Ming-chin Monique Chu : L'intelligence artificielle a le potentiel de menacer l'humanité

Temat si “lufta e çipave” apo “gjeopolitika e teknologjisë”, dr. Ming-chin Monique Chu, profesoreshë e asocuar në Universitetin e Southamptonit e specializuar në marrëdhëniet ndërkombëtare, politikën kineze dhe çështjet e sigurisë në Azinë Lindore i trajton në nivel akademik. Kur i thjeshtëzon, kuptohet se janë fort të lidhura me njeriun e sotëm dhe kanë ndikim madhor në shoqëri. Inteligjenca Artificiale duket temë përditshmërie. “IA gjithsesi që ka pasur potencialin për të çuar përpara vërtet përparimin njerëzor”, thotë ajo. “Por nga ana tjetër, IA-ja natyrisht se e ka potencialin të paraqesë shumë rreziqe dhe kërcënime për qeniet njerëzore”

Lufta e çipave, gjeopolitika e teknologjisë e shumë të tjera, duken si formulime të largëta e të pakuptueshme, por kur zbërthehen nga profesionistë e studiues të kësaj fushe, ndër përfundimet e para që nxirren, është se njeriu i sotëm përballet përditë me “luftën e çipave” e se teknologjia me të madhe dikton edhe gjeopolitikën. Inteligjenca Artificiale duket më e afërt, është “temë” përherë e më aktuale njësoj sikurse edhe paralajmërimet që rreziqet që mund të paraqesë në raport me qenien njerëzore. Tema si këto dhe jo vetëm, dr. Ming-chin Monique Chu i trajton në nivel akademik. Profesoresha e asocuar në Universitetin e Southamptonit e specializuar në marrëdhëniet ndërkombëtare, politikën kineze dhe çështjet e sigurisë në Azinë Lindore, me përqendrim në politikën e jashtme dhe të sigurisë së Kinës, si dhe ndikimin gjeopolitik të teknologjive strategjike, veçanërisht industrisë së mikroçipave ose gjysmëpërçuesve. Thotë se kur nisi të hulumtohej tema e “luftës së çipave” dikur ishte shumë specifike, por u bë qendra e diskutimit rreth sigurisë kombëtare, gjeopolitikës dhe gjithashtu konkurrencës midis fuqive të mëdha. Shkas për bisedën me dr. Chu, është edhe “Fundjava e Filmit Tajvanez” që ka nisur të premten mbrëma në Prishtinë dhe është hapur pikërisht me një çështje si kjo. “A Chip Odyssey” trajton pikërisht rrugëtimin e Tajvanit drejt shndërrimit në “lojtar kryesor” në prodhimin e çipave. Kur pyetet për Inteligjencën Artificiale ajo thotë se ka dy anë. “IA gjithsesi që ka pasur potencialin për të çuar përpara vërtet përparimin njerëzor. Për shembull, suksesi i ‘DeepMind’, ‘AlphaFold’, na ka mundësuar vërtet të parashikojmë strukturën e proteinave, gjë që më pas çoi në shumë zbulime të reja në fushën e biologjisë. Por nga ana tjetër, IA-ja natyrisht se e ka potencialin të paraqesë shumë rreziqe dhe kërcënime për qeniet njerëzore. Ne kemi parë tashmë ilustrime se si teknologjitë e IA-së, të tilla si teknologjitë e inteligjencës artificiale, janë përdorur nga shtetet autoritare për t’u përpjekur ta thellojnë kontrollin mbi popullsinë e tyre”, thotë dr. Chu, në një intervistë ku zbërthen tema të tilla, për atë nëse vendet si Kosova mund të ndjekin shembullin e Tajvanit. Përkundër hovit të teknologjisë, në çfarëdo aspekti ajo i jep peshë njeriut. “Zhvillimi ekonomik në fund të fundit ka të bëjë me njerëzit”, thotë dr. Chu.

KOHA: Dr. Chu, mirë se vini në Kosovë. Është kënaqësi t’ju kemi këtu!

Dr .Chu: Faleminderit për ftesën!

KOHA: Dr. Chu, ju shkruat librin “The East Asian Computer Chip War”më shumë se një dekadë më parë. Në atë kohë, a e parashikonit që gjysmëpërçuesit do të bëheshin një çështje kaq qendrore për sigurinë ndërkombëtare dhe konkurrencën midis fuqive botërore?

Dr. Chu: Në fakt, për të qenë e sinqertë, jo. Në atë kohë, po bëja kërkime për projektin tim të doktoratës në Universitetin e Cambrigeit. Nuk e dija që vite më vonë, kjo temë, e cila dikur ishte shumë specifike, u bë qendra e diskutimit rreth sigurisë kombëtare, gjeopolitikës dhe gjithashtu konkurrencës midis fuqive të mëdha.

