Talebanët kanë ndaluar arsimimin e miliona vajzave afgane. Gazetarët e “The Times” kanë vizituar klasa ku nxënëset, mësuesit dhe prindërit vazhdojnë t’u kundërvihen këtyre ndalimeve, duke sfiduar rregullat e vendosura nga regjimi.
Ayesha shkon gjashtë ditë në javë në një shkollë sekrete. Kryesisht, për të vazhduar të takojë njerëz jashtë shtëpisë së saj. Ajo thotë se kjo është e vetmja mënyrë për të shmangur izolimin e plotë nën regjimin taleban. Është e vetmja mënyrë që e bën të ndihet gjallë.
“Pa këtë lidhje me njerëzit, nuk e di çfarë do të ndodhte me mua”, thotë ajo.
Sot 18 vjeçe, Ayesha dikur ëndërronte të studionte psikologji në universitet. Por talebanët i dhanë fund kësaj ëndrre, pasi në vitin 2022 ndaluan arsimin formal për vajzat mbi klasën e gjashtë.
Megjithatë, prej vitesh Ayesha sfidon rregullat e talebanëve. Ajo ndjek mësimet në një klasë të fshehur pas korridoreve të një shkolle fillore.
Në të gjithë Afganistanin funksionojnë mijëra programe të tilla, në fshehtësi dhe nën vëzhgimin e talebanëve.
Shkollat e fshehta fillimisht u panë si zgjidhje e përkohshme. Ato do t’u mundësonin vajzave të vazhdonin shkollimin derisa talebanët të largoheshin nga pushteti. Por 5 vjet pas rikthimit të tyre në pushtet, rreth 2.5 milionë vajza afgane janë ende të privuara nga arsimi i mesëm.
Vajzat mund të ndjekin shkolla fetare ose të mësojnë në shtëpi me mësues privatë. Por në të gjithë vendin, shumë prej tyre rrezikojnë arrestimin duke ndjekur fshehurazi mësimet. Disa të tjera dështojnë qëllimisht në klasën e gjashtë, vetëm që të mund të qëndrojnë sa më gjatë në shkollë.
Drejtorë, mësues dhe prindër i mbajnë këto shkolla në funksion në mënyrë të fshehtë. Ata luftojnë për atë që druhen se mund të jetë një kauzë e humbur: shpëtimin e një brezi vajzash nga padija.
Udhëheqësit talebanë nuk duket se kanë ndërmend ta heqin ndalimin. Kjo ndodh edhe pse disa zyrtarë lokalë i tolerojnë shkollat sekrete. Ata shqetësohen se po ua mohojnë arsimimin edhe vajzave të tyre.
Në intervista me më shumë se 50 nxënëse, mësues, terapistë dhe prindër, shumë prej tyre thanë se druhen se ndalimi do të shkaktojë dëme të përhershme te vajzat dhe në shoqërinë afgane.
Të gjithë kërkuan që të identifikoheshin vetëm me emrat e tyre të parë, nga frika e hakmarrjes.
Edhe vajzat që arrijnë të përfundojnë shkollimin kanë pak mundësi për të ardhmen. Talebanët i kanë ndaluar gratë nga shumica e vendeve të punës, ndërsa mundësitë për të shkuar jashtë vendit janë të kufizuara.
Mësuesit dhe organizatat humanitare thonë se po rriten rastet e mendimeve për vetëvrasje, vetëlëndimit dhe martesave në moshë të mitur.
Megjithatë, disa vajza refuzojnë të heqin dorë nga lufta për arsimim.
“Edhe ne jemi pjesë e kësaj shoqërie. Na lini të jemi ato që duam të jemi”, thotë Ayesha.
Kalimi i fshehtë
Një natë vonë, Ayesha mori një mesazh nga shoqja e saj 17-vjeçare, Zuhal. Ajo i tha se nuk do të vinte në mësim ditën tjetër. Babai e kishte rrahur dhe i kishte thënë se nuk kishte kuptim të ndiqte një shkollë të fshehtë.
Ayesha kujton se kishte qarë kur lexoi mesazhin. Ajo është bërë e njohur mes shoqeve si personi të cilit mund t’ua besojnë problemet e tyre. Madje e konsiderojnë si një terapiste.
Ajo thotë se u lut në dhomën e saj dhe i kërkoi Zuhalit të kthehej në shkollë.
“Nëse qëndron në shtëpi, gjithçka ka marrë fund për ty. Askush tjetër nuk do të bëjë asgjë për ty”, i tha Ayesha.
Zuhal u kthye në shkollë disa ditë më vonë. Por tha se do të mund të vinte vetëm kur babai i saj të ishte larg.
