Критика на лошата метафизика на апсолутизираните идентитети

I vetëdijshëm se shumica e pjesëmarrësve në debatin mbi identitetin kosovar/shqiptar nuk janë të informuar për shqyrtimet bashkëkohore të çështjes së identitetit, Isuf Berisha thekson se ata e kuptojnë kombin etnik kryesisht si një platformë homogjene identiteti që as nuk toleron diferencimin identitar brenda shoqërisë përkatëse dhe as nuk mund të tolerojë elementë të tjerë etnikë. Vepra e tij, “Kujtesa, Historia, Identiteti”, është e rëndësishme globalisht si një kontribut autoritativ në kundërshtimin kritik ndaj metafizikës së keqe të identiteteve të absolutizuara

Është kënaqësi e veçantë (dhe një nder i jashtëzakonshëm) për mua që mund të prezantoj librin e kolegut dhe mikut tim të hershëm, Isuf Berisha – e njoh që nga viti 1982! – me titull “Kujtesa, Historia, Identiteti”, i cili tani është botuar në shqip. Libri është rezultat i kërkimit afatgjatë të autorit, i cili rezultoi në disertacionin e doktoratës me të njëjtin titull, të mbrojtur në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Zagrebit në vitin 2017 dhe më pas të botuar në Zagreb, në Bibliotekën “Filozofska istraživanja” (Kërkime filozofike) në vitin 2021. Botimi i fundit në shqip është zgjeruar ndjeshëm krahasuar me botimin kroat (sidomos me analizat e literaturës përkatëse të botuar pas vitit 2018).

Autori, një nga filozofët kryesorë të Kosovës të brezit të vjetër (i lindur më 1955), ndoshta i panjohur për brezin e ri, president i paraluftës i Shoqatës së Filozofëve dhe Sociologëve të Kosovës, në këtë libër ka paraqitur dhe sistematizuar në mënyrë sistematike dhe kritike përcaktuesit thelbësorë të debateve bashkëkohore globale mbi identitetin (dhe të njëjtën gjë e ka bërë me debatet mbi këtë çështje që u zhvilluan në Kosovë dhe Shqipëri), me qëllim që të nxirrte një metodologji nga kontributet botërore me cilësinë më të lartë në teoritë e identitetit, gjë që i mundësoi atij të analizojë në mënyrë adekuate dinamikën shumë komplekse të marrëdhënies midis identitetit etnik, kombëtar dhe shtetëror në Kosovë, natyrisht kryesisht midis anëtarëve të popullit shumicë. Duke u kufizuar në analizën e debateve të zhvilluara në Kosovë (dhe, në masën e nevojshme për të kuptuar kontekstin më të gjerë shpirtëror-politik, në komponentë të tjerë të hapësirës etnike dhe kulturore shqiptare) në periudhën pas vitit 1999, të cilat përqendrohen në çështjen e marrëdhënies midis identitetit shqiptar dhe atij kosovar, Berisha i është përgjigjur me sukses dhe bindshëm një numri pyetjesh interesante dhe vendimtare, si: Pse debati mbi identitetin kosovar ngjalli një interes të tillë publik dhe pse filloi pikërisht pas përfundimit të luftës në vitin 1999? Cilat janë supozimet sociopolitike dhe kulturore të këtij debati? Cilat janë dinamikat e konstituimit të identitetit dhe cila është logjika mbi bazën e së cilës ndodhin ndryshimet në listën prioritare të identiteteve të ndryshme?

Autori e ka marrë parasysh siç duhet se koncepti i identitetit ka dy dimensione thelbësore, nga njëra anë, është një identitet individual ose personal, dhe nga ana tjetër, identiteti i entiteteve kolektive. Dhe këtu lind pyetja: Cila është marrëdhënia midis këtyre dy identiteteve? Në shikim të parë është e qartë se pa identitetin e parë nuk ka të dytë, është e qartë se pa individë nuk ka shoqëri; marrëdhënia, sigurisht, nuk është njëkahëshe: nuk ka qenie njerëzore jashtë një bashkësie. Pa identitet personal nuk ka identitet shoqëror, por anasjelltas: pa përcaktimin e identitetit të një kolektiviteti nuk ka individë që mund t’i përkasin atij kolektiviteti (sepse çdo individ duhet t’i përkasë disa grupeve dhe të paktën një kolektiviteti, përndryshe ai do të ishte – siç e dinte Aristoteli – ose një zot ose një kafshë).