KOHA: Gjysmëpërçuesit fillimisht ishin një histori e zhvillimit ekonomik dhe globalizimit. Kur u bënë çipat çështje sigurie kombëtare dhe gjeopolitike?

Dr. Chu: Mendoj, për të qenë e sinqertë, rëndësia e sigurisë kombëtare e industrisë së gjysmëpërçuesve ka qenë aty që nga fillimi. Kjo për shkak të natyrës së përdorimit të dyfishtë të pajisjeve të gjysmëpërçuesve. Kjo do të thotë që pajisjet e gjysmëpërçuesve mund të jenë blloqet ndërtuese të aplikacioneve komerciale, siç janë telefonat tanë celularë, kompjuterët dhe sistemet e inteligjencës artificiale. Por ato janë gjithashtu blloqe ndërtimi themelore të sistemeve moderne të armatimit, siç janë raketat dhe sistemet e radarëve. Dimensioni i sigurisë kombëtare ka qenë gjithmonë aty.

Por me kalimin e kohës, ka ndoshta dy ose tri zhvillime të mëdha që e kanë rritur vërtet rëndësinë e sigurisë kombëtare të industrisë. Zhvillimi i parë është vendimi i administratës Biden me synimin që t’i shtrëngojë kontrollet e eksportit të teknologjisë së përparuar të gjysmëpërçuesve në Kinë, sepse disa nga këto teknologji, nga perspektiva amerikane, mund të përdoren për të çuar përpara modernizimin ushtarak kinez.

Zhvillimi i dytë është për shkak të mungesës së këtyre pajisjeve gjysmëpërçuese gjatë periudhës së pandemisë COVID për prodhuesit e çipave në Evropë dhe SHBA.

Pra, ishte në atë kohë që bota filloi të kuptonte se përqendrimi i aktiviteteve të prodhimit të gjysmëpërçuesve, kryesisht në Tajvan dhe pjesën tjetër të Azisë, mund të bëhej një sfidë në aspektin e sigurisë kombëtare për shumë vende.

KOHA: A mund të na e shpjegoni “luftën e çipave” në fjalë të thjeshta? Për çfarë po konkurrojnë në të vërtetë shtetet?

Dr. Chu: Pra, termi “lufta e çipave” është përdorur shpesh për të përshkruar konkurrencën midis fuqive të mëdha për të pasur sukses të vërtetë në këtë industri me rëndësi thelbësore. Dhe me fuqi të mëdha, unë në të vërtetë u referohem SHBA-së dhe Kinës. Por për shkak të natyrës së globalizuar të zinxhirit të furnizimit me gjysmëpërçues, vende të tjera si Tajvani, Koreja e Jugut, Japonia, janë përfshirë gjithashtu në këtë konkurrencë të përgjithshme për supremacinë e çipave. Pra, vendet po konkurrojnë kryesisht për t’i tejkaluar konkurrentët e tyre, për t’u bërë më të mira në projektimin e çipave dhe aftësitë prodhuese të tyre. Kjo është e gjithë natyra e kësaj ideje të luftës së çipave.

KOHA: Tajvani është një ishull shumë i vogël, megjithatë është bërë i domosdoshëm për sistemin global të teknologjisë. Si ndodhi kjo? A mund të na e shpjegoni këtë pjesë?

Dr. Chu: Ekziston një kombinim faktorësh që na ndihmojnë vërtet të kuptojmë rrëfimin e suksesit të Tajvanit. I pari janë politikat efektive qeveritare ndër vite. Për shembull, qeveria ka investuar shumë në kapitalin njerëzor. Ky është një faktor shumë i rëndësishëm për të shpjeguar historinë e suksesit të Tajvanit në këtë fushë të veçantë. I dyti është rëndësia e transferimit të teknologjisë së huaj. Gjatë ditëve të para, Tajvani nuk kishte asnjë bazë në këtë teknologji veçanërisht të rëndësishme. Kështu që transferimi i teknologjisë së huaj ishte gjithashtu një faktor shumë i rëndësishëm. I treti është krijimi i parqeve shkencore në këtë ishull shumë të vogël, të organizuar nga qeveria tajvaneze. Pra, me kalimin e kohës, të gjitha këto parqe shkencore në Tajvan janë bërë jashtëzakonisht produktive dhe efikase, bazuar në marrëdhënie besimi afatgjatë midis të gjitha firmave të përfshira. Me pak fjalë, është një kombinim i të gjithë faktorëve të mësipërm që vërtet përcaktojnë suksesin e Tajvanit në këtë industri të rëndësishme.

