Surroi: Në “PIKË” mysafire Mira Kazhani, gazetare, autore e një podcasti jashtëzakonisht të vizituar, të shikuar dhe autore e librit. Mirë se erdhe Mira!
Kazhani: Mirë se ju gjeta në një ditë tjetër për mua në Prishtinë.
Surroi: Faleminderit që erdhe. Është muaji nëntor, është i veçantë. Është momenti kur para një viti ti zbulon që ke kancer, tumor në gji dhe pos tjerash, pos një lufte shumë të madhe të bërë, vendos ta shkruash një libër për atë përvojë. Pse?
Kazhani: Ah! Po është një pyetje që, që më bëhet shpesh Veton, edhe përpara se sa të merrja këtë vendim për të shkruar një libër, kanë qenë tre muaj të rëndësishëm, në fakt, të jetës sime. Kanë qenë muaj të vështirë. Sëmundja nuk të jep kohë të përgatitesh edhe të mendosh: më duhet vetëm të shërohesha.
Kështu që nga 2 nëntori i 2024-s deri më 4 shkurt të 2025-s, libri dhe fjalët kanë qenë veçmas në jetën time, nuk është se mendoja shumë. Por kur, le të themi që përgjigjet e mëdha, ato përgjigjet e rëndësishme për jetën time, për të ardhmen dolën dhe qielli u pastrua, unë isha më e qetë dhe më gati.
Ndjeva nevojën për të shkruar. Veton, unë mendoj që trupi ynë është kujtesa jonë më e sinqertë. Ai regjistron edhe momentet e frikës, edhe momentet e shpëtimit. Unë te shkrimi mendoj se kam gjetur një lloj katharisisi. Kisha nevojë të shkruaja për të mos qenë peng i frikës. Sepse pata frikë se mos trauma e atyre muajve do më përndiqte. Kjo ishte në aspektin personal
Surroi: Po të ndërpres, edhe pse në libër e ke, e përmend që trupi, mendja, njeriu - ka kapacitet të mbajë më shumë se sa një dhimbje. Ka kapacitet të mbajë shumë dhimbje.
Kazhani: Më shumë sesa edhe dhjetë dhimbje njëkohësisht. Ne nuk jemi të vetëdijshëm për këtë gjë.
Surroi: Dhe libri është në njëfarë forme trajtim i dhimbjes sate, domethënë eksplorimi i dhimbjes sate, o dhimbjeve në fakt se ka më shumë.
Kazhani: Po, ka disa dhimbje. Në fakt, nuk është vetëm dhimbja e sëmundjes time, është dhimbja e sëmundjes së babait, janë dhimbje të një mamësie të munguar, janë shumë dhimbje në libër që, sepse unë fillova prej sëmundjes time, prej asaj që ndodhi në trupin tim dhe ndoshta prej një komunikimi të ri që unë nisa me jetën time.
Duket filozofike, po ndodh vërtet. Sëmundja të ul me këmbë në tokë, edhe ti fillon edhe je më i qetë për të komunikuar. Kuptova se kisha nevojë për treguar. Dhe nuk kisha nevojë për treguar, Veton, thjesht si dëshirë. Unë doja të tregoja se kisha nevojë të kuptoja atë që më ndodhte dhe vetëm përmes asaj eksperience, kuptova që e kisha parë deri vonë dhimbjen si metaforë, metafora që, letërsia e ka si metaforë dhimbjen, shoqëria dhimbjen e ka si një armik, edhe me të drejtë, se është e frikshme dhimbja.
Por në momentin se si e ndjeva unë ndoshta për faktin se një diagnozë si kanceri në gji të tremb edhe të kërcënon edhe për jetën, ti fillon dhe mendon gjëra që nuk i ke menduar më përpara për jetën tënde.
Në atë jetën e parë të gjithë mendojmë që jemi të pavdekshëm, nuk e di nëse ju keni, uroj të keni qenë gjithmonë mirë me shëndet
Surroi: Kërcënimi im prej vdekjes vjen prej punëve tjera, prej luftërave...
Kazhani: Okej, në njëfarë forme e keni takuar atë. Unë e takova në 2024-n në nëntor të 2024-s e takova si nocion, e hapa si derë. E pash, sepse ne gjithmonë e shohim veten si të pavdekshëm dhe unë e them ndonjëherë me pak humor të zi, po edhe me humor të bardhë, si të duam ne, që ne kemi vetëm një jetë, por njerëzit që e provojnë sëmundjen, apo të takohen një herë me zonjën vdekje, dhe kanë një shans të dytë, mendoj që ata kanë dy jete dhe në jetën e dytë njeriu është shumë i përgatitur për të jetuar më mirë.
Surroi: Në jetën e parë, këtë që e përshkruan... unë librin po e konsideroj si një lloj intermexoje të kalimit prej njërës në jetën tjetër dhe një lloj pjekurie të cilën e mbërrin me shkrim, sepse, në fund të fundit, përshkrimi i tillë është jetë në vete, apo jo.
Por, në këtë libër, në këtë pjesë është momenti dramatik i 2 nëntorit, i cili ty të shpallë, se ke tumor në të dy gjinjtë dhe shpejtësia me të cilën duhet të marrë vendime është shpejtësia me të cilën ti duhet po ashtu të ballafaqohesh me mundësinë e vdekjes, apo jo?
Kazhani: Po, unë nuk jam njeri i shpejtë dhe shpejtësia në përgjithësi nuk më pëlqen. Për shembull, gazetaria e shpejtë nuk më pëlqen dhe unë bëj një gazetari të ngadaltë në një kuptim.
Surroi: Edhe titullin e librit e ke në antitezë.
Kazhani: Një ditë tjetër.
Surroi: Një ditë tjetër se...
Kazhani: Ka kohë...
Surroi: Hajt se do të shoh... do ta shoh këtë punë, po.
Kazhani: Ajo ka qenë një lloj autoironie, po pastaj ishte edhe një ditë tjetër si dëshira për një ditë tjetër. Pra, janë shumë ditë të tjera brenda atij titulli.
Po, shpejtësia nuk më pëlqen, por e kuptova që në atë moment më duhej të isha e shkathët. Dhe ka një episod që e tregoj, e kam treguar në podcastin tim, në fakt, nuk besoj që ta kem shkruar në libër këtë, unë nuk mora shumë qetësues gjatë kohës që isha në fazën postoperatore, pas operacionit.
Doja ta... jo se jam mazokiste, përkundrazi, jam një grua e brishtë si gjithë gratë, asnjë nuk e do dhimbjen, po ndjeva një nevojë për të qenë zgjuar, doja të isha e kristaltë në vendimet që merrja, sepse, është një lloj diagnoze që nuk i merr dot vendimet me të tjerët, edhe nëse takon një doktor të mirë, edhe nëse je i rrethuar me njerëz që kanë informacion dhe kanë mundësi, si të kesh para, si mos të kesh para, si të kesh një sistem shëndetësor të mirë, si të kesh doktorë shumë të mirë këto të gjitha ndikojnë për mirë apo për keq, por në finale, kjo është një sëmundje, sidomos në këto momente kur njeriu ndihet shumë i vetmuar dhe vendimet i merr vetëm.
Surroi: Edhe në vetmi e kemi marrë vendimin, sepse, përkundër insistimeve të të tjerëve që të vijnë të bashkohen, ti thua unë sonte duhet të rri vetëm dhe të marr një vendim.
Kazhani: Sepse askush nuk e preferon këtë, po edhe vetë unë, për nga natyra, me sa duket e kam fortifikuar, e kam forcuar më shumë tani, që më pëlqen që vendimet për jetën time t’i marr vetë. Unë edhe gabimet vetë i kam bërë, s’na i kanë bërë të tjerët. Edhe punët e mira me jetën time vetë i kam bërë, sigurisht, nuk jam nga ato që jam e bërë vetë, se ne bëhemi mes shumë të tjerësh.
Bëhemi në radhë të parë nga familja jonë, pastaj nga njerëzit që zgjedhim të na rrethojnë nga takimet rastësore nga njerëzit që vendosim t’u themi po apo atyre që vendosim t’u themi jo, pra. Por vetja jonë është kapiteni.
Ne jemi kapiteni i anijes dhe pata dëshirë të isha e zgjuar që unë ato vendime që më duhet t’i merrja shpejt t’i merrja mirë. Vendimet i kam marrë shpejt.
Ka qenë dita e parë kur u kuptua që unë isha me kancer në gji, ku doktori Artan Bodeci, një doktor brilant, një kirurg shumë i mirë, më vjen mirë që e kemi në Tiranë. Kemi doktorë shumë të mirë ne, po nuk e di si është me Kosovën, dëgjoj pak fjalë më të mira për ju për sistemin shëndetësor ne, sistemi shëndetësor në Shqipëri për momentin është vërtet i trishtë dhe me shumë probleme, por kemi njerëz të jashtëzakonshëm.
