ose një shqiptar të mirë edhe doja të shihja a janë të lidhura identitetet edhe gjithmonë maqedonas, merrej në aspektin etnik. asnjëherë as edhe vetë maqedonasit nuk e shihnin identitetin si “civic”, si qytetar, por në aspektin etnik. Kështu që, edhe Maqedonia si shtet nuk është munduar asnjëherë ndoshta që të rriste një identitet maqedonas në aspektin e shtetësisë, por të asaj të mbrojtjes të një etnie. Kështu që është ky friksioni.
Edhe unë nuk them dot që jam maqedonase. Them jam shqiptare nga Maqedonia. Kështu që ky është identiteti, e s’ma do goja që të them ndryshe. 
Kështu që ky është edhe aspekti i politikës të shtetit, dhe identiteti dhe çfarë kuptimi ka. Kështu që nga perspektiva e kësaj, ky dualiteti, e shoh unë si diçka të bukur edhe si diçka pozitive që tregon që në vend që të ketë tension, ndoshta ka një lëshim të këtij tensionit edhe mund të sjellë ndoshta gjëra më të bukura.

Surroi: Nejse, ti je rast i veçantë, sepse je edhe strugane, edhe gjakovare, edhe vjeneze ... edhe shumë gjëra. Por, njëri prej indikatorëve që po ashtu më tërhoqi vëmendjen te identiteti, ishte përgjigjja prej gati 18%, nëse s’gaboj, për myslimanë, te rasti i Kosovës.
I kontrollova këto me përkatësinë boshnjake, domethënë, te boshnjakët ishte ndër 1%, domethënë deklarimi, kështu që numri i të deklaruarve si myslimanë përfshin jo vetëm boshnjakë myslimanët e goranët e të tjerë, por i përfshin edhe shqiptarët, domethënë po rritet identifikimi me fe.

Pollozhani: Edhe këtu, edhe kjo është për t’u çuditur, sepse arsyeja pse e kemi vënë kategorinë mysliman, ka qenë shkaku i Bosnjës. Sepse kemi bërë domethënë pyetësorin edhe në Bosnjë, dhe ata insistuan që ta vëmë edhe myslimanë, se përndryshe ka njerëz që ashtu identifikohen.

Surroi: Prej kohës së Titos, prej 1971.

Pollozhani: Edhe e prisnim që... domethënë e vëmë, se duam të jemi gjithëpërfshirëskështu që... po nuk prisnim që në vendet tjera ta zgjidhnin këtëkategori. Po këtu, ndoshta këtu shfaqet tensioni, ndoshta këtu është aspekti identitar për shkak të tensionit, për shkak të një tensioni që ekziston mes shtetit, mes asaj çfarë mendojmë që është shqiptar, feja e shqiptarit është shqiptaria, e këto gjëra plus edhe fakti që kemi institucione ndoshta edhe joformale religjioze, që japin narrativa të tyre edhe këtu në këtë tension bie kjo ideja e mbrojtjes të një identitetit, në këtë rast mbrojtja e një identitetit mysliman, që besoj duhet të shihet nga ky aspekt i ndërtimit të një identiteti bash në aspektin teorik, “us vs. them”, ne kundër atyre. Që nuk e shohim te aspekti kosovar-shqiptar, prandaj e shoh si diçka e bukur, kurse këtu e shohim tipike, atë që rrjedh nga tensioni, rrjedh nga, ndoshta, përjashtimi ose perceptimi i përjashtimit, se mjafton të kesh perceptim që je i përjashtuar, kështu që edhe në Kosovë ekziston kjo. Ky debati religjioz shumë i fortë mbi religjionin. 
Për shembull, në Maqedoni nuk e kemi, e në Maqedoni do të argumentoja që ke vizibilitet shumë më të madh të këtij identiteti religjioz që po rritet, ndoshta për shkak se nuk debatohet edhe nuk është pjesë fare e këtyre tensioneve publike edhe “it goes under the radar”, hyn ndër radar, kurse në Kosovë ndoshta pse është pjesë e aspektit të narrativës publike, tensioneve publike politike, atëherë ndoshta kjo është arsyeja pse në Kosovë del më e spikatur.

