Кога на 4 септември, во Овалната соба, премиерот на Косово, Авдула Хоти и претседателот на Србија, Александар Вучиќ, потпишаа договор за економска нормализација, администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп го нарече „историски“. и знак за посветеноста на Вашингтон на Балканот.
Интересот на администрацијата на Трамп за еден од најнерешливите проблеми во регионот изненади некои балкански експерти, кои очекуваа американскиот Стејт департмент да ја продолжи својата стара политика да и дозволи на Европа да води преговори за решавање на споровите и да им се придружи на новите земји во западните организации.
Како прво, Трамп во 2018 година праша зошто Соединетите Држави мораа да ги стават на ризик своите војници за да ја заштитат Црна Гора, балканска земја која влезе во НАТО пред една година. Неговите коментари предизвикаа загриженост за ангажманот на Вашингтон во регионот.
„Многумина од нас мислеа, добро, тој едноставно ќе го игнорира регионот и нема да нанесе штета. Но, Трамп дефинитивно придонесе за да се оствари договорот“, Тања Доми, професорка на Универзитетот Колумбија и експерт за Балканот.
Вклучувањето на САД во земјите од регионот, кои беа дел од поранешна Југославија до 1991 година, беше намалено во последните две децении.
исто така
Дали Србија го читаше Вашингтон подобро од Косово?
Вниманието на Белата куќа се префрли од Европа кон војните во Авганистан и на Блискиот Исток по терористичките напади на САД на 11 септември 2001 година.
Руската анексија на полуостровот Крим во 2014 година и нејзината поддршка за сепаратистите во регионот на Донбас го принудија Вашингтон да го зголеми своето учество во Источна Европа, вклучувајќи го и Балканот, каде што децениските нерешени спорови го прават регионот ранлив на интригите на Кремљ.
Претседателот Трамп сигнализираше дека неговиот ангажман на Балканот ќе продолжи доколку освои втор мандат на 3 ноември. Тој им порача на Хоти и на Вучиќ дека ќе ги посети двете земји „во не така далечна иднина“.
Доколку дојде во посета, тој ќе биде првиот американски претседател што ќе ја посети Србија откако Џими Картер присуствуваше на погребот на југословенскиот водач Јосип Броз Тито во 1980 година.
„Еден вид ПР настан“
Некои регионални аналитичари ја доведуваат во прашање посветеноста на администрацијата да биде подлабоко вклучена во сложената политика на Балканот. Некои дури сметаат дека церемонијата на потпишување во Белата куќа е поттикната од желбата на администрацијата да сигнализира победа во надворешната политика пред изборите во ноември.
„Тоа навистина не беше вистински стратешки пристап или планирање за решавање на косовско-српскиот спор, наместо тоа, тоа беше еден вид ПР (Односи со јавноста) настан кој беше многу важен за кампањата“, вели Мајда Руге, балканска аналитичарка Европскиот совет за надворешни односи во Берлин.
Републиканецот Трамп во моментов заостанува зад својот демократски ривал Џо Бајден во анкетите. Годинава се очекува да биде тесна претседателска трка.
Маршал Харис, поранешен функционер на Стејт департментот, кој служел во амбасадите на САД на Балканот, а подоцна го советувал сенаторот Боб Дол, рече дека договорот е чекор во вистинската насока, но не се издигнал на ниво на церемонија во Овалната соба.
„Ако го анализирате договорот, тоа не е како што го претстави администрацијата. Не е овој извонреден успех во надворешната политика“, рече Харис за Радио Слободна Европа.
Договорот предвидува посветеност на Косово и Србија во изградбата на патни и железнички врски, за поврзување на нивните главни градови со цел да се подобри движењето на стоки и луѓе, случувања кои би можеле да привлечат западни инвестиции. Според договорот, Косово е обврзано да стане дел од иницијативата за движење без пасоши и тарифни обврски, во која ќе бидат вклучени Албанија, Србија и Северна Македонија.
Но, договорот не ја исполни својата меѓународно прокламирана цел да го убеди Белград да ја признае неговата поранешна покраина, која беше во центарот на повеќе од една деценија застој во разговорите со посредство на Европската унија.
Косово, кое има население од повеќе од 90 отсто етнички Албанци, прогласи независност од Србија во 2008 година.
Сепак, договорот постигнат со посредство на администрацијата на Трамп го означи првиот опиплив чекор на соработка меѓу двата соседа откако преговорите со посредство на ЕУ пропаднаа пред две години.
Во 2018 година, Приштина воведе 100 отсто казнена тарифа за српските стоки поради нејзината „агресивна кампања против Косово“, имено нејзината политика на лобирање на земјите да го повлечат признавањето на Косово и поради кампањата против нејзиното членство во меѓународните организации, како што е ИНТЕРПОЛ. . Соединетите држави го критикуваа наметнувањето на тарифите и таа беше укината во април.
Договорот од 4 септември вклучува едногодишен мораториум на кампањата на Србија за поништување на признавањето на Косово и напорите на Косово да се приклучи кон меѓународните организации.
Ричард Гренел, претседателскиот специјален пратеник за мировните разговори меѓу Косово и Србија, и други американски претставници отпатуваа за Косово и Србија само неколку недели по церемонијата на потпишување за да ги проучат инвестициските можности на САД и да го унапредат економскиот договор.
Во делегацијата беа високи претставници на американската развојна и меѓународна финансиска корпорација (ДФЦ), Банката за развој на САД и Агенцијата за меѓународен развој на САД.