Kemi doktorë shumë të mirë dhe doktor Tani më ka thënë në atë moment, Veton, që: “do të duhet të bësh mastektomi”. E dija këtë term vetëm nga Angelina Jolie. E dija se çfarë po thoshte, e kuptova që po më thoshte që duhet të hiqja gjinjtë. Për një grua është vendim shumë i vështirë.
Është vendim, për mua ka qenë ndoshta vendimi më i vështirë. Kanë qenë dy vendime të vështira. Mastektomia dhe të mos e them prindërve, të mos e ndaj me mamin tim.
Surroi: Hyn në libër. Është vendim i vështirë edhe në përgjithësi ekziston që nga koha, domethënë fshehja e erotikës të trupit femëror edhe ti e ke sëmundje në një prej pjesëve erotike femërore, dhe e trajton atë në libër me një, kështu, me një sinqeritet të jashtëzakonshëm.
Kazhani: Po si mund të mos jem e sinqertë, si mund të jesh e pasinqertë për një gjë që është kaq e bukur, edhe kaq prej ndjenjash.
Këtë të sinqeritetit ma vënë shumë në dukje. E para, unë gjithmonë kam besuar që njeriu nëse ulet për të shkruar diçka, bën mirë të jetë i sinqertë. Sinqeriteti të shpëton. Ti mund t’i zbukurosh fjalët, mund ta zbukurosh të vërtetën, mund ta bësh atë më të madhe, më të vogël mund ta sforcosh atë, unë mendoj që njerëzit e vlerësojnë në fund fare sinqeritetin.
E kam pasur një lloj frike, po jo për sinqeritetin. Frika ime e vetme në këtë libër ka qenë se mos ndoshta isha e vetme në të vërtetën time fakti që më shkruajnë shumë gra sot që identifikohen, gra që kanë qenë në betejë, që janë në betejë gra të shëndetshme... ju e keni lexuar librin, ai nuk është një libër që të merr dhe të mban klinikave dhe spitaleve. Ai është një libër që të çon në fëmijërinë time, tek prindërit e mi, tek jeta ime personale, tek jeta ime profesionale, pra është njëlloj... ka shumëçka aty brenda dhe...
Për të kaluar te sinqeriteti, për mua është shumë i rëndësishëm, sepse mendoja që ndoshta kjo do më shpëtonte te libri. Unë nuk jam një shkrimtare me përvojë. Dhe kjo ishte sfida ime e parë letrare, pavarësisht se unë nuk e kam menduar këtë libër, nuk e kam menduar “Një ditë tjetër” si një hyrje në... në skenën letrare, si një hyrje në letërsi. E vërteta është, Veton, që unë e pashë të libër si një libër të nevojshëm,si një libër të domosdoshëm.
Të thashë pak më përpara që unë dija fjalën mastektomi nga Angelina Jolie, pra e bën Hollywoodi këtë, se ndërgjegjëson, ajo e ka treguar këtë, sepse e ka qenë preventive, e ka qenë parandaluese tek ajo, jo si në rastin tim.
Por unë e kuptova gjatë ditëve të para, se javët e para kanë qenë më të vështira, siç i përshkruaj dhe në libër, tre javët e para, sepse me sa duket çdo gjë, çdo fjalë, çdo kurim është tek fjala. Shërimi është informacion.
Unë mendoj që një njeri i informuar në çdo sferë të jetës mund t’ia dali më mirë dhe unë kuptova që një pacient i painformuar nuk e shpëton dot mirë jetën e vet, sa do të gjejë doktorin më të mirë në botë.
Pra, ti mund të gjesh, mund të jesh në spitalin më të mirë, mund të jesh duke bërë kurën e duhur por të duhej të jesh informuar, dhe unë kisha nevojë të isha informuar, kisha nevojë edhe për rrëfime, rrëfime që nuk i gjeja në shqip. U lodha shumë me rrëfimet, siç e ke parë në libër, nga Angelina Jolie te Carla Bruni, e cila gjithashtu ka kaluar një kancer në gji, por ajo ka bërë vetëm lampektomi, e kam informacion për të gjitha, deri te gruaja e Tom Hanks, e cila kishte njëjtë si unë edhe diagnozën edhe faktin se si e kishte përjetuar dhe se si kishte shkuar për të marrë një opinion të dytë. Domethënë, thjesht nuk e kishim ne të dyja Tom Hanksin. Tomin e kishte ajo. Por kishim të njëjtën diagnozë.
Aty kuptova që kishte nevojë për rrëfime dhe thashë okej, përveçse për veten time, sepse ta thashë në fillim që, për mua shkrimi është të mos mbetesh peng i frikërave të tua në radhë të parë, dhe kur e thua ti, e zvogëlon dhimbjen, je më mirë.
Surroi: E racionalizon, faktikisht.
Kazhani: E normalizon përbindëshin e vogël.
Surroi: Po pra, e racionalizon... e sjell brenda një konteksti në të cilin... ky racionalizim ty të sjell te dy formulime që i mbaj mend kështu... I pari është ideja se do të mbetesh me dy karafila... pas operacionit do të mbetesh me dy karafila të vyshkur...
Kazhani: Po, sepse i përshkruaj gjinjtë si dy buqeta me trëndafila dhe kisha merak se mos ishin
Surroi: ...ishin trëndafila...
Kazhani: ...me trëndafila, jo me karafila. Trëndafili më pëlqen më shumë.
Surroi: Ideja e operacionit ishte që do të mbetesh me dy trëndafilë të vyshkur dhe me vend të dy trëndafilave të vyshkur dr. Tani krijoi dy dardha.
Kazhani: Në fakt, ka krijuar dy trëndafila artificialë shumë të bukur.
I kam thënë që kur e kam parë gjirin tim, sepse sigurisht, unë nuk e dija në ato momente që kisha nevojë për atë përkujdesje estetike, për mua kishte rëndësi vetëm të jetoja, se jeta është shumë e çmuar...
Surroi: Por, në atë moment...
Kazhani: Por, një burrë mendoi për mua dhe ai ishte doktori im i dashur. Kur e pashë, sigurisht më ka dhënë besim, dhe të jep vetëbesim kjo gjë, pak më vonë, sepse ti nuk e shikon veten me shenja...
Surroi: ...po edhe ishte mesazhi më i mirë se ti do të mbijetosh dhe do të mbijetosh dhe do të vazhdosh si grua...
Kazhani: ...dhe do të vazhdosh jetën tënde si grua, dhe si një grua e bukur, me gjinj të bukur dhe me humor i them dr. Tanit që ma ke bërë këtë gjoksin perfekt!
Jo, -më tha, - ta kam bërë të bukur, se perfekte është vetëm natyra.
Surroi: Perfekte është Zoti. Perfeksionin e krijon Zoti. Ai lidhet me Zotin, dr. Tani.
Mirë në këtë brutalitet sinqeriteti me racionalizimin e dhimbjes dhe të momentit të ballafaqimit me sëmundjen, megjithatë ti po ashtu projekton një analizë se ku do të vazhdosh pastaj. Vendimi yt është: nuk mund ta vazhdoj këtë kurën në Shqipëri, përkundër një kujdesi të jashtëzakonshëm të njerëzve, të cilët reaguan instinktivisht, dhe më duket, nuk e di a do të ndodhte një gjë e tillë në ndonjë vend tjetër, që të reagojnë kaq shpejt sa kanë reaguar mjekët e tu në Shqipëri.
Kazhani: Unë kam bërë ndërhyrjen për dhjetë ditë dhe kjo është një gjë e mirë, sepse ti ke mundësi ta bësh kur jeton në vendin tënd, dhe isha me fat në këtë kuptim, në një kuptim, por më beso, pjesa më pas ka qenë një kalvar i dhimbshëm, shumë i vështirë.
Në fillim kam qenë në presionin dashamirës, dikush edhe më ka paragjykuar sesi ka mundësi të jetë një grua e re, duhet të shkojë e ta bëjë këtë ndërhyrje në Itali, sepse janë spitalet, janë klinikat, specializimi është më i madh.
E vërteta është që unë mora një vendim të shpejtë ditën e parë, mora një vendim të shpejtë, po ta them nuk e kam thënë kaq troç në libër, por mora një vendim të shpejtë, sepse e dija që duhej ta bëja operacionin, kisha vetëm tre podcasta rezervë dhe pata shumë frikë për faturën financiare, të kësaj sëmundjeje dhe e dija që do më duhej të rikthehesha me intervista dhe të vazhdoja punën paralelisht me shërimin dhe me betejën time për jetën me sëmundjen
Surroi: Dhe kjo është një pjesë e cila mua më është shndërruar në pyetje, a do t’i ndodhte Mira Kazhanit, Ermira Kazhanit nga Burreli e cila punon në ku di unë, në Bashkinë e Burrelit, që të mbërrijë ta ketë vëmendje e, jo Mira Kazhanit, i cili është personalitet publik dhe i cili përqafohet menjëherë, kujdeset menjëherë.