Surroi: Javën e ardhshme mblidhen krerët e shteteve të Ballkanit Perëndimor e thërrasin Lura Polozhanin, edhe thonë na jep një përmbledhje ekzekutive çka të bëjmë, në bazë të këtij studimi.

Pollozhani: Ku të ishte.... 
Një, mendoj që aspekti kryesor është fokusi në politikën “domestic”, domethënë në politikën e brendshme. Edhe këtu vjen në pah arsimi, shëndetësia, urbanizmi...

Surroi: ...dhe mbrojtja e mbrojtja e ambientit, që është numër një gati në preokupimet e kësaj gjenerate.

Pollozhani: Po, kështu që në këtë aspekt për shembull e mbaj mend kur në Maqedoni u ndërrua qeveria, erdhi SDSM-ja mbas Gruevskit dhe kishte një debat të madh: ku do fokusohemi? A do të fokusohemi te politika e jashtme që të hyjmë në NATO dhe në BE, apo te aspekti i politikës së brendshme?
Edhe këtu ishte një tension i madh. Dhe çfarë u bë, SDSM-ja investoi pothuajse ekskluzivisht në politikën e jashtme. Edhe njëra nga arsyet pse, ndoshta, ka humbur SDSM-ja, dhe pati një disfatë aq të thellë, është pikërisht fokusi... i vuri të gjitha “çipet e lojës” në politikën e jashtme, në hyrje në BE, nëse e ndryshojmë emrin, dhe në NATO, hymë në NATO, po të gjitha “çipet” në një vend. 
S’është politikë e mirë për t’i vënë të gjitha kartat, të gjitha çipet në të njëjtën fushë, as të brendshme as të jashtme. Sepse edhe po u fokusove veç me veten, do bëhesh Koreja e Veriut ose Japonia në disa vite. 
Kështu që në atë aspekt, nuk është edhe ajo politikë e mençur. Por, fakti që ne kemi edhe divergjenca të mëdha në aspektin, po kemi regres në politikat arsimore, politikat shëndetësore, kjo tregon që neve akoma... politikanët, fatkeqësisht, se “Gjenerata Z” e kupton politikën, mendoj më mirë ndoshta se disa politikanë që janë institucionet ajo që e bën shtetin, janë institucionet ajo që duhet të jetë preokupimi kryesor i politikës. Edhe kjo neve na mungon shumë. Unë e shoh në Maqedoni, e shoh këtu, e shoh edhe në Shqipëri, aspekti ndoshta pse janë shtetet e reja, ndoshta pse akoma s’kemi... ndoshta pse edhe shtetin e kemi parë si të huaj për një kohë shumë të madhe, domethënë gjatë Jugosllavisë, gjatë regjimit komunist në Shqipëri, shteti s’ka qenë miku yt. Shteti ka qenë dikush që të ka bërë dëm, bile. 
Kështu që është edhe kjo shtytja nga mos e kuptuarit të shtetit si institucion, si diçka gjithëpërfshirëse. Kështu që fokusohuni në shtet, do ishte e parja, në institucion. Largimi absolut i politikës nga arsimi dhe shëndetësia edhe çfarë dua të them këtu... për shembull, çfarë po shohim në reformat arsimore tani që po marrin pjesë në Maqedoni, është gjithmonë ky aspekti i kontrollit. 
Serbia e ka të njëjtën gjë, kontrollin nëpërmjet institucioneve, ku ti i bën reformat për të kontrolluar shtetësinë. Për të kontrolluar si do përgjigjen qytetarët, për t’i limituar ata, për të hequr autonominë e vendimit edhe në këtë mënyrë i dobësojmë institucionet. Kështu që centralizimi i pushtetit, “no-no” dhe këtu domethënë efektivizimi dhe reformat në shëndetësi, në arsim...
Unë nuk do të bëja reforma menjëherë. Mendoj që shumë shpesh kemi qeveri të reja që fillojnë edhe menjëherë thonë reforma dhe e thërrasin Cambrigen dhe Oxfordin dhe bënani reformat. Edhe pastaj kemi një konfuzion reformash që askush nuk mund t’ia dalë në pe.
Unë do bëja më së pari një embargo të reformave, për t’u kuptuar situata në të cilën gjendemi. Në këtë situatë duhet të jemi shumë transparentë. Se shumë shpesh ndodh që kemi shumë qeveri të reja që vijnë e thonë: “Paraardhësi im i kishte bërë gjërat shumë keq”.
Edhe po unë si qytetare, unë s’e di sa keq i ka bërë. Unë nuk i kam parë ato të dhëna, unë nuk i kam parë ato numra. Edhe aspekti i transparencës edhe të komunikimit të hapur është diçka që qeveritë tona rrallëherë e bëjnë, por duhet që ta fusin në politikëbërje.

