Myslimani i Blushit, një ekspeditë islamofobie

“Jam Mysliman”, libri i fundit i Ben Blushit kishte shkuar “si hallve” në Panairin e Tiranës. Më grishi ky fakt. Çfarë mund të jetë kjo hallvë që u sos pa filluar mirë Panairi? Melhem apo zeher? Cili ilaç special, cila magji paska arritur t’i kthejë shqiptarët nga “scrolli” i Tik-tokut në shfletim libri? Turravrap e bleva edhe unë librin. Si dikush që e ka zbuluar vonë qefin e letërsisë, kisha dilema nëse duhet t’i shkruaj Blushit. Tekefundit, Blushi e ka zgjedhur armikun e vet. Qartazi ai nuk jam unë as të tjerët si unë. Unë as nuk jam shkrimtar, as nuk jam hafëz. Një nerv prej aktivisti nuk m’la. Nuk m’la me i thanë vetit këqyre punën tande. Kur secili sheh punën e vet, kurrë asgjë s’ndodh

Turmat e fanatikëve kanë vërshuar Tiranën. Ata po derdhen në sheshin “Skenderbej” bash siç dyndeshin këtyre anëve dikur “hordhitë” osmane. Ia kanë mësyrë jo pak, por vetë statujës së kryetrimit. Krejt ndryshe nga lektyra shkollore e Pitarkës ku Skënderbeu është me shokë shumë, te Blushi Skënderbeut nuk i ka mbetur asnjë shok. Skënderbeu i lidhur bie përdhe, pa pasur një shqiptar t’i dalë zot. Skënderbeu ra, bashkë me të edhe shteti laik. Faqja e zezë, shqiptari më s’ekziston. Është veç një mohikan që ecën vetë: Beni – gjurma e fundit e Kastriotit. Libri i Blushit është trillim, së këndejmi ai nuk ka detyrë direkte ndaj raportit me realitetin. Ndaj nuk e gjej të qëlluar t’i përgjigjemi romanit me fakte empirike të censusit që flasin tendencë krejt tjetër nga frika e Blushit. Blushi duhet përballur ideologjikisht, na duhet aparati i tij konceptual për ta dekonstruktuar. Dy elemente arrita t’i lokalizoj nga ky lexim, një shtysë dhe një metodë: algoritmi dhe ligjërimi orientalist.

Shoqëria njerëzore gjendet në një kalim cilësor sa i përket raportit midis fjalës, shoqërisë e politikës. Dikur kishim redaktorë dhe censurë, dikur disa gazeta edhe ndaloheshin. Ideologjia konsistonte në mashtrim teksa shihej si funksion direkt i interesave të kapitalit. Më vonë ajo u bë “reprezentim marrëdhëniesh imagjinare karshi kushteve reale të ekzistencës”. (Althusser). Kur erdhën mësime nga psikanaliza e linguistika, ideologjia fitoi autonomi. Ky kalim telegrafik nëpër faza tregon se si ka ndryshuar përkufizimi i ideologjisë nga marksizmi klasik në poststrukturaklizëm. Por, në secilin rast interpelimi nënkupton një raport inteligjibiliteti midis Subjektit dhe subjektit – ndikohet përmes mendjes. Por, Blushi e ka kuptuar se kjo tashmë është veç histori, se jemi tërësisht në një kohë të re. Sot nuk ka më thirrje të subjektit në ideologji, sot ideologjia i ngjan refleksit të therjes me gjilpërë. Ne shohim çdo ditë sesi debatet televizive ekzistojnë për shkak të disa sekondave që japin fragmentin e prerë të videos për ta kërkuar ndonjë damar në rrjet, ndonjë rrugë pompimi për ta bërë lajmin viral. Algoritmi ka marrë përpara, ai e bën ligjin. Redaktorët në TV e gazeta janë zëvendësuar nga makina e algoritmit. Makina s’ka kritere përjashtuese. Ajo s’pushon ditën as natën. Vaji i saj është ndjenja njerëzore, gjithçka që nxit reagim. Te Blushi fjala nuk i thërret mendjes, as për iluminim as për mashtrim. Në një mënyrë mjaft religjioze, Blushi na e tregon dreqin. Merre një situatë ekstreme, margjinale, ku e ku të paqenë dhe vendose në qendër. Kështu punon makina. Me skandal, me sensacion, me frikë, me seks, me gërdi. Mbi të gjitha, me apokalips. Sipas parimit, Beni e gjen veten duke e vështruar i vetëm paramendo hej – fundin e kombit shqiptar. Distopi, frikë, apokalips, ky është sekreti i romanit, shija e hallvës që përlau pjatat. Ja, shijojeni pak:

“Pikërisht në këtë vend ku ai mbretëroi për gati një shekull dhe mori nderime të pamerituara, unë shpall sot ngadhënjimin e Sharias, krijimin e të parit shtet islamik në Europë, Republikën Islamike të Shqipërisë që së shpejti do të quhet Al Bania, sipas emrit të saj arab. Nga ky moment, Kushtetuta e vjetër që u shkrua me shpatën e Gjergj Kastriotit ka rënë dhe ligji i vetëm është ai i profetit Muhamed. Ne do ta zëvendësojmë Gjergjin me Muhamedin dhe Shqipërinë me Al Baninë”. Me një fjalë, na ishte njëherë Shqipëria, tash është Republika Islamike e Al Banisë.

Libri është një proces “tjetërizimi orientalist”. Ky togfjalësh është mungesa e një shprehjeje që nuk po e gjej për ta përshkruar procesin e krijimit të tjetrit brenda nesh, dhe nuk e di a mund të quhet tamam ligjërim orientalist kur kjo bëhet nga shqiptari në shqiptarin. Blushi është prokura e kështjellës Evropë, polici ideologjik i rojës kufitare. Forma e ligjërimit është tipikisht proces diferencues i krijimit të tjetrit përmes stereotipave. Siç kishte bërë dikur orientalisti Richard Burton, edhe Beni ynë, ndonëse dy shekuj i vonuar, e viziton Mekën për ta shkruar edhe ky tregimin e tij. Romani i Blushit na takon me Ali Babën, një nga personazhet e famshme në përmbledhjen e tregimeve “Njëmijë e një net”, të quajtura ndryshe edhe “Netët arabe”. Ali Baba është disi altruist, por primitiv dhe larg prej kulturës perëndimore. Sikur Ali Baba i tregimit me hajdutë, edhe Ali Baba i Benit është një babaxhan pa dreq e kusari në shpirt, ani pse këtij i mungonte përmasa ekzotike me magji, shpella e thesare. Ali Baba ish martuar me jemenasen 12-vjeçare dhe sedra burrërore i kishte rënë përtokë kur kjo e fundit e kish tradhtuar. Ali Baba i vjetër kishte po ashtu një skllave që disi na përvidhet në analogji me jemenasen e Blushit. Por kjo marrje është më shumë marrje si formë shënjimi sesa si linjë tregimi. Sepse Ali Babës vetë Beni nuk i jep protagonizëm, ndaj paralelja merr fund këtu. Por, këtu qëndron gjithë rëndësia e ndërmarrjes së Blushit. Te fakti se nuk ka një analogji të linjës kuptimore midis tregimeve që krahasohen. Sepse tamam kështu janë mitet. Beni e bën atë çfarë Roland Barthes na ka shpjeguar te “Mitologjitë”. Mundësia e mitit është pikërisht te loja me fleksibilitetin e gjuhës, te kuptimet e kujtimet që bëhen efemere kur situatat kushtëzuese të narracioneve kanë ndryshuar. Shënjuesi ka pikasur një objekt a fenomen, ka shënjuar të shënjuarin, ka emëruar. Ky është procesi standard i shënjimit. Miti ndërkaq është gjithnjë niveli i dytë i një procesi shënjimi, dyfishimi i tij. Si operohet? Sikur ka bërë Beni. E merr të shënjuarin, rezultatin e një procesi shënjimi, diçka prej atij kuptimi, e dobëson, e dredh, e spërdredh, në fund e devijon, i ndryshon kuptim. Sikur Beni.