Kazhani: Po, po nuk ndodhi kjo. Në fakt, doktori im nuk më njihte fare, më ka thirrur për gjysmë ore “Anila”. Mund edhe ta kisha pasur këtë privilegj, por unë nuk rastisa te doktori që të më njihte.
Doktori im është pak personazh atipik, ndoshta duhet ta keni rastisur se edhe ti ke një shtëpi në Durrës edhe jeton mes fundjavave atje me dashurinë e tij të jetës Irenës dhe katër fëmijëve të tij dhe sallës së operacionit. Nga fundi, u ndie keq që nuk e dinte kush isha unë. Kështu që nuk mund të them që ishte një përgjigje se unë isha Mira Kazhani e njohur, unë isha Anila, për doktorin tim. Kështu që ai veproi siç do të reagonte me një grua 44 vjeç që do ta takonte me sytë me lot dhe të trembur, si çdo grua tjetër.
Surroi: Që flet shumë më tepër për kujdesin sesa çdo gjë, apo jo?
Kazhani: Besoj. Kështu që unë qëndrova në Tiranë edhe për këtë arsye, pastaj rrugëtimi ishte shumë i vështirë.
Sepse aty unë e kuptova që isha në këpucët dhe në lëkurën e çdo gruaje apo vajzë e zakonshme në Shqipëri sepse kur vjen puna tek sistemi shëndetësor, te testet dhe analizat dhe te kura që ti do të vendosësh, nuk ka rëndësi kush je, nëse ti ke zgjedhur të kurohesh në Shqipëri, është një përballje shumë e vështirë torturuese.
Surroi: Nuk jemi të mbrojtur nga sistemi.
Kazhani: Jo, nuk jemi. Nuk ka rëndësi fare kush je ti. Ata që kanë para kanë mundësi të shkojnë jashtë... e vërteta është që do të bëja gjithçka për t’u shëruar, që të kuptohemi, do të shisja shtëpinë time, që e kam blerë me djersë dhe me një kredi të mirë. Por, do të bëja gjithçka, do të shisja makinën, do të bëja gjithçka për t’u shëruar, por unë qëndrova në Tiranë siç e thashë, sepse nuk doja që të humbja kohë, sepse kisha frikë për faturën financiare që do të vinte dhe kjo pastaj ka të bëjë me atë fatkeqësi të cilën e jetojmë, një grua, doktoresha që ke hasur në librin tim, ajo është moshatarja ime, ka ikur nga Tirana në 1997-n, unë kam ardhur në Tiranë një vit pas asaj, në 1998-n, ajo është doktoreshë në Amerikë, ka pasur një diagnozë siç edhe unë, në gji dhe aty mes asaj dhe meje ishte një botë e tërë, më dukej ndonjëherë sikur jetoja prapa diellit dhe jam ndier shumë inferiore dhe më vinte shumë keq për veten, sepse, kam punuar, Veton, qëkur kam qenë 21 vjeç, madje edhe kur isha në fakultet, bëheshin këto panairet dhe gjeja një mënyrë që të shkoja në panair që me paratë e panairit të blija libra që më duheshin për shkollën apo ndonjë pale xhinse të bukura... sapo kishim blerë një shtëpi në Tiranë, me ca borxhe të vogla, njerëzve tanë të dashur që ishin jashtë, kështu që nuk ka qenë një rrugë e lehtë edhe ti mendon që je Mira Kazhani, unë me thënë të drejtën jam Mira dhe ndihem shumë njeri i thjeshtë, po ti mendon që ke bërë njëlloj, e ke bërë gavetën, e ke bërë një karrierë, ke bërë një emër, ke punuar edhe ti mendon që një ditë do të të kthehet mbrapsht ajo që ke bërë ti për vendin tënd.
Unë gazetarinë e kam parë si një profesion dhe si nder në jetën time. E kam bërë me shumë pasion, e kam ditur që nuk do të bëhem asnjëherë e pasur edhe ndoshta pikërisht sa e pashë kështu, Zoti më ndihmoi dhe më deshi aq shumë sa që nuk mu deshën shumë para për t’u shëruar.
Surroi: Dhe, nga kjo perspektivë ti i sheh dy sisteme dhe dy njerëz: e sheh doktor Tanin, i cili përkundër mungesës së sistemit, tregon një kujdes të jashtëzakonshëm dhe ballafaqohesh me mjekë italianë, të cilët janë pjesë të sistemit dhe po ashtu tregojnë një njerëzi të jashtëzakonshme ndaj teje.
Kazhani: Ata e kanë më të thjeshtë të tregojnë njerëzillëk, të jenë të njerëzishëm, sepse doktori im, besoj, duhet të takojë, e kam pyetur, 60-70 pacientë në ditë, ndërsa doktori i Italisë takon 7 pacientë në ditë.
Unë mendoj që një doktor i mirë nuk e ka në dorë ta rregullojë sistemin shëndetësor, por një sistem i mirë shëndetësor është në gjendje të prodhoj qindra doktorë të mirë dhe dinjitozë.
Nuk e di tani sesi ndodh me Turqinë, se më duket tek mjekësia biznes dhe mendoj që mjekësia si biznes e ka shëmtuar raportin pacient-mjek, mjekësia si biznes është edhe në Amerikë, po prapë kanë mundësinë, nëse je pjesë e sistemit, ti funksionon.
Ndoshta nëse je në një urgjencë do të të fusin menjëherë, se i kam marrë të gjitha të dhënat, jam shumë i informuar për spitalet ngado, Tokio është më e mira në botë për kancerin e gjirit, por për mua nga përvoja ime personale dhe në libër unë kam treguar të vërtetën time, se siç thotë Yuval Harari, realiteti është një, të vërteta janë shumë, ajo është e vërteta ime. Dhe ndoshta për këtë arsye kisha frikë se të mos isha e vetme dhe më vjen mirë që nuk jam e vetme, sepse unë jetova në Shqipëri. Po të ishte e vërteta ime në Itali, me siguri do të ishte një e vërtetë më pak e dhimbshme, përgjigjet do t’i kisha marrë për tre javë nuk do të kisha pasur kriza të vogla mosbesimi apo dhe të mëdha.
Kam pasur dhe momente të errëta, ku kam pasur frikë dhe kam thënë:A bëra mirë që qëndrova këtu, a duhej të isha kujdesur unë, mos unë nuk u tregova largpamëse për jetën dhe për shëndetin tim, nuk po kursehesha, unë thjesht kisha frikë të, të ikja në Itali, për atë që ta, ta shpjegova mos të bie përsëritje..., por mjekësia humaniste është në Itali, Veton.
Sepse e para atyre ua ka krijuar sistemi atë gjë, janë edhe pak njerëz komunikativë. Në “Istituto Nazionale dei Tumori” unë jam shëruar. Ata nuk bënë asgjë për mua, se mua më kanë shëruar mjekët në Shqipëri, mua më ka shëruar Zoti, më ka shpëtuar Zoti sepse unë e kapa në stadin e parë dhe isha me shumë fat në fatkeqësi, por ata janë, e kam kuptuar është ndërtuar një sistem i tillë, që atyre u jep shumë dinjitet dhe kjo i bën ata dhe të njerëzishëm, por janë dhe me këmbë në tokë.
Kam një moment me... se janë dy Giuseppe në Itali. Se më ndiqte dyshi: 2 nëntor; bilateral, në të dy gjinjtë, dhe shkoj në “Istituto Nazionale dei Tumori” dhe pres që të takoj Giuseppen tim, të cilin e kisha kërkuar në Google, një mjek i pashëm diku tek shtatëdhjetat, shfaqem tek dera sigurisht prita, nuk të duhet atje të mendosh se ku do të kalosh dhe s’të duhet të pyesësh askënd se ku është zyra e senologut, sepse është gjithçka e menduar që ti të mos kesh kaos, jo si kaosi tek Onkologjiku që e ke lexuar, besoj, të kujtohet rrëfimi me një roje që të thërret, mos parko makinën aty, futesh në korridor, askush nuk të sheh me empati, as doktorët, as infermierët as të sëmurët, as pacientët, as shoqëruesit..., secili kërkon, është ai rregulli i xhunglës tek ne. Unë them që ne, përtej këtij rregulli të xhunglës, ne jemi njerëz me zemër të ngrohtë, dhe po të na japësh mundësinë e tregojmë veten, sepse këtë e kanë treguar shqiptarët ngado që shkojnë.
Pra si individë, nuk është rastësore, që ne funksionojmë kaq mirë, po ne na ka munguar ky sistemi. Ky sistem që nuk i mungon Italisë. Pra ti e gjen mënyrën, janë shiritat dhe në bazë të ngjyrës së shiritit ti do të shkosh deri tek zyra dhe pret te zyra dhe atje. Kam pritur një orë e gjysmë. Nuk është se nuk pret dhe kur të thërrasi doktori dhe kur shfaqemi aty modelin e një Giuseppe i ri i vogël, Giuseppe Junior.
