With the help of AI, police find painting missing 20 years ago

Vjedhja e veprave të artit është problem global, ndërsa policia po has vështirësi në luftimin e saj. Tani, autoritetet po i drejtohen inteligjencës artificiale për të zbuluar edhe veprat e artit të fshehura me mjeshtëri.

Gjatë vizitës së tyre rutinë në panairin vjetor të antikitetit në Parma të Italisë, në tetor të vitit 2024, policët fotografonin me shpejtësi veprat e artit, ndërsa kalonin nga një stendë në tjetrën. Por nuk po e bënin këtë për të shijuar artin. Ata po kryenin një hetim.

Fotografitë u ngarkuan në një bazë të brendshme të të dhënave. Ndërkohë, policët përshëndesnin shitësit dhe kalonin mes statujave të vogla prej bronzi, kupave të vjetra, globeve të zverdhura dhe një numri të pafund pikturash me vaj.

Megjithatë, vetëm disa orë më vonë, sistemi policor sinjalizoi njërën prej fotografive. Në të shfaqej një pikturë e një gruaje të re, me lëkurë të çelët, e veshur me rroba ngjyrë akuamarinë dhe të kuqe. Ajo mbante në duar një rrotull pergamene, pjesërisht të shpalosur.

Të nesërmen, policët u kthyen me nxitim në vendngjarje dhe sekuestruan pikturën. Ata ua dërguan ekspertëve të artit për një shqyrtim më të hollësishëm.

Dhe, në të vërtetë, pergamena e paraqitur në pikturë u dha hetuesve arsye për dyshime, thotë nënkoloneli Salvatore Rapicavoli, nga njësia e policisë italiane për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore.

“Diçka nuk shkonte”, shprehet ai.

Ekipi i Rapicavolit ka dekada që merret me gjurmimin e veprave të vjedhura të artit në të gjithë Italinë. Por ai thotë se sistemi i ri i inteligjencës artificiale, i krijuar posaçërisht për këtë qëllim dhe që po testohej në panair, ua ka përmirësuar ndjeshëm punën. Sistemi u ka mundësuar të zbulojnë më shpejt veprat e vjedhura dhe të identifikojnë hollësi që syri i njeriut zakonisht nuk arrin t’i dallojë.

“Numri i përputhjeve të zbuluara është rritur në mënyrë eksponenciale”, thotë Rapicavoli.

Që nga prezantimi i tij në nëntor të vitit 2023, sistemi i inteligjencës artificiale e ka ndihmuar ekipin të rikthejë më shumë se 300 piktura të mëdha dhe statuja të grabitura. Gjithashtu, ka mundësuar gjetjen e mbi 165 mijë objekteve më të vogla, përfshirë monedha, medalje, letra, dorëshkrime, objekte fetare, pulla dhe kartolina.

Vlera e përgjithshme e këtyre objekteve tejkalon shumën prej 203 milionë eurosh.

Përparimet e Italisë, si në aspektin teknik, ashtu edhe në atë të politikave, po hapin rrugë për përdorimin e inteligjencës artificiale në hetimet për vjedhjen e veprave të artit në mbarë botën. Kjo teknologji premton të ndryshojë rrënjësisht mënyrën se si luftohet tregtia e paligjshme e artit.

Në pamje të parë, një njeri mund të mos i kushtonte rëndësi gruas që mbante pergamenën. Mund të shihte vetëm disa hije të errëta që nuk dukeshin në vendin e duhur. Por falë sistemit të ri, ekipi i policisë kishte tashmë një hetim aktiv në duar.

Një zbulim i jashtëzakonshëm

Që nga viti 1969, policia italiane mban një bazë të dhënash për objektet kulturore të vjedhura dhe të grabitura në vend. Ajo përmban më shumë se një milion objekte, nga pikturat e vjedhura në kisha deri te artefaktet e lashta romake dhe etruske. Megjithatë, vetëm një pjesë e tyre shoqërohen me fotografi.

Dikur, policët vizitonin panaire, dyqane antikitetesh dhe ankande, duke i krahasuar objektet me regjistrimet në bazën e të dhënave. Kërkimet bëheshin përmes fjalëve kyçe, si “pikturë e një gruaje me pergamenë”. Kjo metodë ishte e ngadaltë dhe shpesh nuk arrinte të identifikonte hollësi të rëndësishme. Për më tepër, shumë fotografi të vjetra ishin me cilësi të dobët.

Për ta zgjidhur këtë problem, në vitin 2020, ekipi i policisë italiane, nën drejtimin e Salvatore Rapicavolit, krijoi një sistem të inteligjencës artificiale të quajtur Swoads, i cili identifikon ngjashmëritë mes veprave të artit, edhe kur ato janë ndryshuar, prerë në pjesë ose fotografuar në kushte të ndryshme.

“Makina nuk mërzitet”, thotë Rapicavoli.

