Në veprën “Hapësira etnike e kulturore shqiptare dhe Kisha Ortodokse Serbe” – botoi “Alsar”, Tiranë – Hysen Matoshi nuk kufizohet në trajtimin e ngjarjeve të veçanta historike, por shqyrton rolin e Kishës Ortodokse Serbe dhe lidhjen e veprimtarisë së saj me proceset politike dhe nacionaliste që kanë ndikuar në ndryshimet e strukturës etnike e kulturore të hapësirave shqiptare. Kjo është një nga meritat kryesore të autorit. Tema e veprës bëhet veçanërisht e rëndësishme në dritën e zhvillimeve historike të shekujve XIX dhe XX
Sadik Mehmeti
Në historiografinë shqiptare, marrëdhëniet shqiptaro-serbe dhe zhvillimet politike që kanë ndikuar në ndryshimet e strukturës etnike e kulturore të hapësirave shqiptare janë trajtuar nga këndvështrime të ndryshme. Megjithatë, më rrallë është vënë në qendër të analizës roli i Kishës Ortodokse Serbe në këto procese dhe ndikimi i veprimtarisë së saj në hapësirën etnike e kulturore shqiptare. Pikërisht në këtë kuadër vjen edhe vepra e Hysen Matoshit, “Hapësira etnike e kulturore shqiptare dhe Kisha Ortodokse Serbe”, e cila, ndonëse e përmbledhur për nga vëllimi, trajton një problem me peshë të konsiderueshme historike dhe me një aktualitet që e tejkalon kohën e botimit.
Prof. dr. Hysen Matoshi është një studiues me veprimtari të gjerë në fushën e albanologjisë, veçanërisht në studimet letrare, kulturore dhe në trajtimin e çështjeve të historisë e të trashëgimisë shqiptare. Ai është autor i disa veprave shkencore në këto fusha. Së këndejmi, njohja e burimeve historike dhe e literaturës, përfshirë materialet që lidhen me historinë politike e kulturore të Kosovës dhe me marrëdhëniet shqiptaro-serbe, i kanë mundësuar autorit që këtë temë të ndjeshme ta trajtojë mbi një bazë të konsiderueshme burimesh historike. Në këtë vepër, ai nuk kufizohet në trajtimin e ngjarjeve të veçanta historike, por shqyrton rolin e Kishës Ortodokse Serbe dhe lidhjen e veprimtarisë së saj me proceset politike dhe nacionaliste që kanë ndikuar në ndryshimet e strukturës etnike e kulturore të hapësirave shqiptare. Kjo është një nga meritat kryesore të autorit.
Tema e veprës bëhet veçanërisht e rëndësishme në dritën e zhvillimeve historike të shekujve XIX dhe XX. Veprimtaria e Kishës Ortodokse Serbe nuk mund të shkëputet nga rrethanat politike dhe shoqërore të kohës, por duhet parë edhe në raport me proceset politike dhe nacionaliste serbe që kanë ndikuar në ndryshimet brenda hapësirës shqiptare. Pikërisht këtë lidhje trajton Hysen Matoshi, duke e shqyrtuar veprimtarinë e Kishës në raport me zhvillimet që kanë prekur hapësirën etnike e kulturore shqiptare.
Në të vërtetë, autori, më tutje, e ndjek problemin në një shtrirje të gjerë kohore, nga fundi i shekullit XIX, përmes luftërave ballkanike dhe periudhave të mëvonshme, deri te nacionalizmi serb i fundit të shekullit XX dhe lufta në Kosovë. Kjo shtrirje e dallon veprën nga trajtimet që e kufizojnë çështjen në një periudhë të vetme. Megjithatë, ajo kërkon edhe dallimin e qartë të periudhave historike, pasi rrethanat politike e shoqërore, format e veprimit dhe roli i institucioneve nuk kanë qenë të njëjta në çdo kohë.
Vepra ka edhe një dimension të rëndësishëm komunikues. Botimi në pesë gjuhë – shqip, anglisht, turqisht, arabisht dhe serbokroatisht – e zgjeron ndjeshëm rrethin e lexuesve dhe e nxjerr problematikën përtej debatit vetëm në gjuhën shqipe. Veçanërisht botimi në serbokroatisht ka rëndësi, sepse e bën veprën të qasshme edhe në një hapësirë gjuhësore e kulturore ku janë zhvilluar dhe dokumentuar një pjesë e rëndësishme e proceseve që trajton autori.