Thashë, u ngatërrova tani, s’qenka Giuseppe që kisha... prisja Giuseppen “a una certa eta”, thonë italianët, në një moshë të caktuar, sepse isha ende shumë e brishte dhe e trembur, doja besim. Edhe thotë ai: Jam asistenti i doktor... Edhe ai ishte onkolog, ishte i ri, si duket, ishte asistenti i Giuseppe Caprit...i Giuseppes së madh. Po unë kam folur vazhdimisht me Giuseppen e vogël, për çdo gjë që thoshte Giuseppe i madh.
Dhe Giuseppe i vogël ishte shumë i kujdesshëm që të më jepte mua informacion dhe kur unë nuk e pyesja. Pra, në Shqipëri, me gjithë dashurinë, mua më duhej t’i pyesja mjekët. Nuk të shkruan askush përpara.
Madje ai më shkruante edhe kur analiza nuk kishte dalë. Sepse atje mu desh të ribëja biopsinë për shkak se pa bërë ata vetë biopsinë nuk të çojnë materialin në Kaliforni ku është një analizë që bëhet vetëm atje për të gjithë botën.
Surroi: Është interesant ky kontrasti i shqiptarëve këndej e andej kufirit. Ne jemi zhvilluar në socializëm dhe tash e gjejmë që vendet tona janë ultrakapitaliste, në kuptimin e shëndetit, arsimit, e të tjera, ndërsa shteti social, për shtet social shkojmë në Itali, shkojmë në Angli, në Gjermani, në Zvicër...
Kazhani: Ishin dy Giuseppe dhe Giuseppe më merrte vazhdimisht në telefon dhe më sqaronte... dhe një gjë që më ka bërë përshtypje shumë, përveç humorit tim kur them që më dukej sikur më donte, ngaqë më fliste aq mirë, në fakt ai thjesht bënte punën e tij, po kjo është një... një sajesë e bukur e imja, po të treguar se sa...
Surroi: Edhe ndihmon për shërim.
Kazhani: Po, ndihmon për shërim, se nuk keqkuptohem, nuk e ngatërroj dashurinë e burrave. Në këtë moshë, të paktën jo, jam pjekur. Por ishte mënyra, ishte një mënyrë për të thënë unë se sa bukur flasin ata dhe sa mirë të trajtojnë.
Është një moment kur ai më telefonon, për të më thënë që bashkë me Giuseppen kishin vendosur që terapisë time duhej t’i shtohej dhe... një test që bëhej në Kaliforni dhe për këtë arsye duhet të ribënim biopsinë.
Shkëputet telefoni dhe unë mendoj që bie linja. E ritelefonoj Giuseppen dhe i them:
“Me sa duket ra linja?”
“Jo”, -thotë ai, - “m’u mbarua mu oferta, nuk kisha më para për të folur”.
Më ka mbetur në mendje ky moment, sepse kuptova që ai nuk ishte një mjek i pasur, dhe nuk e bënte atë se po fitonte para, e bënte atë se e kishte mision, e bënte se e kishte vokacion. E bënte se e kishte etikë dhe e fitoi shumë pikë në botën dhe në zemrën time, me thënë të drejtën, e vlerësova shumë dhe jam ndier shumë mirë, kam bërë shumë mirë që kam shkuar atje, siç kam bërë dhe shumë mirë që kam qëndruar në Shqipëri, për pjesën që kam bërë në Shqipëri unë jam shumë e kënaqur për eksperiencën me doktorët dhe me mjekët apo me imagjeristët në Shqipëri, nuk kanë gabuar në asnjë lloj diagnoze, është e njëjta si në Shqipëri dhe në Milano.
Por, tekefundit, dalim pak te letërsia, është si puna e letërsisë, është mënyra se si ta thonë dhe mënyra se si vjen tek ti, sepse kur je i sëmurë, shërohesh dhe me fjalë, Veton.
Surroi: Ky kërkim yt për gjithë shprehje shihet edhe në ballinë: Anri Sala ka bërë një punë të mrekullueshme me ballinën e...
Kazhani: Unë i kërkova një ballinë e ai më dërgoi një vepër arti. Anri Sala, jam shumë mirënjohëse!
Surroi: Artisti ynë i mirënjohur. Në Berlin jeton tash.
Kazhani: Po.
Surroi: Ti po përpiqesh prej këtij rrëfimi të krijosh një vlerë universale dhe ke mbërritur, natyrisht, sepse e bën këtë kalimin e dhimbjes, racionalizimit, dhimbjes, ballafaqimit. Është kontrasti mes Mira Kazhanit e cila përpiqet të vazhdojë podcastin e saj edhe për tri javë të tjera, përderisa kjo vazhdon..., diku del ai delli yt matjan, malësor, i luftës, i përballimit...
Kazhani: Faleminderit që ma the këtë, më pëlqeu.
Surroi: Zëri yt është zë i qetë, jo vetëm në shkrim, por është zë i qetë edhe në podcast. Edhe kjo kontraston jashtëzakonisht me shoqërinë në të cilën po zhvillohemi. Pse kjo qetësi? Është rebelim i yti?
Kazhani: Jo, më shumë sesa rebelim, do të thotë është një evoluim i imi. Unë nuk kam një podcast polemizues, polemit. Unë nuk besoj tek shpejtësia, edhe pse vendimet për sëmundjen i mora shpejt. Nuk besoj te gazetaria e shpejtë, e di ajo i përgjigje të përditshmes, është ambulanca me lajmin e fundit që shet shumë e diktoi në një kuptim edhe bota online, interneti, gjithçka. Njerëzit rendin i duan gjërat shpejt. I duan llokum, themi ne, i duan paketë. Është një gazetari që nuk kushton, është shumë e lirë. Nuk kërkon shumë talent, nuk kërkon shumë fakte.
Ka që e bëjnë mirë, shpejt edhe me fakte, po janë raste shumë të rralla dhe shumë të izoluara dhe nuk besoj që ndiqen edhe aq shumë.
Në 2021-n, unë pata një krizë profesionale, s’e di a të ka ndodhur edhe ty, po njerëz jemi, kemi gjithë krizat tona të brendshme. Nuk kisha një krizë kështu, jo depresion, në përgjithësi jam njeri që depresioni më i gjatë më zgjat dy orë, nuk e di pse nuk bie dot në depresion, prej natyre nuk jam krijesë tragjike, prandaj dhe libri nuk është tragjik edhe pse unë flas, kam folur në vetvete për një sëmundje që njerëzit i tremb, por kur e lexojnë askush nuk hidhërohet, mund të emocionohet apo të qesh, pra të bëj të qesh edhe të qash, por unë prej natyre nuk jam krijesë tragjike dhe më vjen mirë për këtë. Por, nuk jam as krijesë e lumtur.
Se ka dy lloj njerëzish, janë ata njerëzit që tragjizmin e tyre e shesin si një mendje të thellë, se janë shumë tragjikë, ngaqë kjo shoqëri nuk e kupton, jeta nuk iu ka dhënë më të mirën dhe janë këta njerëz që nuk u intereson asgjë dhe justifikojnë çdo mosarritje me lumturinë e tyre të pamotiv. Përpiqem të mos jem asnjëra prej tyre, në fakt, po prej natyre jam e qetë.
Kam qenë gjithmonë kështu natyrë edhe sociale, por edhe fëmijë individualist, edhe fëmijë që kam ndenjur më vetën time. Kam ndenjur me gjyshin e me gjyshen në Mat.
Edhe ata më kanë rritur tre muaj verë e kam qenë atje, kam qenë fëmijë që hipja në pemë. Shkoja me gjyshin, kur gjyshi ka qenë infermier, Veton, dhe udhëtonte dy orë e gjysmë për të bërë një gjilpërë, më merrte ndonjëherë për dore dhe e mbaj mend mirë, nuk pranonte të ulte të pinte edhe një kafe apo të merrte një mollë mbrapsht. Njeriu, dhe një fëmijë sidomos, rritet me forcën e shembullit. Nuk është ajo që të thonë që të rritë, por është ajo që ti ke parë. Kështu që unë këtë e kam parë tek familja ime dhe prandaj më pëlqeu që më solle e më risolle Matin, forcën matjane, që është më shumë nga ana e mamit forca. Babi është janë të dy matjanë, por babi ka qenë njeri pak më i qeshur me jetën.
Është e vërtetë që podcasti im nuk është nuk i përket gazetarisë sensacionaliste. Në 2021-n përjetova këtë krizën e vogël profesionale dhe po mendoja se çfarë duhej të bëja. Unë kam edhe një ueb sajt “Tiranapost.al”, ku të rinjtë vijnë, mësojnë ose nuk mësojnë dhe ikin.
Dhe po bëja, po xhiroja në vend, themi ne, nuk është se po bëja një hap përpara po edhe vetë nuk isha më e sigurt në atë treg, në atë medium. Të tjerë e bënin më mirë se unë gazetarinë e zërit të lartë.
Pashë që njerëzit, me televizionet e mëdha, gjigantët punojnë për t’i nxjerrë gjërat në YouTube, në fakt, po janë te gazetaria e sensacionit, pra merre dhe posto, është një supermarket, aty është një fast-food i shpejtë.