Surroi: Gen Z ka ndikuar në revolucionin zgjedhor në Kosovë, besoj unë, më shumë sesa në çdo vend tjetër të Ballkanit Perendimor. 
Lura Pollozhanin e fton Qeveria e Kosovës javën e ardhshme dhe thotë ku mund të gabojmë, dhe ku s’duhet të gabojmë

Surroi: Ku mund të ndodhin gabimet.

Pollozhani: Po, ku mund të lejohen.

Surroi: Jo, jo, domethënë, cilat janë gabimet që i presin ata.

Pollozhani: Ah, ku i presin gabimet.

Surroi: Po....që mund t’i presin dhe çka duhet të bëjnë ata, që mos të gabojnë

Pollozhani: Gabimet, tash ka gabime gjithmonë që janë në kontrollin tënd dhe që s’janë.

Surroi: Po flas nga aspekti i një pjesëtarit të Gen Z, të cilin e ke analizuar edhe i cili pret diçka prej kësaj Qeverie, për të cilën ai është angazhuar.

Pollozhani: Një është, sidomos në Kosovë, shëndetësia del si preokupim edhe më i madh se arsimi. Edhe nëse e shohim sistemin shëndetësor në Kosovë, vis-a-vis edhe shteteve tjera të rajonit, është më mbrapa. 
Kështu që fusha e reformave në shëndetësi, këtu i bie dhe financimi, sa poste shoh unë në FB që njerëzit shkojnë në spital edhe duhet t’i blejnë gjitha gjërat vetë.... ka një prekaritet që të bën ty si qytetar të ndihesh poshtë, edhe atë e bën vetëm në shëndetësi, se është një vulnerabilitet që e ke, shkon në doktor, edhe aty ndihesh absolutisht i pambështetur.

Surroi: Ose duhet të shkosh dhe bëhesh klient...

Pollozhani: Po, privat, po... Edhe në këtë aspekt, ku është shteti? 
Kështu që nëse nuk e ndreqim në Kosovë specifikisht sistemin shëndetësor, kemi dështuar si shtet,

Surroi: ndaj Gen Z-së,

Pollozhani: ...edhe ndaj tjerëve, po Gen Z absolutisht po. 
Pastaj vjen edhe aspekti arsimor, mendoj që edhe të dhënat globale dalin që Gen Z është më ndryshe. E mbaj mend edhe e kishit këtu Agron Didën që fliste për një sistem tjetër arsimor, ku flisnim për frustrimet që vijnë tani me AI dhe me gjitha këto.

Surroi: Edhe paradoksin që e kemi Pisën më të ulët në regjion, e pritshmëritë më të mëdha te inteligjenca artificiale.