Edhe përgatitja teknike e veprës dëshmon për kujdes ndaj paraqitjes së saj. Botimi nga “Alsar”, Tiranë, i ka dhënë librit një paraqitje dinjitoze dhe të përshtatshme për një botim me karakter studimor.
Hapësira etnike dhe kulturore si bosht i interpretimit
Një nga pikat më interesante të veprës është koncepti i “hapësirës etnike dhe kulturore shqiptare”. Me të autori nuk nënkupton vetëm përbërjen demografike të trevave të banuara nga shqiptarët, por edhe gjurmët e pranisë dhe të trashëgimisë së tyre historike e kulturore. Në trajtimin e autorit H. Matoshi, kjo hapësirë përfshin institucionet, objektet e kultit, monumentet, toponiminë, kujtesën historike dhe elemente të tjera që lidhen me praninë dhe trashëgiminë e shqiptarëve. Për rrjedhojë, ndryshimi i strukturës etnike nuk paraqitet vetëm si proces demografik, por edhe si transformim i mjedisit kulturor dhe i shenjave që dëshmojnë praninë historike të shqiptarëve në këto treva.
Kjo qasje vërehet qartë në trajtimin e zhvillimeve pas Kongresit të Berlinit, veçanërisht në rastin e Sanxhakut të Nishit. Duke u mbështetur në dokumentacion dhe në studime relevante, autori e lidh dëbimin e shqiptarëve me humbjen dhe shkatërrimin e një pjese të trashëgimisë së tyre fetare e kulturore. Të dhënat për xhamitë, mesxhidet, teqetë dhe objektet e tjera në qendra si Vranja, Prokupla e Kurshumlia shërbejnë për të rindërtuar përbërjen dhe jetën shoqërore e kulturore të këtyre qendrave para ndryshimeve të thella që pësuan. Kështu, largimi i shqiptarëve me dhunë nga këto territore nuk paraqitet vetëm si ndryshim demografik, por edhe si një proces që preku institucionet, trashëgiminë dhe gjurmët e pranisë së tyre historike.
Një vend të rëndësishëm në argumentin e veprës zënë edhe luftërat ballkanike. Autori sjell dëshmi nga shtypi dhe periodiku serb e kishtar i viteve 1912–1913, duke dokumentuar qëndrime dhe zhvillime që lidhen me trajtimin e popullsisë shqiptare. Vlera e këtyre burimeve qëndron veçanërisht në faktin se ato mundësojnë shqyrtimin e ngjarjeve edhe përmes mënyrës se si ato paraqiteshin dhe interpretoheshin në mjedisin politik, shoqëror e kishtar serb të kohës.
Një dimension i rëndësishëm i veprës është trajtimi i rolit të Kishës Ortodokse Serbe në këto procese. Nga materiali i sjellë nga autori del se Kisha Ortodokse Serbe nuk mund të shihet vetëm si institucion fetar, i shkëputur nga zhvillimet politike e kombëtare. Kjo sepse në periudha të caktuara historike, veçanërisht në kohë krizash politike dhe të rritjes së nacionalizmit serb, segmente të hierarkisë dhe të strukturave kishtare u lidhën me diskursin nacionalist dhe me një vizion të caktuar për hapësirën historike serbe. Për këtë arsye, Kisha Ortodokse Serbe duhet të analizohet jo vetëm në kuadër të historisë fetare, por edhe në raport me zhvillimet politike e kombëtare dhe marrëdhëniet ndëretnike në Ballkan.
Argumenti vazhdon në periudhat e shekullit XX, me vëmendje të veçantë ndaj rritjes së nacionalizmit serb gjatë viteve ’80, simbolikës së 600-vjetorit të Betejës së Kosovës dhe mënyrës se si çështja e Kosovës u përfshi në diskursin nacionalist të kohës. Në këtë drejtim, autori Matoshi shqyrton qëndrimin e Kishës Ortodokse Serbe dhe të disa figurave të saj dhe raportin e tyre me zhvillimet politike e ideologjike rreth çështjes së Kosovës. Kjo pjesë e veprës është me interes të veçantë, sepse tregon se si kujtesa historike dhe simbolika fetare mund të marrin një funksion të rëndësishëm në mobilizimin politik e kombëtar.