Dhe thashë okej, unë dikur kam bërë një rubrikë në gazetë që quhej “Lunch with Mira” e kam parë tek “Financial Times”, të shtunave. Ilva Tare ishte në master në Angli dhe e kthehet dhe më thotë që ti duhet të bësh këtë rubrikë, unë mendoj që ti mund ta shkruash, se kishim punuar, kishim pasur një përvojë të shkurtër njëvjeçare në një emision mëngjesi.
Nisa ta shkruaj, jam e çuditur pse nuk jemi takuar bashkë, ke qenë gjithmonë në planet e mia, po kushedi se si e kam menduar dhe jeta nuk na ka takuar dhe ishte një rubrikë që lexohej të shtunave dhe mendova që rubrikën do ta ktheja me zë.
Me shpresën që ndoshta ajo do të tërheqë një kategori të vogël, në fakt kuptova që janë shumë më shumë. Sot podcasti është mjaft i popullarizuar, dhe siç thotë miku ynë i përbashkët Enver Robelli, ai ma ka gjetur, ose mua më pëlqen ta besoj se qe një moment kur pashë që po ndiqej shumë në Kosovë, unë kam shumë audiencë të mirë në Kosovë dhe jam me shumë fat për këtë dhe e pyes Robellin, i them Robell po pse mendon ti që ky podcast po funksionon se unë gjithmonë mendoja që do ta bëja dhe këtë muaj, do ta bëj dhe këtë muaj, se nuk mendoja që do ta bëja dhe vitin tjetër, jam në sezonin e gjashtë, futem në vitin e gjashtë. Edhe Robelli më përgjigjet nga matanë telefonit: “Sepse ti i ke tronditur me normalitet”... Dhe...
Surroi: Kjo është përgjigjja më e mirë.
Kazhani: Kjo është përgjigjja më e mirë. Unë në fakt thjesht po tregohesha normale. Kalova te gazetaria e rrëfimit dhe e vërteta është që në podcastin tim, unë nuk dua që të ftuarit të ndihen të pyetur, por dua që të ndihen të dëgjuar, dhe sidomos nëse është e mundur dhe të kuptuar nga ata që i ndjekin.
Surroi: Dhe ky është tash një problem i madh për gazetarinë gjithandej, sepse përderisa gazetaria në Shqipëri në masë të madhe është e manipuluar prej interesave të ndryshme politike, ekonomike e të tjera, dalja e podcastit dhe e podcasteve të kësaj natyre, prishë në njëfarë forme monopolin rrëfimtar, ta quajmë ashtu të mediave të mëdha.
Kazhani: Nuk ka qenë një garë imja me mediat e mëdha, sepse nuk besoj se unë do të fitoja ndonjëherë me mediat e mëdha. Dhe as nuk kam dashur që të fitoj dhe nuk është nuk është ajo gara ime. Po shoh që mediat e mëdha po bëjnë podcaste.
Edhe nëse ata kanë vendosur të garojnë me njerëz modestë si unë, shumë bukur, ky është një kompliment.
Surroi: Kjo është fitore e jote.
Kazhani: E vura veten dhe shumë të tjerë si unë që po bëjmë podcast, edhe pse ndoshta jam ndër të parat, por ta thashë, mua më konsiderojnë një lloj pioniere të podcastit. E vërteta është që unë thjesht doja të bëja lançin në YouTube.
Mua m’i mbyllën dyert, e dija që nuk do kisha një derë të hapur në asnjë nga mediat e mëdha, dhe unë e gjeta zërin tim në Youtube.
Ua them gjithmonë të rinjve që takoj që nëse ti ke dëshirë të punosh, ka gjithmonë një mënyrë për të punuar. Ka qenë një moment i errët, një pikë e errët e imja në jetën profesionale, ku më shumë kisha njerëz që nuk më pëlqenin sesa më pëlqenin... më ndiqnin më shumë ata që s’më pëlqenin, se tani ka një lloj, ka një tjetër perceptim, po qe një moment jo fort i mirë në jetën time profesionale, me goxha keqkuptime. Por që e vërteta është që unë doja ta bëja këtë gjë.
Doja të bëja atë gazetarinë time të rrëfimit, të dëgjoja njerëz pra që nuk i pyesja, pra që nuk ndiheshin, i pyesja, por i pyesja për t’i dëgjuar, jo për të marrë përgjigje.
Edhe ika nga përgjigjet tradicionale dhe unë doja thjesht të bëja këtë rubrikën në Youtube, dhe e gjeta zërin tim aty. Nëse ti ke dëshirë të punosh, e gjen mënyrën. Ata që thonë që janë pa punë dhe jam i mërzitur se askush nuk po ma hap derën, shtyje derën, krijoje derën dhe unë e krijova në Youtube, jo për të bërë një podcast. Sepse është pak për të qeshur kjo. Jo për të bërë podcast. Kisha parë podcastet në Amerikë por ishin të gjithë me zë, nuk kishin dal ende me figurë, se tani po i bëjnë të gjithë me figurë, po ishte në kohën kur ishin më shumë se zë, po në Amerikë, zëri funksionon, sepse janë distanca të largëta.
Ndërsa ne, sa janë gjasat që do të dëgjojmë, ne shqiptarët sikur duam edhe me u pa. Edhe thash, ok do ta bëj dhe me video se mendoj që kjo mund të pëlqehet. Bëra katër provat e para që nuk ishin shumë të suksesshme, në aspektin teknik, po ndoshta edhe unë nuk isha në më të mirën time dhe pastaj shkova me një shembull, më duhej një provë, dhe i kërkova CEO-s së ABI Bank, Andi Balltës, një mbështetje për podcastin tim. Jo për podcastin, për projektin tim.
Dhe ai më tha që, o po ti dhe do të bësh podcast me sa kuptoj, se ka jetuar në Amerikë. Po e rrëfej për herë të parë këtu tek ju. Dhe, ok, tha do të të ndihmoj, do të të jap një mbështetje për gjashtë muaj, dhe mendoj që kjo është e mjaftueshme. Sukses Ermira! Mirupafshim - mirupafshim!
Okej, u gëzova shumë që e mora mbështetjen, dhe sa herë që e postoja në Instagram edhe në rrjetet sociale intervistën time që e kisha kaluar në You Tube, shkruaja podcast. E shkruaja podcast thjesht për t’i bërë qejfin CEO-s së bankës. Ia kam thënë atij, kështu që edhe ai ka qeshur. Nuk mendoja që unë po bëja një risi, në fakt. Unë thjesht po kërkoja... unë shkova te risia në mënyrë instinktive, pra unë doja vetëm të bëja diçka të mirë dhe nëse quhej podcast le ta quajmë podcast.
Surroi: Edhe i prije kësaj punë.
Kazhani: Dhe tani të gjithë thonë ajo ka parë diçka, e dija podcastin, por nuk mendoja që po bëja podcast. Kjo është e vërteta ime, por shumë bukur.
Surroi: Dhe kjo është ardhmëria?
Kazhani: Do doja shumë që e ardhmja e gazetarisë të ishte një gazetari që shkon drejt kuptimit, drejt fakteve dhe jo thjesht informacionit. Unë mendoj që ne kemi boll informacion, kemi më shumë informacion sesa na duhet, madje jemi të bombarduar nga të gjitha anët me aq shumë informacion sa nuk dimë cilin të besojmë.
Mendoj që edhe faktet nuk mungojnë, në tërë ditën lexojmë fakte; denoncimet nuk mungojnë, por prapë jemi këtu, si në Shqipëri, si në Kosovë me shumë halle.
Surroi: Prandaj edhe të dëgjojnë, domethënë prandaj ka njerëz që dëgjojnë rrëfimin individual, sepse janë të...
Kazhani: Janë të lodhur!
Surroi: Janë të lodhur nga kjo shumicë informatash të cilën e marrin.
Kazhani: Më shumë sesa një gazetari e mirë, mendoj që do ta shpëtojë lodhja e gazetarisë së keqe, do ta ndihmojë shumë gazetarinë e mirë. gazetarinë e zërit të qetë. Unë mendoj që ka vende dhe unë... Veton, nuk jam kurrë e mendimit që ne duhet të përjashtojmë tjetrin që ne të quajmë se jemi mirë. Unë mendoj që edhe gazetaria e shpejtë, edhe ajo gazetaria e nxituar, ka vendin e vet se të çon të mendosh, dikush do ta thotë edhe lajmin e fundit, dikush do të, janë këta personazhe që besoj janë dhe në Kosovë dhe në Shqipëri që janë të kudogjendur, që i dinë të gjitha dhe gëzojnë çdo teori konspirative, kanë tregun e tyre dhe ata.
Surroi: Ne po flasim për një, domethënë nuk po flasim për medie tradicionale, ma tash po flasim edhe për Facebook e për media sociale, ku kemi aq shumë kapacitet gjenerativ informatash, sa është frikësuese.