Nuk mundet – përveç në forma të çoroditura që zakonisht bazohen në të ashtuquajturin revizionizëm historik (që do të quhej më saktë negacionizëm) – të jesh njëkohësisht fashist dhe antifashist, qoftë në nivelin e identitetit personal apo në nivelin e identitetit të një grupi shoqëror. Midis njerëzve që vuajnë nga një personalitet i ndarë (çrregullim bipolar, skizofreni, etj.), mund të vendoset një komplementaritet simbiotik i identiteteve antitetike, dhe e njëjta gjë vlen edhe për disa identitete kolektive në situata të rritjes së theksuar të anomisë sociale. Çdo identitet (i cili logjikisht korrespondon me një përkufizim, në përputhje me dispozitën e njohur të Spinozës, Omnis determinatio negatio est), duke përfshirë identitetet gjithëpërfshirëse, rezulton nga demarkacioni me një tjetër, me atë që nuk i përket identitetit. Kështu, në rastin e një identiteti gjithëpërfshirës, për shembull një identitet që rrjedh nga një përkatësi profesionale, ai identitet nuk përfshin një dispozitë etnike ose një dispozitë gjinore ose ndonjë identitet tjetër të parëndësishëm për përkufizimin e një profesioni, kështu që identiteti i parë diferencohet në lidhje me të gjithë të tjerët, jo vetëm në lidhje me dispozitat e një identiteti të ndryshëm profesional, por edhe me të gjitha dispozitat e tjera, megjithatë ato nuk duhet të jenë në konflikt; Për sa i përket vetë identitetit profesional, mund të jepet një shembull hipotetik i një bukëpjekësi të kualifikuar i cili mund të jetë edhe trajner sportiv profesional, kështu që – në rastin e një sporti me fitim të ulët ose një pozicioni trajneri me pagë më të ulët në një sport me fitim të lartë – ai mund të angazhohet në të dy profesionet paralelisht. Në të vërtetë, disa identitete të diferencuara janë domosdoshmërisht të pajtueshme: askush nuk mund të jetë aseksual (i privuar nga identiteti seksual, edhe nëse ai identitet është një identitet transgjinor), kështu që identitetet seksuale dhe gjinore janë të pajtueshme me një numër identitetesh të tjera dhe domosdoshmërisht i parakuptojnë ato (të gjithë jetojnë diku, flasin një ose disa gjuhë, njëra prej cilave është gjuha e tyre amtare, etj.).

Autori ynë i merr të gjitha këto në konsideratë në një mënyrë të përshtatshme. Ndryshe nga avokatët e identiteteve substanciale (në fakt: të hipostazuara dhe absolutizuara) të bazuara në narrativa mitike, Berisha pohon shumësinë e identiteteve, duke hedhur poshtë ekskluzivitetin e njërit prej identiteteve (që zakonisht është identiteti etnik ose kombëtar), duke hedhur poshtë kështu logjikën ose-ose. I vetëdijshëm se shumica e pjesëmarrësve në debatin mbi identitetin kosovar/shqiptar nuk janë të informuar për shqyrtimet bashkëkohore të çështjes së identitetit, ai thekson se ata e kuptojnë kombin etnik kryesisht si një platformë homogjene identiteti që as nuk toleron diferencimin identitar brenda shoqërisë përkatëse dhe as nuk mund të tolerojë elementë të tjerë etnikë. Kur bëhet fjalë për Kosovën, ajo që është thënë vlen si për serbët (nga Peshkopi Artemija tek Ivica Daçiq) ashtu edhe për përkrahësit (e shumtë, të detajuar në libër) e absolutizimit të identitetit kombëtar shqiptar. Në këtë mënyrë, formohet një “antikosovarizëm i pasionuar”, në të cilin identiteti shqiptar dhe ai serb pozicionohen si ekskluziv në raport me identitetin (qytetar) kosovar. Tregohet se nacionalizmi serb dhe ai shqiptar janë në mënyrë antitetike solidarë në pozicionet e tyre të mohimit të identitetit kosovar. Nëse dikush dëshiron të organizojë jetën politike ose shoqërore mbi supozime të tilla, atëherë ndërtohet një shtrat i dhimbshëm, potencialisht i përgjithshëm, Prokrustian.

Duke mbrojtur të drejtën demokratike për vetidentifikim dhe duke kundërshtuar absolutizimin e atyre identiteteve që prodhohen ose përcaktohen nga homogjenizimi i detyruar, Berisha ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në ndërgjegjësimin për pluridimensionalitetin e identiteteve shoqërore dhe individuale. Ky është një mësim i rëndësishëm jo vetëm për shoqërinë në Kosovë por edhe për pjesëtarët e çdo kombi në botë që nuk e kanë çliruar veten nga traumat e trashëguara apo kanë mbetur të bllokuar në paragjykime dhe mite!

Dhe për të përfunduar! Ky libër i Isuf Berishës është monografia e parë me bazë filozofike kushtuar çështjes së identitetit në kontekstin e Kosovës. Megjithatë, duhet theksuar se nuk është vetëm kaq: metodologjia e përdorur nga autori në të paraqet një risi domethënëse edhe në nivel global. Besoj se kjo do të tregohet kur libri të botohet dhe të përkthehet në anglisht ose në një gjuhë tjetër botërore. Do të tregohet gjithashtu se kjo vepër është e rëndësishme globalisht si një kontribut autoritativ në kundërshtimin kritik ndaj metafizikës së keqe të identiteteve të absolutizuara. Dhe jam i sigurt se nuk është ekzagjerim nëse thuhet se është një nga librat më të mirë kushtuar çështjes së identitetit në përmasa globale.