Klasa sekrete e Ayeshës ndodhet brenda një shkolle fillore zyrtare. Oborri është i mbushur me zërat e nxënësve të vegjël. Në hyrje të ndërtesës janë rreshtuar qindra palë këpucë të vogla e shumëngjyrëshe.
Por pas klasave të tyre, një derë të çon në një korridor të fshehur. Ai ndodhet pas një cepi dhe të çon drejt klasës ku mësojnë vajzat më të rritura.
Për të mos u zbuluar, nxënëset ndryshojnë rrugët që përdorin për të shkuar në shkollë. Ato gjithashtu shmangin lëvizjen në grupe.
Megjithatë, herë pas here, talebanët hyjnë në shkollë pa paralajmërim.
Kështu ndodhi edhe një mëngjes në korrik, gjatë provimeve të fizikës së mesvitit të Ayeshës. Drejtori mbylli nxënëset brenda dhe 14 vajza të reja vazhduan të shkruanin në heshtje.
Klasa ende nuk është zbuluar. Në një rast, kur vajzat nuk ishin në shkollë, talebanët hoqën vizatimet dhe punimet artistike nga muret e një dhome të përbashkët pranë klasës, kujton Ayesha.
Dikur situata ishte edhe më e frikshme. Nxënëset dhe një mësuese tregojnë se, sa herë talebanët kryenin inspektime, ato vraponin drejt derës së pasme ose fshiheshin në bodrum. Atje mbylleshin në errësirë dhe u kërkonin heshtje atyre që qanin.
Tani që nxënëset kanë arritur në klasën e 12-të, vizitat e talebanëve nuk i trembin më aq shumë. Shumë prej tyre thonë se ndiejnë përbuzje ndaj grupit.
“A presin që vendi të zhvillohet duke e privuar gjysmën e popullsisë nga arsimimi?”, pyet Palwasha, një nga shoqet e klasës së Ayeshës.
“Ne nuk kërkojmë asgjë tjetër përveç të drejtave themelore që na ka dhënë Islami”, shton ajo.
Vetëm një pjesë shumë e vogël e vajzave në Afganistan mund të marrin arsim të mesëm përmes shkollave sekrete. Edhe më të pakta janë ato që, si Ayesha dhe Palwasha, ndjekin një program ndërkombëtar dhe flasin rrjedhshëm anglisht.
Palwasha dëshiron të krijojë markën e saj të veshjeve. Ayesha e di se pas përfundimit të shkollës nuk do të mund të studiojë psikologji në një universitet afgan. Prandaj, ajo këshillon shoqet e klasës.
Kjo është e gjithë jeta shoqërore e Ayeshës. Por pas pak muajsh edhe kjo do të marrë fund. Pas klasës së 12-të nuk ka më shkollë sekrete.
“Vajza, tani jeni këtu”, kujton Ayesha se u tha mësuesja teksa uleshin për provimin e mesvitit. “Por në këtë kohë vitin e ardhshëm, do të jeni në shtëpi”.
Shkenca kompjuterike dhe “Duolingo”
Talebanët kanë marrë meritat për një tregues të suksesit në arsim. Regjistrimi i vajzave në shkollat fillore u rrit nga 78 për qind në vitin 2021, në 87 për qind në vitin 2024, sipas UNESCO-s dhe UNICEF-it.
Kjo lidhet kryesisht me përmirësimin e sigurisë së përditshme në Afganistan, pas përfundimit të luftës dhe tërheqjes së SHBA-së në vitin 2021. Shkollat që ishin mbyllur u rihapën. Kalimi i rrugës për të shkuar në shkollë nuk përbën më një rrezik të përditshëm.
Por tabloja e përgjithshme mbetet alarmante. Sipas UNESCO-s, nëntë nga dhjetë fëmijë afganë 10-vjeçarë nuk janë në gjendje të lexojnë një tekst të përshtatshëm për moshën e tyre.
Vetëm një në katër gra afgane di të lexojë e të shkruajë. Vajzat që duan të vazhdojnë shkollimin përballen ndonjëherë edhe me pengesa nga familjet e tyre.
Laila, 21 vjeçe, iu bashkua një shkolle sekrete dy vjet më parë për të studiuar shkenca kompjuterike dhe gjuhë. Ajo ndodhej më shumë se 800 kilometra larg shtëpisë së saj, në një nga provincat më konservatore të Afganistanit.
Laila thotë se kërcënoi se do të vriste veten nëse familja nuk do ta lejonte të ndiqte mësimet.