Kazhani: Është frikësuese edhe ti nuk je në treg me atë. Unë doja që të kërkoja njerëz me rrëfime. Janë tre gjëra që duhet të realizoj në... me të cilën unë luftoj në platformën time: pra të gjej personazhe që kanë një jetë atipike, që e kanë një jetë të jashtëzakonshme, që mund të jenë biznesmenë, mund të jenë aktorë, kam shumë vështirësi, unë kam shumë njerëz që dua t’i marr, cilët thonë “jo”. Dhe më vjen shumë keq që pse ne kemi ende këtë kulturë të mostregimit. Nuk mendoj që është faji i tyre që nuk duan të tregojnë mendoj që nuk e kemi krijuar një ambient të mirë. Kam takuar njerëz, të cilët e vlerësojnë podcastin, më thonë dhe që e ndjekin, por vetë nuk duan që të vijnë të flasin.
Për shembull, unë kam shumë dëshirë që të bisedoj me Yllka Mujon, është, siç kam pasur shumë dëshirë të bisedoja me Robert Ndrenikën, qesh me fat që e binda. As vetë nuk e di se si e binda dhe si ia dola, po qe edhe një rrethanë në fakt, e vogël aty që më ndihmoi, që ndoshta një ditë do ta tregoj në librat e ardhshëm, por është e bukur, sepse vërtetë sa që ishte fanatik për të mos folur Robert Ndrenika, për të mos dhënë një intervistë tjetër, pasi e bëri këtë gjë, çdo vit më uron për Vitin e ri, edhe për 8 mars, kjo tregon që ai u ndie mirë që foli, jo që foli, që tregoi.
Surroi: Besoj që Yllka Mujo kur ta lexojë librin, kur të sheh se sa e sinqertë ke qenë në libër, do të pranojë të jetë edhe ajo e sinqertë.
Kazhani: Po e kemi biseduar me Yllkën dhe më ka thënë që aq shumë më pëlqejnë podcastet dhe njerëzit që fton ti të dua dhe të kam shumë xhan, por unë e kam vendosur që nuk do të flas.
Dhe kjo është trishtuese. Dhe ma beso, Veton, po të më thuash që do të të dhuroj tani një Ferrari dhe një intervistë me Yllkën apo me Yllka të tjera, me njerëz që unë me Mira Muratin, unë do të zgjedh gjithmonë një intervistë... më jep gëzim të jashtëzakonshëm kur bëj një podcast dhe një bisedë të bukur, kur takoj njerëz që më thonë gjëra që i dëgjoj për herë të parë dhe më lëndon, lëndohem si fëmijë kur njerëzit më thonë “jo”.
Surroi: Unë s’po të them jo. Ti ke pesëmbëdhjetë minuta tash.
Kazhani: Jemi. I nisim?
Surroi: I nisim.
Kazhani: Po, atëherë... Veton Surroi, mirë se të gjeta në podcast!
Surroi: Mirë se vjen dhe mirë se të gjeta unë ty!
Kazhani: Pyetja ime e parë është: Kur ke ardhur ti për herë të parë në Shqipëri dhe duhet të më risjellësh përjetimin tënd, atë që ke parë dhe jetuar. Çfarë ke ndier?
Surroi: Ajo ka qenë java më dramatike në Shqipëri, për mua dhe për shumë njerëz të tjerë, sepse kam ardhur në shkurt të vitit 1991, ndërsa ishte greva e studentëve të universitetit, asokohe të quajtur “Enver Hoxha”. Disa ditë para se të rrëzohej monumenti i Enver Hoxhës në shesh, dhe erdha në një mision, i cili ishte që të bisedoja me përfaqësuesit e pushtetit aso kohe, me, zotin, atëherë, shokun Ramiz Alia,
Kazhani: Desh i the “zoti”
Surroi: I thashë zotni Ramiz, zotni Ramiz e quaja...
Kazhani: ...dhe si u përgjigj?
Surroi: Habitej domethënëse ishte kjo shkodrançja...
Kazhani: Dhe ai iku pa folur
Surroi: Ai ka folur me Blerim Shalën në një libër, ka dhënë një intervistë më të gjatë dhe ne kemi pasur disa biseda gjata...
Ishte ideja që të bisedonim me pushtetin dhe me opozitën ne kosovarët që vinim atje, të tregonim se interesi i Kosovës ishte që të ketë një tranzicion, që të mos ketë dhunë që do të ishte e pashmangshme që Shqipëria të bëhej vend demokratik, që të bëheshin zgjedhjet, për aq sa ne mund të ndihmonim, pse ne ishim në hall këtu në Kosovë, para aq sa mund të ndihmonim ishte vendimi i përbashkët i të gjitha partive politike shqiptare të ish-Jugosllavisë asokohe, që të përpiqemi të ndihmojmë tranzicionin në Shqipëri.
Dhe ndenja aty gjashtë ditë ndoshta në Tiranë.
Ishte kohë shumë dramatike, për të cilën po shkruaj, po ashtu. Kështu që do të dalë në libër. Dhe pjesa asaj jave ishte formimi i Këshillit Drejtues, si quhej, i Partisë Demokratike të Shqipërisë, ishte demonstrata e parë në, apo mitingu i parë në Kavajë..., pashë se si njerëzit turreshin për në Durrës, sepse kishin dëgjuar se po vinte një anije. Ishte një javë e jashtëzakonshme. Vazhdonte greva në Universitet
Kazhani: Keni fotografi?
Surroi: Nuk kam fotografi. Duhet të ketë Sigurimi i shtetit. Nuk kam fotografi.
Kazhani: Si dukeshit në atë kohë?
Surroi: Në atë kohë kam pasur mjekër të zezë, kam pasur flokë kaçurrelë, kam qenë shumë më i ri natyrisht.
Kazhani: Me cilin politikan në Shqipëri, që pas viteve nëntëdhjetë e këndej keni ruajtur një raport miqësor të paprekur nga krizat apo keqkuptimet.
Ju keni, besoj i keni takuar shumë prej tyre, mund të keni, unë di që keni pasur dhe miqësi të ndryshme, por nëse ka një emër, edhe e thoni.
Surroi: Ndoshta nuk është vendi për të folur për politikë. Unë jam përpjekur që të ruaj miqësinë, është e vështirë kjo puna e miqësisë dhe politikës, sepse veprimi politik ndonjëherë të futë rrugëve të cilat ti nuk i ke paraparë, as nuk i ke paramenduar ndonjëherë, por me të gjithë jam përpjekur të ruajë dy gjëra: një, aftësinë që të komunikojmë të papenguar, pra duke respektuar edhe thellësinë e mendimit edhe që të mos kenë dorëza.
Unë kam qenë gjithmonë ithtar që të bisedoj me njerëz edhe në politikë sa më hapur, dhe e dyta, që ta ruaj konfidencialitetin e asaj bisede, sepse nëse bisedon me një njeri i cili është në sferën publike dhe ti fillon pastaj t’ia botosh mendimet atij, atëherë nuk ke bërë gjë, nëse natyrisht këtë e bën për libër, është punë tjetër, por, deri më sot kam ruajtur në përpikëri të drejtën e njerëzve me të cilët bashkëbisedoj që t’i ruaj nga publiciteti.
Kazhani: A ka miqësi në politikë? A ka shok politik?
Surroi: Besoj që ka miq, pastaj a janë në politikë, a janë në treg, a janë në gazetari, a janë në ekonomi është punë tjetër. Por miqësinë duhet ta çmosh aty ku e ke filluar, e ku e ke zhvilluar.
Kazhani: Keqkuptimi më i madh për ju?
Surroi: Personal?
Kazhani: Po, personal, profesional... unë besoj personalja dhe profesionalja te një njeri publik rrinë shumë afër.
Surroi: Keqkuptim nga kush? Nga?
Kazhani: Një keqkuptim që mund të ketë qenë një perceptim, apo një titull, apo një gojëdhënë, apo një...
Surroi: Ndaj meje?
Kazhani: Ndaj jush ka pasur ndonjëherë një keqkuptim, diçka që për shembull ka qenë një keqkuptim dhe mund ta sqarosh?
Surroi: Ka pasur shumë, se njeri prej tyre bile ishte...
Kazhani: Tregon që keni jetuar shumë...
Surroi: Në mënyrë dinamike, intensive.
Njëri prej tyre ishte, bile më ra ndër mend tash kur vdiq Fatos Nano. Në vitin 2004 apo 2005..., më duket 2004.
Kazhani: Keni qenë miq me Nanon?
Surroi: Kam pasur komunikim të afërt me Nanon.
Edhe në vitin 2004, disa prej gazetave që donin të më sulmonin këtu në Kosovë, më duket edhe në Shqipëri diku, doli se unë dhe Nano do të bëheshin baxhanakë dhe se Xhoana kishte një motër bionde dhe se më kishin parë me atë motër bionde. Xhoana nuk ka motër, e kam pyetur zonjën Nano asokohe, por një herë kur fillon më këso keqkuptimi, pastaj ke vështirë ta kthesh në
Kazhani: Si je ballafaquar me sulmet dhe me komentet e këqija për ty?