Pollozhani: Pikërisht. Edhe në këtë aspekt prapë kemi tensione. Këtu Kosova ka shumë potencial. gjithmonë themi që si mundet një shtet i vogël me kaq pak qytetarë ta ketë kaq shumë probleme, do ishte dashur që shumë më lehtë t’i përgjigjeshim, mendoj më pak se qyteti qendror i Stambollit kemi.
Kështu që në këtë aspekt Kosova duhet të jetë “bold”, e guximshme, e ka mundësinë për të bërë politika shumë të mira të reja, që shtetet tjera nuk e kanë luksin për ta bërë, sepse e bukura e të qenit shtet i vogël është që e ke një luks në eksperimentim.

Surroi: Dhe eksperimentimi është shumë më i shpjete...

Pollozhani: Absolutisht edhe shumë, edhe ndoshta jo pa dhimbje, të gjithë do të vuajmë nga pak në mësim, por është shumë i mundshëm, edhe më pak i kushtueshëm.
Kështu që në arsim mendoj që duhet të jemi të guximshëm, në shëndetësi jo të guximshëm, po më standardizues, kurse në arsim pak më të guximshëm, sepse nuk kemi çfarë humbim, se mënyra se si është arsimi tash po humbim shumë.
Kështu që çdo ndryshim për të mirë është ndryshim për të mirë. Pastaj, për Gen Z, çfarë do të thosha është t’i kyçin zërat e Gen Z në politikë. Ata nuk ndihen sikur kanë influencë. Por, nga ana tjetër, ata e shohin a ka të rinj në një parti politike kur votojnë.

Surroi: Por ata nuk duan të përfshihen, ky është paradoksi.

Pollozhani: Nuk duan, po ndonjëherë veç se dikush nuk do, nuk do me thënë në aspektin që ndoshta...

Surroi: ...që ta braktisesh...

Pollozhani: Po, ajo domethënë që duhet t’ia vësh pyetjen vetes si mund ta ndryshojë këtë, si mund ta bëjë një Gen Z që të interesohet më shumë. Një është aspekti i komunitetit.
Mendoj që tash shumë shpesh me partitë politike është edhe kjo kriza, a hyjmë gjithë në Tiktok edhe bëjmë gjithë Tiktok-a, dhe në dhe në Instagram?
A hyjmë gjithë në, a shkojmë i bëjmë këto tubime tradicionale që i bëjnë të mëdha? A shkojmë deri më derë? Domethënë, lind kjo pyetje si të bëhet kampanja në ditët e sotme. 
Mendoj që është shumë e rëndësishme të rikthehet një sens i komunitetit me Gen Z. Kështu që unë do e zbrisja politikën në nivelin lokal.

Surroi: E kjo është porosia për të gjitha partitë politike.

Pollozhani: Të gjitha.

Surroi: Po, ardhmëria juaj është Gen Z.

Pollozhani: Absolutisht.

Surroi: Tash i keni katër vjet për të ndërtuar politika për zgjedhjet, kurdo që të ndodhin zgjedhjet, për Gen Z.

Pollozhani: Po, edhe Gen Z është, domethënë, një pjesë e popullsisë që ju sheh, ju kritikon dhe e bukura është që edhe pse i sheh këto të zezat, edhe i sheh këto pikat e dobëta, prapëseprapë do që të rrinë. Prapëseprapë e sheh të ardhmen e mirë.
Nëse ti nuk e shfrytëzon këtë optimizëm për të bërë reforma, sepse këta i mbështesin reformat, nuk janë gjeneratë që thonë mirë jemi, s’duam reforma.
Në fakt, në aspektin e kyçjes në BE, ata thonë: ne duam që të hyjmë në BE, por mbasi t’i kemi bërë reformat. Këtë thonë ata, nuk e thotë dikush nga BE-ja që thotë reformohuni, por e thonë vetë që kemi nevojë për reforma. Shfrytëzoni këtë moment sepse keni një gjeneratë që është e hapur kundrejt reformave, i sheh si të nevojshme dhe e sheh shtetin me një patriotizëm që unë nuk e kam pritur te këto gjenerata.
Një gjë e bukur nga fokus grupet është që gjithë Gen Z, mënyra se si kanë folur për shtetin është e bukur, sepse është një aspekt ku pyesim për “national identity”, ose identitetin nacional, dhe mund të merret kjo dhënë si nacionalizëm. Po kur hyjmë në fokus grupe është një dashuri, një atdhedashuri për shtetin, për Malin e Zi, flisni sa i bukur është Mali i Zi, për Shqipërinë sa e bukur është Shqipëria, për Kosovën sa e bukur është Kosova. 
Kjo duhet shfrytëzuar, sepse edhe nuk është “for granted”, nuk është diçka e dhënë që s’e humbisni dot, se unë e kam humbur. Edhe arsyeja pse e kam humbur nuk është për shkak se s’dua, është për shkak se më ka marrë një cinizëm i keq. Edhe në këtë aspekt, mendoj që është shumë e rëndësishme mos ta humbasim Gen Z në mënyrën se si i kemi humbur gjeneratat e mëhershme.