KOHA: “A Chip Odyssey”, filmi që shfaqet në natën e hapjes së “Fundjavës së Filmit Tajvanez” në Prishtinë, rrëfen historinë e inxhinierëve që shkuan jashtë vendit për të përvetësuar njohuri dhe më pas i sollën ato në Tajvan. Sa e rëndësishme ishte ajo gjeneratë inxhinierësh për ndërtimin e industrisë së gjysmëpërçuesve në Tajvan?

Dr. Chu: Sipas mendimit tim, mendoj se ajo gjeneratë inxhinierësh, së bashku me një grup të përkushtuar teknokratësh që kishin pikëpamje vërtet largpamëse se si do të donin ta transformonin ekonominë e Tajvanit, luajtën së bashku një rol shumë të rëndësishëm në shndërrimin e zhvillimit të kësaj industrie në fund të fundit në një rrëfim suksesi. Por ajo që doja të theksoja është se, siç do të mund ta shihni në film, në fillim, nuk kishte siguri se mund të bëhej një rrëfim suksesi. Verën e kaluar, për shembull, pata kënaqësinë të shkoja të intervistoja Dr. Chintay Shih, i cili është një nga inxhinierët kryesorë pionierë të përfshirë në projekt që nga fillimi. Ai ma tregoi një rrëfim shumë, shumë domethënës. Ai më tha se kur u themelua instituti i tij dhe u përfshi në transferimin e parë fillestar të teknologjisë së huaj të gjysmëpërçuesve në Tajvan, ata u përpoqën t’i drejtoheshin një kompanie kimike japoneze në përpjekje për të blerë disa produkte nga pala japoneze. Por japonezët në fillim ngurronin shumë t’ia shisnin produktet e tyre palës tajvaneze, sepse nuk kishin dëgjuar kurrë për këtë institut. Pra, mendoj se kjo anekdotë është domethënëse, sepse zbulon vështirësitë e jashtëzakonshme me të cilat u përballën të gjithë këta inxhinierë dhe kompani që në fillim. Pra, shpresoj që publiku këtu do të jetë në gjendje të shohë se ky ishte me të vërtetë një udhëtim shumë i vështirë që nga fillimi, por në fund doli të jetë i lumtur.

KOHA: Filmi gjithashtu e paraqet zhvillimin e industrisë së gjysmëpërçuesve pothuajse si një mision kombëtar – një bast kolektiv për të ardhmen e Tajvanit. Sa e rëndësishme ishte kjo ndjenjë e një qëllimi kombëtar për suksesin e Tajvanit?

Dr. Chu: Mendoj se në shumë mënyra, përpjekjet e këtyre inxhinierëve dhe teknokratëve për të provuar të zhvillojnë industrinë nga e para ishin sigurisht pjesë e projektit të zhvillimit ekonomik të ndërtimit të shtetit. Dhe mendoj se është shumë, shumë e rëndësishme që ata arritën ta kryenin në fund të fundit këtë mision shumë, shumë të vështirë. Pra, sigurisht, duhet të shihet patjetër si pjesë e misionit kombëtar nga ana e lojtarëve të përfshirë.

KOHA: Kur flasim për çipat, natyrshëm arrijmë te tema e Inteligjencës Artificiale. A ju duket frikësuese IA-ja në raport me qeniet njerëzore? Apo duhet ta shohim kryesisht si një mjet që mund ta plotësojë inteligjencën njerëzore?

Dr. Chu: Siç e dini, kjo është me të vërtetë një nga temat më të rëndësishme të ditës. Në Universitetin e Southampton, unë u ligjëroj studentëve të mi pasuniversitarë një lëndë të quajtur “Sfidat Bashkëkohore të Sigurisë”. Dhe IA-ja është bërë një nga temat më të rëndësishme dhe më të preferuara për studentët e mi. Dhe mendoj nga njëra anë, IA gjithsesi që ka pasur potencialin për të çuar përpara vërtet përparimin njerëzor. Për shembull, suksesi i “DeepMind”, “AlphaFold”, na ka mundësuar vërtet të parashikojmë strukturën e proteinave, gjë që më pas çoi në shumë zbulime të reja në fushën e biologjisë. Por nga ana tjetër, IA-ja natyrisht se e ka potencialin të paraqesë shumë rreziqe dhe kërcënime për qeniet njerëzore. Ne kemi parë tashmë ilustrime se si teknologjitë e IA-së, të tilla si teknologjitë e inteligjencës artificiale, janë përdorur nga shtetet autoritare për t’u përpjekur ta thellojnë kontrollin mbi popullsinë e tyre.

