„Доаѓаат поголеми удари“

Sado të fuqishme të jenë bërë tashmë dukuritë ekstreme të motit, ka të ngjarë që më e keqja të jetë ende përpara. Më shumë se gjysma e të gjitha gazeve serrë të prodhuara nga njerëzit gjatë historisë janë çliruar në atmosferë vetëm gjatë 50 vjetëve të fundit.

Në skenën hapëse të librit “The Ministry for the Future” të shkrimtarit amerikan Kim Stanley Robinson, një valë të nxehti e kombinuar me një kolaps të rrjetit elektrik në Indi shkakton vdekjen e 20 milionë njerëzve. Shkatërrimi i shkaktuar nga kjo katastrofë bën që vendet e botës të bashkohen për të luftuar ndryshimet klimatike.

Shkencëtarët kanë paralajmëruar prej kohësh se bota do të përjetojë gjithnjë e më shumë dukuri ekstreme të motit, si valë të të nxehtit, stuhi, përmbytje dhe thatësira. Por ajo që dikur dukej si diçka që i përkiste botës së trillimeve, tani diskutohet si një mundësi, madje edhe si një pashmangshmëri.
Paralajmërimi për një “ekstrem të ekstremeve” ose për “The next Big One”, një shprehje që i referohet termit të përdorur në Kaliforni për një tërmet të madh që pritet të ndodhë në të ardhmen, mund të jetë i ndërlikuar. Në fund të fundit, askush nuk mund të thotë me siguri se kur mund të ndodhë një katastrofë e motit. Por gjatë viteve të fundit, përbërësit e nevojshëm për një shqetësim masiv klimatik janë grumbulluar. Dhe alarmi po rritet.

“Rreziku është që njerëzit thjesht të mendojnë se po e ekzagjerojmë”, tha Daniel Swain, shkencëtar i klimës në Institutin e Kalifornisë për Burimet Ujore. 

“Është problemi i ‘djalit që thërriste ujkun’. Ndonjëherë ujqërit janë të vërtetë. Nëse ujku është jashtë derës, a nuk do të dëshironit ta dinit?” - shtoi ai.

Rreziqet janë rritur prej më shumë se 150 vjetësh

Në vitet 1850, ndërsa jetonte në Seneca Falls, New York, shkencëtarja amatore Eunice Newton Foote kreu një seri eksperimentesh, në të cilat vendosi substanca të ndryshme, përfshirë dyoksidin e karbonit dhe ajrin e lagësht, brenda cilindrave prej qelqi dhe i la në diell. Ajo zbuloi diçka të jashtëzakonshme: cilindrat me dyoksid karboni, një gaz serrë që çlirohet kur digjet qymyri, gazi ose nafta, nxeheshin më shpejt dhe kërkonin më shumë kohë për t’u ftohur pasi perëndonte dielli.
Le të kalojmë në ditët e sotme: Toka po ngrohet nga sasi masive gazesh serrë që po derdhen në atmosferë, duke shkaktuar një rritje graduale të temperaturës mesatare globale. Kjo rritje, prej 1.44 gradë celsius në vitin 2025 krahasuar me fillimin e viteve 1800, po çon në dukuri ekstreme të motit më të shpeshta dhe më intensive.

Vendi që ka çliruar sasinë më të madhe të gazeve serrë dhe, për rrjedhojë, ka kontribuar më shumë në ndryshimet klimatike, është SHBA-ja. Por nuk duhet pritur që kjo të pranohet, e aq më pak që të shihen përpjekje të mëdha të udhëhequra nga Qeveria për ta luftuar problemin, ndërsa vendi feston 250-vjetorin e tij. 

Presidenti amerikan Donald Trump i ka quajtur ndryshimet klimatike “mashtrimi më i madh i të gjitha kohërave”, i është referuar politikave klimatike si “Mashtrimi i Gjelbër” dhe ka thënë se parashikimet klimatike të Kombeve të Bashkuara janë bërë nga “njerëz budallenj”.

Në çdo moment të caktuar, në të gjithë botën po ndodhin një sërë dukurish ekstreme të motit. Në të vërtetë, disa prej tyre kanë qenë tashmë aq të mëdha sa mund të themi se kemi hyrë në një epokë të ekstremeve.

Le të merret si shembull “Vera e Zezë” e zjarreve në Australi në vitet 2019 dhe 2020, kur u dogjën 19 milionë hektarë tokë. Ose Pakistanin në vitin 2022, kur përmbytjet lanë një të tretën e vendit nën ujë. Ose uraganet Milton dhe Helene në vitin 2024, të cilat shkatërruan pjesë të jugut të Shteteve të Bashkuara. Dhe kjo pa përmendur katastrofat periodike më të vogla, si përmbytjet e vitit të kaluar në Teksas që përfshinë kampe të të rinjve, zjarret në Los Angeles që përpinë lagje të tëra, dhe tajfuni Kalmaegi, i cili goditi fuqishëm Vietnamin dhe Filipinet.