Ai i jep Islamit një trajtë që nuk ekziston, sidomos jo ndër shqiptarë. Nuk ka martesa me 12-vjeçare, aq më pak me jemenase. Nuk ka askund një pushtet juridik gjyqësor të Islamit, pushtet të cilin jo pa sherr Blushi në krejt librin e quan Sharia dhe jo Sheriat. Ndalemi pak këtu. Ai i jep shpjegime etimologjike për këtë. Na tregon edhe sesi përkthyesi shqiptar e ka quajtur kështu në mënyrë që Sharia mos të tingëllojë si sharje. Operacionet gjuhësore-ideologjike në procesin e diferencimit luajnë shpesh me kontradiktën brenda-jashtë. Sharia ngjall ankthin e diçkaje të huaj, të panjohur e të paftuar. Ky është imazhi i fjalës. Sharia është termi i rrezikshëm i Evropës për islamin. Sheriatit tonë s’ia ka frikën kush. Orientalizmi, shkenca e Oksidentit pranë misioneve koloniale, përveç ushtarëve merrte me vete edhe ushtri të tërë për prodhimin e dijes. Kështu, arabi, islamiku ishte shpellë dhe shkretëtirë: despotiik, injorant, pervers, diku edhe figurë ekzotike. Përball kishte perëndimorin e ndritur me kulturë, dije e demokraci. Ky kundërpozicionim nuk është veç llogorizim kulturash. Nëse ky dallim vendoset në marrëdhënie, e prodhon vetë misionin kolonial – është lindori që duhet qeverisur e kulturuar. Orientalizmi mund të përkufizohet si një nga format e arsyes instrumentale, si degradimi më shpërfytyrues i iluminizmit. Njëjtë, siç bëhet republika perandori, idetë bëhen arsye pushtimi. Orientalizmi nuk është asgjë më pak sesa justifikimi i imperializmit, ideologjia e tij.

Bashkë me rrëfimin që e përcjell ngjarjen, romani ka si sfond përcjellës një dikotomi. Ajo vjen herë si kontrast, herë si kontradiktë: është seksi përkundër fanatizmit. Lejueshmëria si hapje në dallim me hipokrizinë e mbulimit dhe mbylljes. Blushi na e sjell shembullin e tij për ta ngjyrosur kontrastin. Na tregon edhe për jemenasen, 12-vjeçaren e martuar me Ali Babën plak, na tregon për tradhtinë dhe fshikullimin e saj nga vendimi i gjyqit Sharia. Gjithçka po ndodh në Tiranë, mos harroni. Kështu, tregon Blushi, gruaja skllavërohet e fshikullohet nga Islami. Bukur fort, por si është gruaja në botën e Blushit? Gjithçka që lexoni për gruan e tij të parë e të dytë lidhet me kënaqësitë e shtratit. Seksi i mirë e kish disiplinu Benin. Sa interesant! Nuk mbaj mend ndonjë koment prej grave të tij mbi letërsinë e burrit, romani nuk tregon as se çfarë punojnë ato. Gruaja te Beni s’është asgjë më shumë sesa mundësia që Beni të flasë hapur për seksin. Për seksin e tij, për xhelozinë e tij. Nuk përbën ndonjë problem themelor se gruaja qenka e veshur apo e zhveshur konkretisht. Është problem i madh kur ajo është e zhveshur nga çdo formë subjektiviteti. Nuk po i protestojmë thjesht mungesës së feminizmit te Blushi. Problemi është se përballë mureve konservatore e shtypjes fetare, Blushi bërtet: “Enjoy!” E kundërta e robërisë është liria dhe jo seksi, as hedonizmi. Për më tepër, mënyra se si Blushi flet mbi seksin, është tërësisht e desublimuar. Bota e Blushit me gruan nuk është një skenë Dyshi ku jetohet diferenca. Më shumë duket kënaqësi egoje deri në pervertimin e seksit si konsum masiv.

