Kosova si palimpsest historik: Nga Dardania në modernitet

Të flasësh për Dardaninë si themel historik të Kosovës moderne nuk do të thotë të shpikësh origjina. Do të thotë të lexosh palimpsestin që kjo hapësirë ende mban të hapur nën këmbë. Kosova moderne nuk qëndron në një boshllëk historik; ajo është faza e fundit e një historie të gjatë, të shtresëzuar dhe të dokumentueshme

Ka territore që historia i ka trajtuar si palimpseste (nga gr. palímpsēstos: pergamenë e rishkruar disa herë, ku gjurmët e teksteve më të hershme mbeten të lexueshme nën shtresat e reja): mbi to janë shkruar shumë epoka, por asnjëra nuk e ka fshirë plotësisht tjetrën. Hapësira e Kosovës është një prej tyre. Përpara se të quhej Kosovë, ajo njihej si Dardani—dhe kjo nuk është thjesht një çështje emërtimi, por një realitet historik i dokumentuar që nga Antikiteti i hershëm.

Dardania, në këtë kuptim, nuk është mit origjine, por një bosht historik afatgjatë, mbi të cilin janë ndërtuar, transformuar dhe riinterpretuar strukturat politike, kulturore dhe shoqërore të kësaj hapësire.

Historia nuk i përket atij që e thërret më fort, por atij që di ta lexojë më thellë.

Burimet greke janë ndër të parat që e artikulojnë këtë territor. Straboni, në “Geographica”, i përmend Dardanët si popullsi e veçantë e Ballkanit qendror dhe i dallon nga fqinjët e tyre maqedonas e thrakë—një dallim që reflekton njohje konkrete të hapësirës dhe të strukturave të saj njerëzore. Ptolemeu, në “Geographia”, vendos në hartë qytete dhe toponime përmes koordinatave, çka nënkupton se Dardania ishte tashmë pjesë e horizontit gjeografik dhe administrativ të botës antike.

Tradita latine e konsolidon këtë njohje. Plini Plaku, në “Naturalis Historia”, e përfshin Dardaninë në kuadrin administrativ të Perandorisë Romake, jo si periferi të paqartë, por si njësi të strukturuara të një bote që qeverisej përmes kategorive territoriale dhe juridike. Me sundimin romak, Dardania kalon nga përshkrimi etnografik në institucionalizim politik: në shekujt III–IV ajo konfigurohet si provincë, me qendra urbane, elite lokale të romanizuara dhe një administratë që lë gjurmë të dukshme në epigrafi, urbanizëm dhe infrastrukturë.

Këtu “vazhdimësia” duhet kuptuar pa keqkuptime: jo si identitet i ngrirë, por si qëndrueshmëri e strukturave të hapësirës—rrjete rrugore, nyje urbane, hierarki administrative, ekonomi minerare dhe tregtare—që riformësohen, por nuk zhduken. Pikërisht këto struktura i japin territorit një memorie afatgjatë, të lexueshme përtej ndryshimeve politike.

Qendra si Ulpiana, Municipium Dardanorum, Vendenis dhe Scupi e vendosin këtë hapësirë në qarkullimin e Mesdheut dhe të Ballkanit. Epigrafia latine dëshmon institucione municipale, magistratura lokale, veteranë të vendosur dhe një kulturë publike romake, duke e bërë Dardaninë pjesë aktive të mekanizmave perandorakë—siç e ka theksuar bindshëm edhe John Wilkes—dhe jo thjesht një “skaj” të hartës.

Edhe vetë emri Dardani ruan një stabilitet të rrallë në burime dhe tradita. Etimologjia e tij është diskutuar—disa e lidhin me rrënjë indoevropiane dhe me motive toponimike natyrore të Ballkanit—por përtej hipotezave, ajo që mbetet e qartë është se kemi të bëjmë me një emërtim të fiksuar herët dhe të riprodhuar nga autorë të ndryshëm, në gjuhë dhe kontekste të ndryshme.

Dardania nuk është retorikë; është shenjë e një realiteti territorial të njohur dhe të qëndrueshëm.

Antikiteti i vonë sjell transformim, jo ndërprerje. Në shekujt IV–VI, hapësira dardane mbetet pjesë funksionale e botës romake të lindjes. Këtu shfaqen figura që e lidhin këtë territor me qendrën e historisë perandorake: Konstantini i Madh, i lindur në Naissus, dhe veçanërisht Justinian I. Prokopi i Cezaresë, në “De Aedificiis”, përshkruan programin justinianik të rindërtimit dhe fortifikimeve, përfshirë themelimin e Justiniana Prima dhe transformimin e Ulpianës në Justiniana Secunda—një akt me peshë administrative, politike dhe simbolike.

Horizonti mitologjik dhe simbolik i Dardanisë, ndonëse i ruajtur fragmentarisht, është pjesë e këtij palimpsesti. Mitologjia dardane nuk na vjen si korpus tregimesh, por si gjurmë: në onomastikë, në sinkretizmin e kulteve lokale, në qarkullimin e emrave dhe figurave si Dardanusi, i njohur edhe në traditën trojane.

Këto nuk janë prova migrimesh lineare, por dëshmi të një bote simbolike të përbashkët, ku mitet udhëtojnë bashkë me rrjetet njerëzore dhe kulturore.

Periudha mesjetare dhe ajo osmane nuk e shndërrojnë këtë territor në tabula rasa. Ato e riartikulojnë. Emërtimet dhe administratat ndryshojnë, por rrugët, qendrat urbane dhe logjika e organizimit territorial mbeten funksionale. Defterët osmanë të shekujve XV–XVI e përshkruajnë këtë hapësirë si njësi të strukturuara, duke shtuar një shtresë tjetër mbi palimpsestin ekzistues.

Si arkeolog dhe historian i kësaj hapësire, kam mësuar se vazhdimësia nuk provohet me deklarata, por me durim ndaj shtresave.

Në historiografinë moderne, Dardania është ose mitologjizuar, ose relativizuar deri në mohimin e saj. Të dyja janë rrugë të gabuara. Qasja serioze kërkon një dallim të qartë: vazhdimësia territoriale dhe institucionale nuk është e barasvlershme me pretendimin për identitet etnik të pandryshuar. Popullsitë ndryshojnë; territori ruan struktura afatgjata.

Në këtë kuptim, siç kam argumentuar edhe në studimin tim “Një vështrim historik mbi Dardaninë dhe vazhdimësinë e saj hapësinore”, Dardania duhet kuptuar si substrat historik, jo si konstrukt ideologjik.

Dardania nuk është flamur; është dokument hapësinor i lexueshëm në gur, rrugë dhe kujtesë.

Prandaj, të flasësh për Dardaninë si themel historik të Kosovës moderne nuk do të thotë të shpikësh origjina. Do të thotë të lexosh palimpsestin që kjo hapësirë ende mban të hapur nën këmbë. Kosova moderne nuk qëndron në një boshllëk historik; ajo është faza e fundit e një historie të gjatë, të shtresëzuar dhe të dokumentueshme.

Vetëm duke e lexuar këtë thellësi, Kosova pushon së qeni objekt debati dhe bëhet subjekt historie.