Surroi: Lura, tash e di që edhe ti ke pyetje për mua, kështu që po ta kaloj.

Pollozhani: Faleminderit shumë!
Në fakt, po mendohesha shumë se çfarë pyetje, edhe mbasi folëm edhe për emocionet politike ndoshta nuk është e zakonshme të pyetet një burrë për emocione në sferën shqiptare, po juve, për shembull, para disa ditësh e postuat një foto nga demonstratat. Demonstratat gjithmonë kanë shumë emocion dhe kanë shumë edhe ëndrra dhe vizion.
Doja të pyesja, si një person që jeni përkushtuar dhe vazhdoni të përkushtoheni drejt demokracisë, çfarë është për ju ajo që e bën zemrën e demokracisë të rrahë? Edhe duke marrë parasysh fuqitë konservatore shumë shpesh funksionojnë me frikën edhe është kjo ai ideja e frikës nga dikush tjetër, shteti tjetër... Nëse demokracisë do i jepnim një emocion, a do të ishte kjo optimizmi, të ishte shpresa Çfarë do ishte ajo që ne forcat liberale, le të themi gjerësisht, duhet ta inspirojmë te gjeneratat që ekzistojnë edhe të reja për të shkuar drejt demokracisë për ta mbështetur atë?

Surroi: Unë mendoj se ekziston në atë konflikt emocional, i cili duhet të ekzistojë, ekziston në jetë. Sepse nuk është vetëm shpresa motori i cili shtyn proceset. Ekziston shpresa, ekziston interesi, ekziston dashuria, ekziston frika, ekziston irracionaliteti, domethënë të gjitha mblidhen në një kompozicion. 
Por, nëse e marrim lëvizjen tonë në vitet ‘90, në fund të viteve ‘80, ‘90 e deri gati sot, është balanca mes frikës nga jo vetëm atë çka kemi përjetuar, por edhe çka mund të përjetohej më tutje, në rastin e Kosovës, jo vetëm okupimi i Kosovës, por për neve ka qenë shtytje që mos të hyjmë në luftë, sepse fundi i luftës do të ishte gjenocid ndaj popullit shqiptar. 
Pra, një rezistencë paqësore dhe pastaj ndërlidhja me lëvizjen, me rezistencën e armatosur, si një si një tërësi, që mos të humbet uniteti i popullit në Kosovë, dhe gjithmonë është projeksioni i një zgjidhjeje, që rrjedh nga frika e identifikimit që në mungesë të asaj zgjidhjeje gjërat do të mund të shkojnë edhe më keq.
Pra, projeksioni i sotëm i demokracisë, i nevojës për demokraci, nuk lidhet vetëm me avancimin e një dëshire, të rasti i Gen Z, i një besimi që është shumë arritje e madhe, kur një gjeneratë e tërë beson në demokraci, është arritje edhe për neve, edhe për gjeneratën tonë, por shtytja drejt demokracisë duhet të rrjedhë edhe nga frika prej dështimit në demokraci. 
Demokracia nuk është gjendje statike. Liria nuk është gjendje statike. Domethënë, liria është ushtrim i përditshëm, demokracia është ushtrim i përditshëm. Dhe humbjet apo prapakthimi në demokraci është shumë, shumë i lehtë. E shohim në shumë shtete fqinje, për fat të keq po i shohim në shtete shumë të forta. 
Matësi, indikatori i demokracisë në këtë shekull tregon prapakthim në shumë shtete demokratike. Domethënë, ajo që quhej vala e tretë e demokracisë pas rënies së komunizmit po shkon te një valë e katërt e prapakthimit dhe ky është një rrezik. Rreziku latent... e tash Kosova e ka të investuar në qenien e vet, domethënë si produkt i avancimit për demokraci, për liri, kemi shtetin. Dhe ky kombinim e bën ndërlidhjen mes demokracisë, lirisë dhe shtetësisë çështje ekzistenciale.
Kosova nuk e ka luksin e shndërrimit të sistemit të vet, “hajt se po provojmë edhe me diçka tjetër” ... prandaj kemi një evoluim demokratik në Kosovë me shumë sfida të jashtëzakonshme të sigurisë etj. Dhe ky është shtytësi kryesor.
Natyrisht, problemi tjetër është që nuk veprojmë të izoluar. Kosova dhe demokracia në Kosovë, siç e shohim të Gen Z, që ndikohet nga pesë orë qëndrimi para ekraneve dhe informatat më të mëdha që i merr nga “Instagrami”, është problemi i demokracive në tërë botën, është kalimi tjetër në ato që ka Habermasi, i cili ka vdekur tash, e cilësoi si ndryshim në strukturën e demokracisë dhe hapësirës publike që krijon demokraci.