“Gjuha është prej tuli”, kështu thotë shprehja jonë popullore për t’i qetësuar me vërejtje ata që flasin shumë dhe pa menduar. Përveçse është prej tuli, lirisht mund të shtojmë se ajo nuk bërtet, mund të bësh ç’të duash me të. Jo me organin gjuhë, por me strukturën gjuhë. Gjuha nuk ka një natyrë përshkruese të vetëkuptueshme. Kah na çon pra Beni me gjuhën? Cili është akti i tij i performativitetit?

“Me të marrë vesh se një shkrimtar po linçohej në një vend islamik, televizionet gjermane, italiane dhe franceze, do të suleshin në Tiranë. Unë do të isha lajmi kryesor në një kontinent ku njerëzit po humbin çdo ditë centimetra lirie në betejën me islamin. Isha përpjekur më kot të përkthehesha në gjuhët europiane, por nuk ia kisha dalë dot. Por, mbase gjërat po ndryshonin. Armiku po më çonte në tokën e premtuar me karrocën e plehrave të rrugës së Kavajës. Më në fund kishte ardhur koha të bëhesha i njohur dhe t’i tregoja studentëve europianë plagët që kisha marrë nga kafshimi i dhëmbëve të Islamit. Qeveritë e tyre do të më mbronin, do të më jepnin strehë, do të kthehesha në një azilant politik apo fetar, apo të dyja bashkë, në një njeri të cilin Europa ia rrëmbeu Sharias në momentin kur ajo po e përpinte me urinë e një kuçedre që nuk lë mbrapa asnjë kockë për ta përdorur si kallamar dhe asnjë cope lëkure me të cilën bëheshin dikur pergamenat e librave të ndaluar. Do të jetoja disa vjet si dëshmitari më i madh i dhunës së Sharias dhe provat tronditëse do të përdoreshin nga qeveritë për të mbyllur kufijtë për emigrantët, për të ndaluar burkat, për të shembur xhamitë dhe për t’i kthyer islamikët në vendet nga kishin ardhur.”

Kthehemi këtu te drejtimi i ri që kanë marrë dromcat e mitit. Unë këtu gjej një dallim thelbësor me ligjërimin orientalist për të cilin flet, ta zëmë, Edward Said. Orientalizmi anglez e francez u zhvilluan në një kohë fushatash koloniale. Kështu, projektimi i tjetrit inferior krijonte ftesën për misionin civilizues. Me këtë rast, bashkë me shtypje e shfrytëzim, dominimi kulturor imponoi gjuhën e kulturën e metropolës te popujt vendës. Jo rrallë, diskursi ka mbetur përfshirës e universalist me ç’rast të kolonizuarit quheshin qytetarë të barabartë me ata të metropolit, ani pse situata reale fliste për shfrytëzim, dhunë e aparteid. Erdhëm te dallimi. Blushi nuk e krijon tjetrin për ta dominuar kulturalisht, apo për ta asimiluar. Tjetri i Blushit nuk është as frika se mbulesa e bardhë islame fsheh një trup me eksploziv. Çfarë do Blushi nuk i ngjan hakmarrjes amerikane ndaj terrorit. Prandaj, Blushi nuk vritet, ai dëshiron të bëhet argument që ushqen mosdurimin. Blushi e krijon tjetrin për ta përjashtuar. Ndaj, dromcat orientaliste marrin një tjetër rrugë. Është ksenofobia e rrymave që ngritin mure, bëjnë kampe e përndjekin të huajt. Tjetri i Blushit duhet të ngjallë ankth e frikë, sepse ai duhet dëbuar. Në një skenë spektakli të dhunshëm, Blushi e fantazon veten si viktimë në funksion të dëbimeve e përndjekjes. Blushi e gjen veten në të njëjtën detyrë me rojet ideologjike e policore të kështjellës Evropë. I thërret ankthit, e drejton frikën, kjo pastaj e sjell policinë. Gjesti i Blushit me “Jam Mysliman” është tamam amalgama ideologjike që do të mund ta paramendoja nëse fuzionohen profile si Rama e Meloni. Kurse metamorfoza konceptuale që historinë e viktimës e shndërron në autorizim dhune, dihet: është patentë zioniste.