Një mëngjes të fundit, ajo punonte në mësimet e shkencave kompjuterike dhe në aplikacionin “Duolingo”, në një klasë të fshehtë të vitit të 11-të.
Laila dhe qindra vajza të tjera ndjekin mësimet fizikisht gjatë ditës dhe online gjatë natës. Ato mësojnë me mësues vullnetarë nga vende të ndryshme të botës, nga Shtetet e Bashkuara deri në Holandë dhe Hong-Kong.
Shumica e tyre janë vetë nxënës të shkollave të mesme dhe bëjnë pjesë në një rrjet global mbështetjeje mes bashkëmoshatarësh.
Edhe dy vjet pas regjistrimit, Laila përballet me vizita të papritura nga vëllai i saj i vogël. Ai i thotë se ka turpëruar familjen.
Babai i saj është më mendjehapur, por ka frikë nga thashethemet nëse një i afërm ose fqinj mëson për shkollimin e saj.
Ajo tani flet rrjedhshëm katër gjuhë, përfshirë anglishten, dhe po mëson koreançen.
Nëse arrin të largohet nga Afganistani pas përfundimit të shkollës, ajo thotë se dëshiron të studiojë dizajn grafik në Kanada ose Korenë e Jugut.
“Dua t’ua ofroj këto mundësi edhe vajzave të tjera nga provinca ime, por nuk mundem”, thotë Laila.
Gjatë sundimit të parë të talebanëve, nga viti 1996 deri në 2001, ata ndaluan arsimin fillor dhe të mesëm për vajzat. Ata argumentonin se shkollat laike binin ndesh me vizionin e tyre radikal për Islamin.
Talebanët thanë atëherë se masa ishte e përkohshme, derisa të krijohej një sistem arsimor më i përshtatshëm. Por kjo nuk ndodhi kurrë.
Pas rikthimit në pushtet në vitin 2021, talebanët bënë pretendime të ngjashme për sistemin publik të arsimit, i cili ishte zgjeruar gjatë 20 vjetëve të pranisë amerikane. Ata ende këmbëngulin se ndalimi është i përkohshëm.
“Shpresojmë që një ditë shkollat e vajzave të rihapen”, tha zëdhënësi i talebanëve, Zabiullah Mujahid, në një intervistë në fillim të këtij viti.
Por pesë vjet pas rikthimit të tyre në pushtet, ndalimi duket sërish gjithnjë e më shumë si i përhershëm.
Ndalimi vjen drejtpërdrejt nga Kandahari, qendra e pushtetit të grupit në jug të vendit. Atje ndodhet edhe udhëheqësi i tij i fshehtë, Sheikh Haibatullah Akhundzada.
Shumë zyrtarë talebanë thonë privatisht se ndalimi duhet të hiqet. Por askush nuk e sfidon urdhrin e liderit.
Në praktikë, shumë talebanë i mbyllin sytë ndaj shkollave që funksionojnë në fshehtësi.
Talebanët e njohin mirë shkollën e Lailës. Policia dhe oficerët e inteligjencës e vizitojnë atë çdo javë.
Ata kontrollojnë nëse vajzat mbajnë siç duhet hixhabin dhe nëse nuk përzihen me djemtë, të cilët e ndjekin ligjërisht të njëjtën shkollë.
Por talebanët mund të urdhërojnë mbylljen e shkollës në çdo moment.
Të gjitha shkollat në Afganistan, përfshirë edhe shkollat fetare që lejohen për vajzat më të mëdha, përballen me një sërë rregullash dhe inspektimesh të shpeshta, shpesh të papritura.
Kur shohin talebanët duke u afruar, rojet e shkollës së Lailës paralajmërojnë mësuesit dhe drejtorin përmes radiove. Më pas bien një zile të veçantë për të njoftuar nxënëset.
Najib, drejtori i shkollës, tregon se gjatë një vizite të fundit u kërkoi disa oficerëve talebanë që nuk i njihte të tregonin dokumentet e identifikimit.
Njëri prej tyre i bërtiti: “Identifikimi im është arma ime”.
“Dhe arma ime është stilolapsi im”, i tha Najib, sipas rrëfimit të tij.
Ai citoi vargje nga Kurani për rëndësinë e arsimimit të të gjithë fëmijëve. Kjo duket se i bindi oficerët. Talebanët u larguan.
Dështojnë për të vazhduar shkollimin
Shumë vajza të reja afgane përpiqen ta shtyjnë sa më gjatë atë që po përjetojnë Ayesha dhe Laila.