Pollozhani: Pyetja tjetër është e lidhur pak me perspektivë, sepse tash po lexoja një artikull nga Steven Kotkin të Foreign Affairs edhe po fliste për si merr fuqi një autoritar, një burrë autoritar, në këtë rast po e krahasonte me Trumpin. Kush do kishte thënë që do flisnin për Amerikën në këto terme, por çfarë më la përshtypje është se mënyra se si po fliste ishte me një qetësi, që nuk e shoh shumë, sepse për shembull gjenerata ime, tash kur flasim për këto ndryshime kurrë s’ka ndodhur një ndryshim kaq i madh! Kurrë s’ka ndodhur një kështu një zallamahi, një katrahurë e këtij niveli ndonjëherë në botë!
Edhe juve keni pasur eksperiencë jetësore të gjatë. I keni ndjekur historitë edhe keni qenë edhe pjesë e historive në këtë aspekt. Kur e shihni çfarë po ndodh tash, a e shihni me një shqetësim që, hëëm, kjo është me të vërtetë diçka që po ndodh tash edhe se kam parë të ndodhë më herët, apo e shihni nga ky aspekti pak më i qetë i një personi që ka parë gjëra dhe thotë, e kam parë, do kalojë.
Si e vlerësoni, a jemi në kohëra “unprecedented”, të pajetuara?