Në pjesë të caktuara të shekullit XX, veçanërisht gjatë periudhës së shpërbërjes së Jugosllavisë, burimet e trajtuara nga Matoshi dëshmojnë për qëndrime të segmenteve të hierarkisë kishtare dhe të strukturave të saj në përputhje me narrativa nacionaliste serbe dhe me pretendime politike e territoriale që prekën drejtpërdrejt shqiptarët dhe popujt e tjerë. Në këtë rrafsh, Kisha Ortodokse Serbe nuk paraqitet vetëm si dëshmitare e proceseve politike, por, në rastet e dokumentuara në vepër, edhe si një prej aktorëve institucionalë që morën pjesë në artikulimin dhe përhapjen e këtyre qëndrimeve.
Trajtimi i periudhës së shpërbërjes së Jugosllavisë dhe i luftës së Kosovës i jep veprës një dimension të drejtpërdrejtë bashkëkohor. Përvoja e luftërave që shkaktoi Serbia në Slloveni, Kroaci, Bosnjë e Hercegovinë dhe Kosovë tregoi në mënyrë tragjike se ndërthurja e nacionalizmit serb, e pretendimeve territoriale dhe e mbështetjes së tyre nga struktura politike e fetare mund të shndërrohej në mekanizma të përndjekjes, dëbimit dhe dhunës ndaj popullsive të tjera. Në Bosnjë e Hercegovinë, kjo u shfaq në politikën e spastrimit etnik dhe në gjenocidin serb në Srebrenicë, ndërsa në Kosovë u shoqërua me dëbime masive, vrasje, dhunë, shkatërrim të pronës dhe dëmtim të trashëgimisë kulturore e fetare islame shqiptare. Pikërisht në këtë kontekst duhet parë edhe rëndësia e trajtimit që H. Matoshi i bën rolit të Kishës Ortodokse Serbe dhe lidhjes së saj me diskurset nacionaliste serbe dhe me qëndrimet e pjesëve të strukturave politike të kohës.
Nga dëshmitë e sjella në vepër del se ky rol nuk kufizohet vetëm në qëndrimet e veçanta të klerikëve, por lidhet edhe me veprimtarinë e Kishës serbe si institucion dhe me mbështetjen që pjesë të strukturave të saj u kanë dhënë projekteve nacionaliste e politike serbe. Kur burimet dëshmojnë përfshirjen e saj në legjitimimin ose përhapjen e politikave përjashtuese, si dhe në mbështetjen e projekteve që synonin ndryshimin e përbërjes etnike dhe të përkatësisë territoriale të hapësirave të banuara nga shqiptarët, përgjegjësia institucionale duhet të shqyrtohet drejtpërdrejt dhe mbi bazën e dëshmive historike. Prandaj, një nga meritat e Hysen Matoshit është se ai e trajton këtë çështje në një plan më të gjerë historik, duke e lidhur veprimtarinë e Kishës Ortodokse Serbe me zhvillimet politike dhe kombëtare serbe në periudha të caktuara.
Baza burimore dhe vlera historiografike
Një nga anët më të rëndësishme të veprës është baza e saj burimore. Autori Matoshi nuk mbështetet vetëm në literaturën historiografike shqiptare, por i drejtohet një spektri më të gjerë burimesh, duke përfshirë dokumente të botuara, studime monografike, dëshmi të kohës dhe, në mënyrë të veçantë, periodikun serb e atë të Kishës Ortodokse Serbe. Përdorimi i “Vesnik Srpske Crkve”, “Hrišćanin” “Glasnik Pravoslavne Crkve u Kraljevini Srbij”, si dhe i gazetave “Večernje novosti” e “Radničke novine”, përbën një element me rëndësi metodologjike. Për një vepër që trajton rolin e një institucioni fetar në zhvillimet politike e nacionaliste, dëshmitë që burojnë nga vetë mjedisi institucional, intelektual dhe publicistik serb marrin peshë të veçantë, sidomos kur vihen në raport me burime të tjera.
Kështu, këto burime ndihmojnë për të ndriçuar jo vetëm ngjarjet e kohës, por edhe mënyrën se si institucionet, intelektualët dhe qarqet politike e kishtare serbe e kanë konceptuar çështjen shqiptare dhe hapësirën ku shqiptarët kishin jetuar prej kohësh. Për këtë arsye, leximi kritik i periodikut kishtar dhe i publicistikës serbe është një nga anët më të rëndësishme të veprës.
Krahas tyre, autori shfrytëzon një literaturë të gjerë dokumentare e historiografike, si dhe punime të autorëve të ndryshëm që kanë trajtuar periudha dhe çështje të lidhura me problematikën e veprës. Kjo ndërthurje e burimeve e zgjeron bazën e saj dokumentare dhe i mundëson autorit që disa prej çështjeve t’i trajtojë nga këndvështrime të ndryshme.