Në dhjetor, 12-vjeçarja Somaya dha provimet përfundimtare të klasës së gjashtë. Por ajo nuk mori pjesë në provimet e gjuhës dari, shkencave sociale dhe studimeve të Kuranit. Shpresonte të dështonte dhe të përsëriste vitin e fundit.
Disa javë më vonë, mësuesja i tha se mund të kthehej në shkollë. Por kishte vend vetëm në klasën e katërt. Meqë e njeh tashmë programin mësimor, ajo ndonjëherë ndihmon edhe në mësimdhënie.
Fatima, 12 vjeçe, nxënëse në një tjetër shkollë, vitin e kaluar grisi provimet përfundimtare të klasës së gjashtë. Ajo shpresonte që mësuesit ta shpallnin ngelëse dhe ta lejonin të përsëriste klasën.
Por, sipas saj, mësuesit e kaluan gjithsesi.
Fatima fliste me zë të ulët në dhomën e ndenjjes së familjes së saj në Kabul. Babai i saj, Azizullah, shpërtheu në lot dhe doli nga dhoma.
“Qaj kur mendoj sa shpesh thotë se dëshiron të bëhet mjeke dhe se tani gjithçka ka marrë fund”, tha Azizullah.
Por Fatima nuk u dorëzua. Disa javë më vonë, ajo kaloi provimin e pranimit për një shkollë sekrete.
Tasnim, mësuese në një shkollë fillore, thotë se nuk merr pjesë në ceremonitë e lamtumirës për nxënësit e klasës së gjashtë. Ajo nuk e përballon dot t’i shohë duke qarë.
Kur vajza e saj, Kowsar, përfundoi klasën e gjashtë, Tasnim bindi një kolege që ta pranonte në klasën e saj. Kowsar mundi ta përsëriste vitin duke zënë vendin e një nxënëseje që mungonte.
Në certifikatën e përfundimit të shkollës së vajzës së saj shkruhet: “Kaloi me sukses në klasën e shtatë”.
“Përpiqemi t’i bëjmë të lumtura”, tha Tasnim. “Por nuk ka klasë të shtatë.”
Kufizimet ndaj grave dhe vajzave janë arsyeja kryesore përse komuniteti ndërkombëtar i ka izoluar talebanët. Por ata kanë promovuar shkollat fetare, ose medresetë, si alternativë.
Vajzat në këto shkolla duhet të mbulohen me veshje të zeza nga koka te këmbët. Atyre u lejohet të mësojnë shkencë dhe anglisht, krahas lëndëve fetare.
Zala, nxënëse e klasës së gjashtë, planifikon të regjistrohet në një shkollë fetare pasi të përfundojë shkollën fillore.
“Të paktën kemi ende një mundësi për të vazhduar të mësojmë”, tha ajo.
Nxënëse të tjera thonë se medresetë janë një zëvendësim i dobët për arsimin normal.
Lëndët që konsiderohen më pak të rëndësishme se ato fetare, si fizika, kimia dhe matematika, bashkohen në një lëndë të vetme. Vajzave gjithashtu nuk u lejohet të përdorin programin më të avancuar që u ofrohet djemve.
“Këto lëndë po na shtyjnë ideologjikisht drejt talebanëve”, tha Zahida, 17 vjeçe.
Ajo iu referua mësimeve për Islamin, historisë fetare dhe diskutimeve mbi politikën dhe xhihadin. Këto zhvillohen nga mësues që mbështesin pikëpamjet e ashpra të talebanëve.
Ezat, drejtori i Ayeshës, së fundmi e shndërroi në medrese shkollën ku ndodhet klasa e fshehtë. Ai e bëri këtë për të ulur presionin nga talebanët.
Ai thotë se shpreson që mësuesit të mund të vazhdojnë të ofrojnë atë që e përshkruan si “arsim modern”.
Por nuk e di se deri në çfarë mase dhe për sa kohë do të jetë e mundur kjo.
Pasi talebanët formalizuan ndalimin e arsimit në vitin 2022, shumë mësues mbetën pa punë.
Ata vazhduan të japin mësim falas ose me paga më të ulëta në shkollat që mbetën të hapura. Të tjerë vazhduan mësimdhënien në klasat sekrete në të gjithë vendin.
Shumë prej tyre thonë se janë të zhgënjyer.
Në një mbledhje të fundit të stafit, mësuesit e një shkolle sekrete në Kabul diskutuan se si t’i mbanin nxënëset të motivuara.
“Por kush po na motivon ne?”, kujtoi Kamela, një nga mësueset, teksa mendonte.
“Unë i shoh talebanët në ëndrrat e mia”, tha ajo. “Ata na ndjekin, na rrahin dhe e mbyllin shkollën”.