Surroi: Janë revolucion, kohë revolucionare.
Domethënë, ne jemi në kohë, e cila ka potencialin e njëjtë të ndryshimit, apo të ngjashëm të ndryshimit, çfarë kishte rënia e murit të Berlinit.
Pra, kemi kaluar prej botës unipolare... kur ne e filluam lëvizjen tonë për demokraci ishte fitorja e botës unipolare, rënia e murit të Berlinit. Pavarësia jonë u mundësua në atë botë unipolare falë pranisë forcës së madhe, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, falë fitores së perëndimit të konceptit të demokracisë liberale në Perëndim. Tash jemi në një periudhë transformative nga e cila jo domosdoshmërisht do të dalë një unifikim konceptual, pra do të kemi ndeshje konceptuale. 
Ndeshja e parë konceptuale, e cila ende pa ndodhur kjo, është mes Kinës dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, po flas nga fuqia ekonomike, ushtarake, por konceptualisht, Kina gjatë këtij çerekshekulli ka arritur që prej 5% të popullatës që jeton në klasë të mesme, të kalojë diku në te më mbi 50%, dhe Shtetet Bashkuara dhe Amerikës dhe Kinaka në pak a shumë të njëjtin nivel të popullatës, me atë që niveli i popullatës që është në klasën mesme është duke rënë në Shtetet e Bashkuara, në Kinë është duke u ngritur. 
Edhe kjo paraqet problemin konceptual, i cili, ose dështimin konceptual, i cili ka filluar në fillim të këtij shekulli, ku thuhej: Ka qenë besimi i Presidentit Clinton, për shembull, që po u hap Kina, po hyri në tregje, dhe prandaj u fut në Organizatën Botërore të Tregtisë, po hyri në tregje ndërkombëtare, do të demokratizohet, sepse prodhimi ka nevojë për demokratizim.
Kina dëshmoi të kundërtën se mund të ketë prodhim kapitalist nën kontroll të Partisë Komuniste, apo çka do që të quhet ajo, një sferë super-korporative, e cila menaxhon këtë shtet dhe kjo ndeshje e dëmton imazhin dhe konceptin e demokracisë si liri e cila jep liri të tjera.
Pra, ne e filluam në vitin 1989 me idenë se demokracia dhe liria e tregut shkojnë bashkë. Dhe nëse s’kemi demokraci, nuk do të kemi liri tregut dhe anasjellas.
Dhe kjo u tregua e suksesshme në rastin e shteteve tona evropiane, diku më shumë, diku më pak, por përgjithësisht, Polonia është shembulli më eklatant i lirisë, e cila prodhon përnjëherë forcimin e shtetit. Polonia është sot fuqia e katërt ushtarake e politike në Evropë.
Kështu që problemi i kësaj periudhe në të cilën ne gjendemi është sikur edhe atëherë, në vitin 1989, të identifikojmë fillimisht procesin historik dhe të jemi në anën e duhur të historisë

Pollozhani: Cila është ana e duhur?

Surroi: Ana e duhur e historisë është ana e cila e ruan identitetin tonë evropian, demokracinë tonë funksionale, krijon hapësirë që të që të jemi në një hapësirë të përbashkët të sigurisë evropiane, që të jemi në një hapësirë të përbashkët të sigurisë në Ballkan Perëndimor dhe që këtë ta mbërrijmë në një kohë relativisht të shpejtë.
Pra, që kjo mos të jetë projekt afatgjatë deri të kriza e ardhshme botërore, por të jemi në këtë drejtim, unë besoj që sfida kryesore e sigurisë për Kosovën është që në fund të këtij procesi kufiri mes Kosovës dhe Serbisë, mos të jetë kufiri ndarës mes botës perëndimore dhe botës euroaziatike, por që i tërë ky regjion, të jetë pjesë e një hapësire politike e të sigurisë evropiane, dhe mendoj se ka mundësi për një gjë të tillë.
Natyrisht ne kemi një lidhje të veçantë për Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ajo lidhje e veçantë për Shtetet e Bashkuara e Amerikës nuk është ciklike, as nuk është e personalizuar.
Ne e kemi ndërtuar një relacion, i cili nuk lidhet drejtpërsëdrejti me një president, me një parti. ndonëse zhvillimet janë kaq dramatike në botë dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës që disa prej marrëdhënieve tradicionale kanë, do të rikonfigurohen, do të rigjejnë formën e vet.
Unë kam besim... duke qenë i vogëlsi vend i vogël, ne nuk kemi nevojë për shumë analiza shumë të mëdha, por kemi nevojë për të kuptuar thellësinë e ndryshimit historik.