Misteri i Shën Anjezës

Sistemi u tregua vendimtar në zbulimin e një pikture të vjedhur 20 vjet më parë. Në panairin e antikitetit në Parma, inteligjenca artificiale identifikoi një pikturë të një gruaje që mbante një rrotull pergamene. Në fakt, bëhej fjalë për një pikturë të Shën Anjezës, ku figura fillimisht paraqitej me një qengj të bardhë dhe një degë palme.

Hetimet zbuluan se vepra, e realizuar në shekullin XVII, ishte grabitur nga kisha Virgo Potens, në Sulmona, më 11 gusht 2004. Më pas, ajo ishte rilyer për të fshehur identitetin e shenjtores.

Ndërkohë, me zhvendosjen e tregtisë së artit në internet, Swoads kontrollon vazhdimisht platformat e shitjeve, rrjetet sociale dhe katalogët e ankandeve, duke krahasuar miliona imazhe me bazën e të dhënave të veprave të vjedhura.

Në vitin 2026, sistemi ndihmoi policinë në Torino të rikuperonte edhe një pikturë të Filippo Palizzit, të vjedhur në vitin 1972 nga një galeri e artit modern. Pas më shumë se pesë dekadash, vepra u zbulua në shitje në faqen e një shtëpie ankandesh.

Një ndihmë, jo zëvendësim

Inteligjenca artificiale nuk është zgjidhje e pagabueshme për vjedhjen e veprave të artit, thotë Carina Popovici, bashkëthemeluese e kompanisë Art Recognition, e cila përdor këtë teknologji për të verifikuar autenticitetin e tyre.

Sistemet mund të zbulojnë nëse një fotografi përputhet me një vepër të raportuar të vjedhur, por nuk mund të kapin hajdutët apo të identifikojnë objekte që nuk janë regjistruar më parë.

“Rikthimi i veprave ende varet nga hetuesit dhe bashkëpunimi ligjor. Inteligjenca artificiale është një mjet që shumëfishon kapacitetet tona”, thotë Popovici.

Edhe Timothy Carpenter, ish-drejtues i Ekipit të FBI-së për Krimet që lidhen me Artin, thekson se teknologjia nuk mund ta zëvendësojë analizën njerëzore.

Pavarësisht përparimeve, sistemet ende hasin vështirësi me fotografitë me cilësi të dobët dhe të dhënat e pamjaftueshme për trajnim. Ato kanë probleme edhe me objektet tredimensionale. Për shembull, një vazo e fotografuar nga përpara mund të mos identifikohet nëse shfaqet në një njoftim shitjeje e fotografuar nga prapa.

Një tjetër sfidë është mungesa e burimeve njerëzore. Sipas Carpenter, nevojiten ekipe të posaçme për të hetuar gjurmët e zbuluara nga inteligjenca artificiale. Njësia italiane e krimeve që lidhen me artin ka rreth 300 punonjës, ndërsa ekipi i FBI-së kishte pasur maksimumi 24.

Teknologjia nuk mund të dallojë gjithmonë as origjinalin nga kopjet. Bazat e të dhënave nuk kërkojnë domosdoshmërisht prova të autenticitetit përpara se një vepër të regjistrohet si e vjedhur.

Carpenter përmend rastin e pikturës The Melon Eaters (Ngrënësit e pjeprit) të Murillos, e cila figuron në bazën e të dhënave të Interpolit si e vjedhur. Megjithatë, versioni origjinal ruhet në muzeun Alte Pinakothek, në Mynih. Interpol shpjegoi se janë vjedhur dy kopje të tjera të veprës, njëra në Romë më 2009 dhe tjetra në Bukuresht më 1998.

Inteligjenca artificiale mund të ndihmojë edhe në zbulimin e falsifikimeve, duke analizuar penelatat, ngjyrat dhe teksturën e pikturave. Megjithatë, zhvillimi i sistemeve të tilla kërkon kohë dhe është teknikisht i ndërlikuar.

Për më tepër, të njëjtat mjete mund të përdoren edhe nga kriminelët për të manipuluar fotografitë, për të ndryshuar pamjen e pikturave, për të falsifikuar dokumentet që dëshmojnë prejardhjen e tyre apo për të krijuar objekte artificiale që duken të vërteta.

“Inteligjenca artificiale po i lehtëson disa gjëra, por njëkohësisht po i bën të tjerat më të vështira”, përfundon Carpenter.

Trafiku i paligjshëm ndërkombëtar

Të gjitha këto çështje janë në vëmendjen e Rapicavolit. Ekipi i tij planifikon ta përditësojë softuerin me të dhëna për kategoritë e objekteve kulturore që parashikohet të dalin në treg. Këtu përfshihen, për shembull, dorëshkrimet e rralla ukrainase dhe ikonat fetare që mund të grabiten gjatë konfliktit.