Surroi: Fillimisht, natyrisht, krijojnë dhimbje.
Kazhani: Askush nuk është i imun në fakt.
Surroi: Jo, askush. Ekziston një studim i jashtëzakonshëm. Para dhjetë vjetësh më duket kam qenë në MIT në Boston, “Massachussets Institute of Technology”, kam qenë në një konferencë lidhur me neuroshkencën dhe konfliktin.
Është një metodë e re e hulumtimit dhe shkencëtarët e MIT kanë incizuar pjesën e trurit, i cili reagon ndaj dhimbjes. Dhe kanë matur dhimbjen që shkakton një ngacmim me gjilpërë e kështu, pra intensiteti i dhimbjes në kokë dhe intensiteti i dhimbjes nga fjala.
Edhe fjala dhe gjilpëra krijojnë absolutisht të njëjtën ndjenje të dhimbjes në kokën e njeriut. Njeriu e ndien fjalën e keqe ndaj tij në të njëjtën formë siç e ndien agresionin fizik.
Kazhani: Pa e lexuar këtë studim, a ta thashë që parë?
Surroi: Po, ishte diku...
Kazhani: Sa gjuhë flisni?
Surroi: Katër. Katër kështu rrjedhshëm dhe shkruaj në to.
Kazhani: A mund t’i rendisni?
Surroi: Po. Shqip, serbokroatisht, anglisht, spanjisht, me renditjen në të cilin i kam mësuar.
Kazhani: Përveç shqipes, cila është një gjuhë që të ndihesh mirë të pëlqen kur e flet?
Surroi: Natyrshëm e kam anglishten. Ka kohë që kam nevojë për pak kohë të filloj të mendoj, sepse njeriu mendon në gjuhët në të cilat flet, dhe mua më nevojitet pak kohë të flas në dhe të mendoj në spanjisht, por një herë kur e filloj, atëherë e kam të rrjedhshme.
Kazhani: Çfarë kanë qenë prindërit e tu?
Surroi: Prindërit e mi kanë qenë njerëz të jashtëzakonshëm. Babai im ka qenë gazetar, shkrimtar, sportist, diplomat. Ka qenë një njeri i pasionuar për kulturën, për artin, për politikën, për mirëqenien e Kosovës, të shqiptarëve... Nëna ime ka qenë etnologe, etnologia e parë shqiptare në Kosovë dhe ajo ka qenë pasionuar ndaj folklorit, ndaj veshjes kombëtare, ndaj traditave, ndaj gojëdhënave e kështu. Të dy kanë qenë ndër gjeneratat e para të njerëzve të arsimuar në fakultet në Kosovë dhe kanë qenë pjesë e një gjenerate të njerëzve të cilët e kanë shndërruar Kosovën në shtet faktikisht.
Kazhani: Këshilla më e vyer e babait, që e keni pasur gjithmonë me vete, ne themi vëth në vesh.
Surroi: Këshilla e tij ka qenë një lloj qetësie që e ka pasur ndoshta edhe të pathënë, pa fjalë, ka qenë që njeriu mos të ngutet në dhënien e vlerësimit, të mendimit, le t’i peshojë gjërat edhe mënyra se si ai ka vepruar ndonjëherë ka qenë këshilla më e mirë sesa
Kazhani: Ju folët për qetësinë tim, por qetësia ime është shumë pak krahasuar me qetësinë tuaj, ju përgjithësisht jeni shumë i qetë. Dukeni një njeri që nuk nguteni, edhe ndonjëherë dhe pak i tërhequr në elitizmin tuaj, në intelektualizmin tuaj.
Kjo është një strehë e mirë apo ka i keni parë edhe telashe kësaj natyre, këtij personaliteti tuaj?
Surroi: Telashi është se gjithnjë e më pak ka mundësi komunikimi. Në momentin kur fillon edhe të thellohesh në një materie, atëherë gjen shumë më pak shokë bashkëbisedues për atë materie. Nga ana tjetër, njeriu ka nevojë për një lloj qetësie deliberative, quhet,
Kazhani: ...çliruese...
Surroi: ...sepse edhe demokracia si e tillë, domethënë shtetet demokratike janë ndërtuar mbi bazën e një bashkëbisedimi më të qetë. Agora, demokracia parlamentare, lind në sheshin e Athinës, në Agora, dhe njerëzit bisedojnë, ndonjëherë bisedojnë me zëshëm, me siguri më zëshëm, kur je në Greqi duhet të bisedosh më zëshëm. Por, gjithsesi bisedojnë për të arritur në përfundime, të cilat pastaj shndërrohen në përfundime të përbashkëta, në vlera të përbashkëta dhe kjo është demokraci.
Ne tash jetojmë në një kohë, dhe prandaj jemi përjashtim, besoj, ti dhe unë dhe shumë njerëz të tjerë me siguri që merren menjë formë të këtillë të mendimit dhe të analizës, sepse përpiqemi të marrim me ngadalë një jetë e cila bëhet në Facebook, e cila bëhet në Instagram,
Kazhani:...një jetë që zhvillohet si në maratonë
Surroi: ...me një me një shpejtësi të jashtëzakonshme, çdo tridhjetë sekonda. Tashmë kemi ardhur në një fazë, ku shpërqendrimi, i cili ka qenë sëmundje klinike për fëmijë, tash shndërrohet në normalitet. Ekziston debati, nuk e di a kanë marrë vendim ende, por ekziston debati në mjediset e psikiatrisë botërore, që shpërqendrimi si i këtillë, domethënë momentin kur ti e merr telefonin dhe e sheh çdo tridhjetë sekonda a një minutë, të mos të konsiderohet sëmundje, po të konsiderohet normalitet.
Kazhani: Po shkojmë aty, në fakt neve kemi një lloj varësie nga telefoni që të gjithë në çdo moment jemi duke bërë një scroll jo më larg, ne po regjistrojmë këtë podcast sot dhe unë sot kam publikuar një podcast me një mjeke psikiatre është një zë shqiptar në Kopenhagë, në Organizatën Botërore të Shëndetësisë, Ledia Lazeri, mbase edhe e keni pasur rastin të njiheni, është një profesioniste dhe po bëhen këto studimet e para për lidhjet e scrollit të telefonit me shëndetin mendor.
Meqë shkuam te inteligjenca artificiale, çfarë mendon Veton Surroi për inteligjencën artificiale?
Surroi: Barsoleta është së pari duhet ta mbërrijmë këtë natyrale por, inteligjenca artificiale është...
Kazhani: ...do kompensojë ndoshta...
Surroi: Janë dy forma me të cilën e shoh inteligjencën artificiale. E para është revolucion teknologjik dhe si çdo revolucion teknologjik pa dyshim se do të sjellë të mirat e veta, pa dyshim se po i sjell të mirat e veta që tani. Domethënë kapaciteti i analizës dhe i zgjidhjes së problemeve me të cilat po ballafaqohemi tash me inteligjencë artificiale, është e jashtëzakonshme. Do të ndihmojë një ditë grave që të evidencojnë mundësinë e tyre rreth kancerit të gjirit apo të shumë sëmundjeve tjera...
Kazhani: Mjekësinë do ta çojë shumë lart.
Surroi: Përllogaritja e probabiliteteve të sëmundjes do të jetë shumë e madhe në analizë.
Problemi i dytë pastaj është filozofik.
Problemi i dytë është kopjimi i modeleve gjuhësore, të cilat rrjedhin prej nesh. Njeriu është qenie e gabueshme. Gjuha e tij është e gabueshme. Mendimi i tij është i gabueshëm, siç ka thënë mjeku yt, vetëm Zoti është i pagabueshëm dhe shoqëritë tona, demokracia, sistemet ndërtohen mbi idenë e pagabueshmërisë së Zotit dhe gabueshmërisë së njeriut dhe gabueshmërisë së natyrës njerëzore.
Religjioni është një formë e korrigjimit të gabueshmërisë së natyrës njerëzore. Dhe meqenëse jemi në situatë të këtillë, projektimi i modeleve gjuhësore është projektim i gabueshmërisë sonë. Dhe ky do të jetë ky është një problem i madh filozofik brenda inteligjencës artificiale.
Nëse je i gabueshëm me këtë kapacitet mendor çfarë e ke sot inteligjenca artificiale vetëm të jep shpejtësi për llogaritje, por jo llogaritje në premisë. Pra, ti do të jesh shumë më i gabueshëm dhe, për shembull, në ChatGPT, kapaciteti i gabimeve është shumë më i madh, kapaciteti i zgjidhjeve është shumë më i madh, po ashtu, për probleme evidente. Por, nëse nuk je i kujdesshëm, ti mund të bësh gabime shumë më të mëdha me ChatGPT sesa po të mos ta përdorje.
Kazhani: Çfarë mendon për Elon Musk?