Pollozhani: Absolutisht.
Pyetja e fundit është ndoshta pak më personale, sepse edhe për mua, në aspektin që shumë e shoh që kam tension me vetveten ose një krizë identiteti, personale që i sheh gjithë këto gjëra që zhvillohen në botë, ti ndërkohë je angazhuar edhe dikur kthehet ajo dëshira për të bërë diçka, kthehet në një cinizëm shumë të fortë.
Juve keni folur edhe në podcastet tjera, këtu mendoj që edhe me Enver Petrovcin po ju bënte pyetje pse s’keni ndejtur në politikë, mua më ka pëlqyer fakti që e keni parë angazhimin tuaj më gjerësisht po si ka mundësi që jeni këtu? Domethënë, si ka mundësi që jeni akoma i angazhuar, akoma mundoheni që të jeni pjesë e forumit publik, thënë gjerësisht.
Çfarë ju mban juve që akoma të jeni pjesë e shoqërisë në këtë aspektin e hapur edhe jo t’ju fitojë cinizmi, ose ndoshta ju ka fituar, po e fshihni mirë.

Surroi: Jo, unë e kam atë kërshërinë e një djaloshi prej moti, domethënë edhe mendoj se kërshëria për të zbuluar, edhe mos harroni, edhe ky podcast është zbulim... ne i zbulojmë të vërtetat duke i vënë në pyetje e kjo është baza e të gjitha njohurive, e thellimit. Pra, edhe po të isha një predikues fetar, prapë do të merresha me pyetjen, me shtrimin e pyetjes, e jo me absorbimin e të vërtetave të plota universale, të cilat më jepen nëpërmjet hyjit. Kështu që është një modus vivendi, është formë e jetës, shtruarja e pyetjes dhe gëzimi i gjetjes së përgjigjeve.
Sepse, për shembull, analiza të cilën e bëtë, raporti, sondazhi për mua ishte një satisfaksion, sepse për dallim prej paragjykimeve që kemi ndaj gjeneratave, mos harrojmë se është në natyrën e njeriut të ketë paragjykim ndaj fëmijës, sepse konsideron... e mat jo me kapacitetin e fëmijëve, por me kapacitetin tënd dhe me pjekurinë tënde në veprim, por në momentin kur del një gjeneratë si kjo dhe një sondazh si ky, i cili tregon është një gjeneratë e do vendin e vet, e do vendin e vet si një shtet evropian, e do si shtet demokratik; kujdeset për ambientin, domethënë për mbrojtjen e ambientit, e konsideron si një çështje e një hapësire më të gjerë, sepse ambienti nuk mbrohet vetëm në rrugën tënde, në fshatin tënd, qytetin tënd, shtetin tënd, po është një problem shumë më i madh.
Pra, flasim për një gjeneratë e cila është e pjekur në një hapësirë shumë më të gjerë sesa Kosova. Kjo është një gjeneratë evropiane

Pollozhani: Është absolutisht. Dhe faleminderit në fakt, me këtë përgjigje keni bërë një përgjigje më të madhe në aspektin që shumë njerëz, tash me AI, shqetësohen që ku do të humbë njeriu, por kjo që e thatë ju është në fakt esenca e të qenit njeri. Nuk është fakti që Chatgpt i jep gjithë ato përgjigje, është ne që pyesim Chatgpt-në, është veprimi i të pyeturit.

Surroi: Chatgpt nuk ka kapacitet për shtruar pyetje.

Pollozhani: Ose i shtron, por brenda një kornize...

Surroi: S’mundet...

Pollozhani: ...kështu që kjo na bën njeri. Ky kuriozitet është ajo që na bën njeri dhe mendoj që është shumë e bukur, sepse na bën të mos humbim shpresë në të qenit dhe të vepruarit si njerëz.

Surroi: Lura, faleminderit shumë

Pollozhani: Faleminderit juve!

Surroi: Shpresoj do të kemi një rast të tjerë, jo vetëm duke pritë ndonjë sondazh të ri, i cili do të vijë së shpejti, por besoj që do të kemi një mundësi që brenda këtij viti prapë të takohemi e të bisedojmë.

Pollozhani: Me shumë kënaqësi. Faleminderit shumë!