Qëllimi është që sistemi të qëndrojë vazhdimisht në gatishmëri për të zbuluar objekte të tilla.

Ekipi po punon gjithashtu për krijimin e një rrjeti ndërkombëtar të ndërlidhur për identifikimin e veprave të vjedhura, i cili synohet të jetë funksional deri në vitin 2027. Kjo është e rëndësishme, pasi puna e autoriteteve italiane nuk mund të zhvillohet e shkëputur nga përpjekjet e vendeve të tjera.

Turqia ka sistemin e saj të inteligjencës artificiale, të cilin e ka përdorur, ndër të tjera, për të rikuperuar nga Britania e Madhe disa pllaka të famshme të vjedhura, të shekullit XV.

Edhe studiuesit francezë kanë krijuar një aplikacion të ngjashëm, të quajtur Arte-Fact. Ndërkohë, institucionet kulturore gjermane kanë prezantuar një sistem të quajtur Kiku.

Në Shtetet e Bashkuara, studiuesit e Universitetit të Bostonit po përdorin algoritme të të mësuarit makinerik për të identifikuar statuja që mund të jenë vjedhur nga Kamboxhia.

Ndërkohë, studiuesit e Universitetit Santa Clara, në Kaliforni, kanë krijuar një mjet të quajtur AI Provenance Assistant. Ai ndihmon në kërkimin dhe mbledhjen e të dhënave për veprat e artit të grabitura nga nazistët.

Në nivel ndërkombëtar, Interpoli ka zhvilluar gjithashtu një aplikacion të quajtur ID-Art, i cili ndërlidh bazat e të dhënave në mbarë botën.

Falë teknologjisë së njohjes së imazheve, Garda Civile e Spanjës riktheu së fundmi dy tavolina të vjedhura të periudhës së Rilindjes, më shumë se 40 vjet pas grabitjes së tyre. Sistemi i ndihmoi autoritetet të përputhnin fotografitë e objekteve me imazhe të paqarta bardhezi, të ruajtura në një bazë të dhënash që datonte nga viti 1979.

Autoritetet spanjolle rikthyen gjithashtu tri monedha ari të Perandorisë Romake, vlera e të cilave mund të arrijë deri në 200 mijë euro.

Jo në listën e veprave më të kërkuara

Sado e përparuar të jetë inteligjenca artificiale, ajo ka të ngjarë të jetë më pak e dobishme në gjetjen e veprave të vjedhura së fundmi ose të atyre që janë pjesë e grabitjeve të bujshme, thotë Frank.

“Hajdutët e dinë mirë se nuk duhet të përpiqen t’i shesin ato përmes kanaleve tradicionale”, shpjegon ai.

Shumë prej këtyre grabitjeve kryhen me porosi të drejtpërdrejtë nga koleksionistët. Veprat e vjedhura ka të ngjarë të përfundojnë në kasaforta ose në ambiente të posaçme të ruajtjes së mallrave me vlerë, të njohura si zona të lira ekonomike (freeports).

Në fakt, shumica e rasteve të zgjidhura falë sistemeve të reja të inteligjencës artificiale kanë të bëjnë me vepra më pak të njohura. Shpesh, hajdutët janë të gatshëm t’ua ulin vlerën veprave, duke i prerë në pjesë ose duke i ndryshuar, në vend që të rrezikojnë të kapen.

“Nuk pres që sistemi të më gjejë veprat e Antonello da Messinës, të vjedhura këtë verë. Dua ta bëj shumë të qartë këtë”, thotë Rapicavoli.

“Po ashtu, nuk pres që të më gjejë Lindjen e Krishtit të Caravaggios, një nga veprat që kemi në listën e objekteve të artit më të kërkuara”.

Për shembull, nuk ka prova të mjaftueshme për ta kthyer vjedhjen e pikturës së Shën Anjezës në një çështje penale që mund të ndiqet ligjërisht. Vepra u vodh më shumë se dy dekada më parë dhe, sipas ligjit italian, afati për ndjekjen penale të kësaj vepre ka kaluar.

Tregtari i veprave antike nga Napoli, i cili e kishte në zotërim pikturën, kishte pak informacion për prejardhjen e saj. Ka të ngjarë që ta kishte trashëguar përmes biznesit familjar.

Megjithatë, fakti që ky rast nuk përbën një zbulim të bujshëm të një grabitjeje arti me vlerë miliona euro, nuk do të thotë se piktura nuk ka rëndësi emocionale dhe historike për komunitetin, thotë Rapicavoli.

Më 20 maj 2025, ekipi i tij ia ktheu pikturën kishës së vogël Virgo Potens, në Sulmona, ku ajo do të restaurohet dhe do të vendoset sërish në vendin e saj.

Rapicavoli kujton se banorët vendas ishin jashtëzakonisht të gëzuar për rikthimin e saj.