Sarah Perkins-Kirkpatrick, shkencëtare e klimës në Universitetin Kombëtar Australian, thotë se pati një “moment zgjimi” kur kuptoi se dukuritë e vazhdueshme ekstreme të motit nuk do të ndalonin edhe nëse bota do të arrinte menjëherë emetimet neto zero, pra pikën kur sasia e gazeve serrë që hiqet nga atmosfera është e barabartë me sasinë që çlirohet në të. Shumë vende dhe kompani të mëdha kanë vendosur objektiva për emetime neto zero deri në vitin 2050 ose më vonë.

Meqë dyoksidi i karbonit mund të qëndrojë në atmosferë për qindra vjet dhe tashmë është grumbulluar një sasi e madhe e tij, dëmet mund të kërkojnë shekuj për t’u rregulluar. Dhe njerëzit vazhdojnë të shtojnë më shumë.

“Është problemi i bretkosës në ujin që zien”, tha Perkins-Kirkpatrick. “Nëse mësohemi të përgatitemi vazhdimisht për më të keqen, a do ta vërejmë më?”

Ajo që është e qartë është se asnjë vend nuk është vërtet i përgatitur për një katastrofë të madhe klimatike, dhe rreziqet po ndryshojnë.

Robinson, libri i të cilit u botua në vitin 2020, thotë se nëse do ta shkruante sot, do të përfshinte një kapitull për zjarret, të cilat janë bërë më të mëdha dhe më shkatërruese. Dhe ndërsa katastrofa e mundshme nga nxehtësia që ai përshkruan në Indi do të ishte ndoshta më pak e mundshme sot, falë varësisë më të vogël nga rrjeti elektrik dhe përdorimit të energjisë diellore, Robinson beson se rreziqet e katastrofave janë rritur.

Shmangia e skenarëve më të këqij

Është pjesë e psikologjisë njerëzore shmangia e bisedave për gjëra të pakëndshme. 
Ndryshimet klimatike, të cilat janë dëshpëruese dhe dërrmuese, hyjnë në këtë kategori.
Në vend që të ndërmarrin veprime duke reduktuar në mënyrë drastike emetimet e gazeve serrë, ose duke përditësuar infrastrukturën për të jetuar në një botë të ndryshuar nga dukuritë ekstreme të motit, reagimi i zakonshëm, nga qeveritë te individët, ka qenë kryesisht ta injorojnë problemin. Një pjesë e sfidës lidhet me kujdesin që shkencëtarët duhet të tregojnë kur flasin për dukuri ekstreme.
Është e pamundur, për shembull, të thuhet se një katastrofë do të ndodhë në një vit të caktuar apo edhe në një dekadë të caktuar. Por modelet shkencore përmirësohen çdo vit dhe koha mes dukurive ekstreme po shkurtohet.

Sonia Seneviratne është klimatologe zvicerane dhe nënkryetare e një grupi pune të Panelit Ndërqeveritar për Ndryshimet Klimatike (IPCC), organi kryesor i OKB-së që përfaqëson shkencëtarët e klimës. Seneviratne e krahason rrezikun me duhanpirjen dhe kancerin e mushkërive. Njerëzit që pinë duhan nuk do të preken domosdoshmërish nga kanceri i mushkërive, por mundësia është më e lartë dhe mjekët duhet ta thonë këtë. Në mënyrë të ngjashme, rreziku i dukurive masive ekstreme rritet me çdo të dhjetën e një grade.

“Nëse do të ndodhte një ngjarje e tillë, tashmë mund ta imagjinoj kritikën e njerëzve që do të thoshin: ‘Shkencëtarët e klimës nuk na paralajmëruan’”, tha Seneviratne. “Por ne e bëmë këtë”.
Ndërsa tërmetet nuk lidhen me ndryshimet klimatike, mënyra se si shumë qytete të Kalifornisë, të rrezikuara nga tërmetet, janë përgatitur për një tërmet të mundshëm “Big One”, është një shembull i asaj që është e mundur të bëhet. Në qendër të kësaj përpjekjeje ka qenë Lucy Jones, sizmologe dhe autore e librit “The Big Ones: How Natural Disasters Have Shaped Us (and What We Can Do About Them)”.

Në vitin 2014, Jones, e cila në atë kohë punonte për Shërbimin Gjeologjik të SHBA-së, bashkëpunoi me administratën e kryebashkiakut të Los Angelesit, Eric Garcetti, për zhvillimin e një nisme që solli masa të gjera për përforcimin e ndërtesave dhe përgatitjen ndaj tërmeteve në Los Angeles, dhe më pas edhe në qytete të tjera të Kalifornisë. Dy vjet më vonë, ajo themeloi një organizatë jofitimprurëse që këshillon për përgatitjen ndaj tërmeteve dhe fatkeqësive të tjera.