Përveç kësaj, sistemet autonome të armëve të gjeneruara nga Inteligjenca Artificiale mund të përbëjnë potencialisht një kërcënim të madh për sigurinë ndërkombëtare. Pra, jemi vërtet në një moment të rëndësishëm kohor që mendoj se së bashku, kompanitë dhe kombet e lidhura dhe bashkësia ndërkombëtare duhet të përpiqen vërtet të shkëmbejnë ide së bashku për të inkurajuar vërtet një rregullore të re që është hartuar për të qeverisur vërtet inteligjencën artificiale, në mënyrë që shpresojmë ta bëjmë Inteligjencën Artificiale kontribut për progresin njerëzor, në vend që të jetë një kërcënim për ekzistencën njerëzore.

KOHA: Pasi kjo histori rrëfehet përmes “A Chip Odyssey”, cila është gjëja më e rëndësishme që dëshironi të kuptojë publiku për historinë njerëzore që qëndron pas suksesit të Tajvanit në industrinë e gjysmëpërçuesve?

Dr. Chu: Mendoj se ajo që e shoh më frymëzuese në lidhje me dokumentarin është se na kujton vërtet se zhvillimi ekonomik në fund të fundit ka të bëjë me njerëzit. Shpresoj vërtet që publiku këtu në Kosovë, duke parë këtë film, të mund të arrijë në përfundimin se ky nuk është thjesht një rrëfim për një zhvillim teknologjik, por është në fakt, një rrëfim për ambicien, përpjekjen dhe këmbënguljen e njerëzve, dhe se si mund ta ndërtojnë një të ardhme më të mirë. Dhe mendoj se ky duhet të jetë, shpresoj, një mësim që publiku këtu mund ta kuptojë pasi ta shikojë këtë dokumentar.

KOHA: Dr. Chu, si e shihni faktin që ky rrëfim vjen tash në Kosovë përmes “Fundjavës së Filmit Tajvanez”, dhe se ju ndodheni këtu për ta treguar këtë histori? A mund të merret përvoja e Tajvanit si mësim ose ndoshta një paralajmërim se një vend i vogël mund të forcohet përmes njohurive, teknologjisë dhe natyrisht, investimeve strategjike?

Dr. Chu: Pa dyshim besoj se përvoja e Tajvanit ofron disa mësime interesante, por nuk jam e sigurt nëse përvoja e Tajvanit mund të transferohet lehtësisht në një mjedis tjetër. Por një nga mësimet e para që mendoj se mund të mësojmë duke parë këtë dokumentar, është se një vend i vogël mund ta krijojë potencialin për t'u bërë një fuqi globale ekonomike dhe gjithashtu teknologjike përmes përpjekjeve kolektive të njerëzve dhe individëve të përfshirë. Dhe kështu kjo mund të jetë diçka frymëzuese për kosovarët. Por përtej këtij dokumentari për industrinë e gjysmëpërçuesve në Tajvan, dua t’i kujtoj audiencës se ka edhe filma të tjerë fantastikë që do të shfaqen gjatë festivalit. Mendoj se ky mësim i dytë nga festivali i filmit mund të jetë më njerëzor. Shumë nga këta filma të drejtuar nga një regjisor tajvanez i quajtur Edward Yang, portretizojnë shumë përvoja dhe vështirësi njerëzore, si dhe ëndrrat e tyre për një jetë më të mirë. Dhe kështu kjo është diçka që mund të na kujtojë fuqinë e filmit. Domethënë, mendoj se filmat mund të na kujtojnë vërtet se ne si qenie njerëzore ndajmë shumë vështirësi dhe ëndrra së bashku. Pra, në fund të fundit, filmat shpresojmë se mund të na ndihmojnë të lidhemi me njëri-tjetrin në një mënyrë më të mirë.

KOHA: Sapo keni mbërritur në Kosovë dhe, siç e kuptoj, do të zhvilloni këtu edhe hulumtime mbi dimensionin politik. Cilat janë përshtypjet tuaja të para për Kosovën? Çfarë ju intereson më shumë në lidhje me vendin tonë dhe çfarë do të dëshironit të kuptonit më mirë përmes hulumtimit tuaj?

Dr. Chu: Kam lexuar shumë për Kosovën gjatë viteve. Kështu që më jep kënaqësi të madhe që jam e ftuar këtu për herë të parë. Dje pata kënaqësinë të vizitoja një lokalitet arkeologjik dhe gjithashtu një vend të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. Në të njëjtën kohë, pata kënaqësinë të bisedoja me disa studiues dhe banorë vendas. Pra, plani im është të përpiqem vërtet t’i kuptoj më mirë përpjekjet për identitetin dhe sovranitetin e Kosovës. Dhe kështu shpresoj që nëpërmjet vizitës sime shumë të shkurtër, si dhe angazhimit me disa nga aktorët vendas, do t’i thelloj njohuritë e mia për vendin. Faleminderit!

KOHA: Faleminderit për kohën tuaj dhe për të gjitha informacionet që i ndatë me ne sot. Ishte vërtet kënaqësi për mua.

Dr. Chu: Merci beaucoup!