Surroi: Ka qenë ky si quhej ky piloti, që e kaloi Atlantikun në vitet ‘20 (Charles Lindbergh, v.r.), i cili ka qenë hero dhe i cili njëkohësisht ka qenë i idealizuar në fashizmin amerikan...
Madhështia e një njeriu në mundësinë e depërtimeve në shumë fusha, nuk i jep atij të drejtën e pagabueshmërisë. Elon Musk është shumë më i gabueshëm se unë edhe ti, sepse ka më shumë fuqi për të bërë gabime, dhe kapaciteti i tij për të bërë gabime ka qenë shumë më i madh sesa i neve njerëzve të rëndomtë dhe ai ka bërë gabime të cilat kanë qenë shumë më të mëdha dhe me pasoja shumë më të mëdha për njerëzimin.
Kazhani: Më pëlqeu kjo analiza. Edhe se kush provon shumë, gabon shumë. Nëse nuk bën asgjë je i sigurt. Por... Edhe pjesën tjetër për Elon Musk, domethënë që edhe kjo, edhe është njeri shumë i gabueshëm, edhe pse ka bërë gjërat të mëdha.
Surroi: Elon Musk, si njeri i cili e shtyn Teslan, është shumë i mirë. Elon Musk, i cili përpiqet që të bëjë Tesla, ta marrë ta blejë Twitterin dhe të përzihet në politikë, nuk është i mirë.
Kazhani: Kjo pra, te Tesla është shumë mirë, por te Twitteri na dëmton shumë.
Ndikon karakteri i një njeriu tek një gjeni, për shembull, tek një shkrimtar, te një gazetar ndoshta te një inovator jo dhe aq. Steve Jobs, i vdekur nuk përmendet dhe nuk përflitet, por ai qe një inovator i madh, por njerëzit që kanë jetuar me të, edhe në disa dokumentarë që kam parë dhe artikuj që kam lexuar për të, ka qenë pak natyrë problematike, nuk është se e kanë dashur shumë, por karakteri nuk i ka prishur punë për të bërë gjëra të mëdha dhe për ta ndryshuar botën.
Po si mendon Veton Surroi, se ndikon karakteri te një gazetar, për shembull.
Surroi: Ndikon te të gjitha, domethënë prej njerëzve të shkrimit, për shembull, mos të flasim për gazetarë, po ta marrim Dostojevskin, ka qenë një karakter i jashtëzakonshëm dhe një problematik, por është gjeni i shkrimit.
Te gazetaria, problemi nuk është më se si do ta analizojmë gazetarin, porsi do ta analizojmë gazetarinë dhe gazetarin e shekullit 21, në kohën në të cilën jemi. Meqenëse jemi në një tranzicion jashtëzakonisht dinamik të ndryshimit strukturor të sferës publike, më nuk po flasim për demokracinë e Agoras dhe institucionet të cilat janë ndërtuar nga Greqia antike deri në fund të shekullit 20-të, po flasim për ndryshimin e strukturës të hapësirës publike në të cilën dominon nga viti 2007 Facebooku, mediat sociale, Twitteri, në të cilin pastaj gazetaria gjendet në një situatë ku gjithnjë e më pak ka gazetari të shkruar. Gjithnjë e më pak. Gjithnjë e më pak ka gazetari televizive investigative. Pra, ato që janë simbole të shekullit, të fundshekullit 20-të, të fillimshekullit 21 dhe gjithnjë më shumë ka gazetari e cila prodhon 30 sekonda reals.
N’i thënçin gazetari, atëherë i kemi punët jo shumë mirë.
Kazhani: Një pyetje të fundit: më ftuat pasi lexuat librin apo pasi dëgjuat historinë time?
Surroi: Të dyja, të tria, në fakt. E para ishte Blerta, bashkëshortja ime, e kishte lexuar librin dhe i kishte një ndjesi të veçantë për të. E dyta, ideja e një personi, i cili, siç thashë, me libër përpiqet jo vetëm ta luftojë frikën, jo vetëm ta luftojë dhimbjen, por njëkohësisht të racionalizojë dhe të projektojë... se mendimi im për librin tënd është se ti e thua kjo është ajo çka përjetova, kaloi kjo jetë, unë tash jam ajo matjania, malësorja, e cila e ka filluar jetën e dytë, edhe po shkoi në atë jetë duke pasur guximin që t’i them të gjitha ato që më kanë ndodhur në ata tre muaj jashtëzakonisht kritikë për mua, për shpirtin tim, për familjen time, dilemat e mëdha me babanë, lidhmëria e madhe me babanë, ai që të thotë në momentin kur duhet të zgjedhësh rreth të dashurit...
Kazhani: Ndaje!
Surroi: Ndaje! Nëna të thotë mbaje!
Kazhani: Unë e them, një baba i emancipuar e ndryshon fatin e familjes. E bën më të mirë.
Surroi: Por kapaciteti i tillë i thellimit në sinqeritet, pastaj më bëri të themi ok, ky është një moment kur duhet ta shënojmë këtë bisedë, sepse jetojmë në një shpërputhje të jashtëzakonshme mes të vërtetave, dhe në këtë garë të të vërtetave, ajo që është individuale gjithmonë do të fitojë.
Kazhani: Po, edhe e vërteta duhet të na bashkojë normalisht. Ndonjëherë dhemb pak në fillim, po pastaj është shumë mirë.
Shumë faleminderit, Veton Surroi Unë në fakt kam një raport shumë të mirë me Kosovën. Do ta them sot në promovim se kem dy momente me Kosovën. Njëri është kur unë jam 11-12 vjeç, pra janë vitet 1991-1992 kur filluan të vijnë artistët e Kosovës dhe në një festival në RTSH në fundvit kishim. Ai ishte momenti ynë i lirisë, i fantazisë, i ëndrrës, dhe mezi prisja të shikoja artistët që vinin nga Kosova, çfarë vishnin, si flisnin, si këndonin dhe shikoja tek to lirinë.
Më pas jeta ndodhi. Më duhej të merresha me jetën time, me atë me rritjen time dhe ndoshta e harrova pak Kosovën. Por para pesë vjetësh kolegu, prapë po i rikthehem se është dhe botuesi Enver Robelli dhe jo pa qëllim kam zgjedhur një shtëpi botuese në diasporë dhe një botues nga Kosova. Kam dashur një simbolikë, sepse...
Surroi: Dhe një gazetar të jashtëzakonshëm.
Kazhani: Jemi më shumë fat, jam më shumë fat. Doja që ai të bënte parathënie, pastaj kuptova që prej dy vitesh kishin ndërtuar një shtëpi botuese dhe thashë: Pse jo! Edhe pse kam miq shumë të mirë në Tiranë, do të bëj këtë lloj simbolike, sepse edhe podcasti im pa Kosovën, pa shqiptarët e Kosovës, pa shqiptarët jashtë kufijve të Shqipërisë, është i cungët, është i çalë, kështu që jam shumë e lumtur që kam ardhur këtu të flas sot me ju.
Jeni burri i dytë nga Kosova, gjatë pesë viteve të podcastit është momenti i dytë që më ka afruar mua me Kosovën, sepse Enveri më tha në një takim tonin që ne e njohim njëri-tjetrin shumë pak Mira dhe e vërteta, Veton, është që më erdhi turp. Unë ndjeva keq.
Kisha ardhur në Prishtinë, e shikoja Kosovën ende nëpërmjet artistëve që e këndonim apo atyre që i takoja dhe i shihja në Dhërmi apo në Durrës, në bregdet, në verë. Po nuk është aq Kosova dhe nuk është nuk jemi nuk mjafton kjo për komunikimin tonë. E vendosa që podcasti do të ishte i ndarë mes Shqipërisë dhe Kosovës. Dua shumë të gjej historinë të shqiptarëve në Maqedoni të Veriut apo në Mal të Zi, kanë qenë shumë më të pakta ato. Dhe unë që nga ai moment kam takuar personalitete të jashtëzakonshme në Kosovë, njerëz që i kanë dhënë frymë podcastit dhe ky nuk është një kompliment. Po të mos kishim kamera, do të flisja edhe më mirë. Pra, nuk është një kompliment, e besoj vërtet dhe përpiqem t’ua them njerëzve, sepse unë mendoj që komunikimi na njeh ne. Nuk mjafton Rruga e Kombit dhe nuk mjafton të shkojmë në plazh apo të kemi një shtëpi në plazh. Nuk mjafton as të dëgjojmë një këngë, po ne duhet të dëgjojmë historitë e njëri-tjetrit dhe unë këtu kam takuar vërtet njerëz të jashtëzakonshëm që më kanë afruar dhe kam dy momente, tani shpresoj që do vazhdojmë.
Surroi: Të priftë e mbara!
Kazhani: Faleminderit!
Edhe të pres në Tiranë, se nuk... Këto ishin pyetje, pak pyetje, pra do doja që të bënim më shumë pyetje dhe ishin pyetje aty për aty.
Surroi: Pa dyshim, pa dyshim, faleminderit, do të jetë një kënaqësi imja.
Kazhani: Faleminderit!