Veçantia historiografike e veprës qëndron edhe në mënyrën se si autori e lidh materialin historik rreth një problemi të përcaktuar, pa synuar të shkruajë një histori të përgjithshme të Kishës Ortodokse Serbe. Sepse autori nuk merret me historinë institucionale, teologjike apo administrative të saj në tërësi, por përqendrohet në marrëdhënien ndërmjet veprimtarisë së strukturave kishtare, ideve nacionaliste serbe dhe proceseve që kanë ndikuar në ndryshimin e përbërjes etnike e kulturore të hapësirave të banuara nga shqiptarët. Pikërisht ky përqendrim e përcakton profilin e veprës dhe i jep asaj koherencë në trajtimin e marrëdhënies ndërmjet Kishës serbe, nacionalizmit serb dhe çështjes shqiptare.
Në këtë pikë qëndron edhe rëndësia e veprës përtej rastit shqiptar. Ajo ngre një çështje më të gjerë për raportin ndërmjet fesë, identitetit kombëtar dhe politikës, veçanërisht kur autoriteti fetar vihet në funksion të një narrative kombëtare dhe territoriale. Në rastin e trajtuar nga Matoshi, këto pasoja lidhen drejtpërdrejt me shqiptarët, me tkurrjen e hapësirave të tyre etnike e kulturore dhe me përpjekjet për ndryshimin e kujtesës dhe të trashëgimisë së këtyre hapësirave.
Duhet vënë në dukje edhe mënyra e të shkruarit. Matoshi përdor një gjuhë të drejtpërdrejtë dhe të kuptueshme, e cila në disa pjesë i afrohet edhe publicistikës polemike. Kjo lidhet me vetë natyrën e temës dhe me qëndrimin kritik të autorit ndaj ngjarjeve që trajton. Për një lexues akademik mbetet i rëndësishëm dallimi ndërmjet faktit të dokumentuar dhe mënyrës retorike të paraqitjes së tij. Dokumentacioni i përdorur i jep veprës një bazë që e tejkalon karakterin e një teksti thjesht polemizues dhe e ruan interesin e saj historiografik. Gjuha kritike e autorit është e kuptueshme për një vepër që trajton një histori kaq të ngarkuar, përderisa ajo mbështetet në dëshmi dhe nuk e zëvendëson analizën historike.
Si përfundim, një meritë e rëndësishme e Hysen Matoshit është se ai e vë në qendër të shqyrtimit rolin e Kishës Ortodokse Serbe në raport me çështjen shqiptare. Vepra tregon se veprimtaria e saj, në periudha të caktuara, është ndërthurur me nacionalizmin serb, me narrativat historike dhe me pretendimet mbi hapësirat e banuara nga shqiptarët dhe jo vetëm. Përmes një qasjeje të mbështetur në burime dhe në një shtrirje të gjerë kohore, autori e vendos këtë problem në një kontekst më të gjerë historik, duke e lidhur me ndryshimet politike, etnike e kulturore që kanë prekur këto hapësira.
Ndonëse e përmbledhur në vëllim, vepra trajton një problematikë me peshë të veçantë për historiografinë shqiptare. Rëndësia e saj qëndron në faktin se e hap më tej diskutimin për rolin e Kishës Ortodokse Serbe në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-serbe, në historinë e Kosovës dhe në zhvillimet që kanë ndikuar në hapësirën etnike e kulturore shqiptare. Për këtë arsye, sipas vlerësimit tonë, vepra “Hapësira etnike e kulturore shqiptare dhe Kisha Ortodokse Serbe” e autorit Hysen Matoshi përbën një kontribut me rëndësi në historiografinë shqiptare dhe meriton vëmendjen e studiuesve dhe të lexuesve të interesuar për këto çështje. Njëkohësisht, ajo shtron nevojën për studime të mëtejshme mbi rolin e Kishës Ortodokse Serbe në zhvillimet politike dhe konfliktet e armatosura në Kosovë dhe në rajon, veçanërisht në periudhën e shpërbërjes së Jugosllavisë. Shqyrtimi i këtij roli, në raport me nacionalizmin serb, qëndrimet institucionale dhe zhvillimet që shoqëruan luftërat e kësaj periudhe, mbetet një çështje me rëndësi për thellimin e njohurive historike dhe për një kuptim më të plotë të proceseve që kanë ndikuar në hapësirën etnike e kulturore shqiptare dhe më gjerë në rajon.