Американскиот Стејт департмент соопшти дека инвестициите во Косово и Србија и поголемото вклучување на американскиот приватен сектор, овозможени со договорот од 4 септември, ќе помогнат да се спротивстави на кинеското и руското влијание во тие земји.
Градење моќни врски
Гренел рече дека градењето силни економски и лични врски меѓу двете земји може да стане основа врз која на крајот може да се дојде до политичко решение.
Тој рече дека народот на Косово и Србија со децении страдаат економски додека чекаат нивните лидери да постигнат политичко решение и дека е дојдено време да се „промени“ сценариото на мировните преговори.
„Во текот на следната година можеме да видиме создавање и раст на работни места, а по една година вие ни судете каде оди политичкиот процес“, рече Гренел.
исто така
Балканот во геополитичката игра
„Ајде да видиме дали фокусирањето на економијата и отворањето работни места може да ги реши политичките прашања“, рече тој.
Аналитичарот Руге, кој зборуваше пред американскиот Конгрес за балканските политики во октомври 2019 година, вели дека ако администрацијата на Трамп добие втор мандат, нема да може да ги претвори економските договори во политички напредок без стратешки план координиран со Европејците.
„Тоа е единствениот начин на кој навистина можете да им пристапите на овие работи. Но, во моментов таа координација не постои“, рече таа.
Одлуката на Трамп во октомври 2019 година да го назначи Гренел - поранешен амбасадор на САД во Обединетите нации и неговиот тогашен амбасадор во Германија - за улогата на претседателски специјален пратеник беше изненадувачка бидејќи тој немаше искуство со дипломатија на Балканот.
Но, поддржувачите велат дека тоа му дало нов пристап за решавање на проблемот што ги предизвикува западните преговарачи веќе две децении.
Гренел, доверлив советник на Трамп, можеби ја бараше позицијата за да го покаже својот „успех во надворешната политика“, истовремено обезбедувајќи навремено достигнување за претседателот, рече Доми.
Дали економскиот договор ќе привлече значително внимание во вториот мандат на Трамп, делумно зависи од улогата на Гренели, вели Флоријан Бибер, директор на Центарот за студии за Југоисточна Европа на австрискиот универзитет во Грац.
„Ако тој е надвор од администрацијата, тоа може целосно да биде одземено од администрацијата на Трамп. Особено ако сфатат дека нема многу да се добие“, изјави Флоријан Бибер за Радио Слободна Европа.
Во исто време, натамошното вклучување на Гренел можеби не мора да ја олесни соработката меѓу САД и ЕУ за мировниот договор, рече Бибер, нарекувајќи го пратеникот на Трамп „најмалку популарниот американски дипломат“ во Брисел и Берлин.
„Ова не е добра основа за каков било дијалог“, рече тој.
Влијанието на Бајден
Противењето на Трамп на постојните меѓународни договори - како што е Парискиот договор за климатските промени и историскиот нуклеарен договор со Иран - може да им даде надеж на балканските лидери, кои го покренаа чувствителното прашање за промените на границите, доколку Трамп добие втор мандат, рече Бибер.
Поранешниот советник на Трамп за национална безбедност, Џон Болтон, рече дека идејата е пуштена во вода, но Гренели рече дека никогаш не разговарал за промена на границите за време на неговите разговори со лидерите на Косово и Србија.
Победата на демократскиот претседателски кандидат Џо Бајден на 3 ноември веројатно ќе ја „закопа“ идејата за радикално редизајнирање на повоениот поредок на Балканот, рече Бибер.
Регионалните експерти велат и дека Бајден ќе се обиде да работи со ЕУ за политичко решение на проблемите на Балканот.
Бајден постојано изјави дека ќе се обиде да ги подобри трансатлантските односи и да ја обнови довербата во посветеноста на Америка кон НАТО, што, според него, го оштетил Трамп.
Предизборниот тим на Бајден не одговори на прашањата на Радио Слободна Европа за неговите политички планови на Балканот.
Бајден, кој долги години служеше во Комитетот за надворешни работи на Сенатот пред да биде избран за потпретседател за време на претседателствувањето на Барак Обама, има долга историја на вмешаност на Балканот.
Во април 1993 година, додека во поранешна Југославија беснееја етничките војни, Бајден помина една недела патувајќи на Балканот и состанувајќи се со клучните функционери, вклучувајќи го и српскиот лидер Слободан Милошевиќ.
Тој беше еден од коспонзорите на нацрт-законот на Сенатот од 1995 година со кој беше укинато ембаргото за оружје на Обединетите нации за Бошњаците кои се борат против Србите.
Бајден, исто така, го поддржа НАТО бомбардирањето на Србија во 1999 година за да се запре етничкото чистење на Косоварите и се залагаше за проширување на членството во НАТО на источноевропските земји, вклучително и Словенија и Хрватска.
Како американски потпретседател, во 2016 година, тој ги посети Србија и Косово за да ги охрабри тамошните лидери да ги нормализираат односите.
исто така
Насоката на дијалогот Косово-Србија зависи од пристапот на новиот американски претседател
Бајден беше тивко примен во Белград, каде што изрази сочувство за загинатите во воздушните напади на НАТО во 1999 година. Бајден беше првиот висок американски функционер кој изрази таква емоција во Србија.
Потоа го посети Косово. Таму една улица беше именувана по неговиот покоен син Бо, кој работеше во Косово по завршувањето на војната, помагајќи да се обучуваат локални обвинители и судии./REL