Jones thotë se njerëzit do të bëjnë ndryshime nëse besojnë se rreziqet janë reale dhe se zgjidhjet janë të mundshme. Pa këtë besim, reagimi ka të ngjarë të jetë injorimi i problemit.

Zgjidhja përfundimtare në filma

Gjatë çerekut të fundit të shekullit, shumë filma janë përqendruar te dukuritë ekstreme të motit, të cilat ofrojnë aksion dhe rrezik për çdo histori. Paraqitjet kinematografike zakonisht kanë një nga dy përfundimet: gjithçka do të jetë në rregull ose jemi të dënuar.

Merrni si shembull dy filma të njohur mbi klimën, të publikuar 15 vjet larg njëri-tjetrit.

Në filmin “The Day After Tomorrow” të vitit 2004, Jack Hall, i luajtur nga Dennis Quaid, është një shkencëtar i klimës i cili, duke folur në një konferencë të OKB-së për klimën në Delhi, bën thirrje për një reduktim të madh të emetimeve të gazeve serrë, duke paralajmëruar se dështimi për ta bërë këtë do të çojë në dukuri të mëdha ekstreme të motit.

“Klima është e brishtë”, thotë Hall.

“Ekonomia është e brishtë”, përgjigjet zëvendëspresidenti amerikan.

Menjëherë pas kësaj ndodh katastrofa për të cilën Hall kishte paralajmëruar. Shkrirja e akullit polar ndalon rrymën e Atlantikut të Veriut, e cila transporton rryma të ngrohta oqeanike drejt verilindjes përmes Atlantikut. Pasojnë ciklone gjigante, breshër me përmasa të mëdha, përmbytje masive dhe tornado, përpara se të mbërrijë një ngrirje e madhe, aq e ftohtë saqë kushdo që ndodhet jashtë vdes.

Në fund, zëvendëspresidenti, i cili ndërkohë është bërë president, i kërkon falje kombit për shfrytëzimin e natyrës.

“Ne gabuam”, thotë ai.

Në satirën “Don’t Look Up” të vitit 2021, dy astronomë të luajtur nga Leonardo DiCaprio dhe Jennifer Lawrence, zbulojnë një kometë gjigante që po drejtohet drejt Tokës. Ata përpiqen të nxisin veprime për të shmangur asgjësimin. Presidentja amerikane, e luajtur nga Meryl Streep, nuk është e interesuar.

“Pikërisht në këtë moment, mendoj se duhet të rrimë të qetë dhe ta vlerësojmë situatën”, thotë Streep pasi mëson se kometa po drejtohet drejt Tokës.

“Sa e madhe është kjo gjë? A mund ta shkatërrojë shtëpinë e ish-gruas sime?” -  bën shaka një drejtues i lajmeve televizive.

Në fund, pothuajse të gjithë vdesin, një skenar që as parashikimet më të këqija të ndikimeve klimatike nuk e parashikojnë.

Mësimet e shkencës

Sado të fuqishme të jenë bërë tashmë dukuritë ekstreme të motit, ka të ngjarë që më e keqja të jetë ende përpara. Është çështje e fizikës bazë.

Më shumë se gjysma e të gjitha gazeve serrë të prodhuara nga njerëzit gjatë historisë janë çliruar në atmosferë vetëm gjatë 50 vjetëve të fundit. Këto gaze krijojnë nxehtësi, e cila çrregullon modelet e motit dhe ekosistemet.

Se kur do të ndodhë një ngjarje e madhe klimatike, ose më shumë gjasa disa ngjarje në pjesë të ndryshme të botës, nuk mund të dihet me siguri. Një ngjarje katastrofike në një zonë të caktuar mund të ndodhë pas 50 vjetësh, pas 10 vjetësh ose edhe më shpejt.

Njerëzit që mohojnë se ndryshimet klimatike janë reale do të theksojnë se shkencëtarët gabojnë në parashikimet e tyre dhe është e vërtetë se jo çdo model klimatik ka qenë i saktë. Por gjatë dekadave të fundit, nëse ka ndodhur diçka e tillë, shkencëtarët e klimës kanë qenë tepër konservatorë në parashikimet e tyre. Ndikimet klimatike po ndodhin shumë më shpejt nga sa ishte parashikuar.
Një nga shumë shembujt: në janar 2022, Vlerësimi i Rrezikut Klimatik të Mbretërisë së Bashkuar tha se kishte një mundësi prej vetëm 0.02% që temperaturat të arrinin 40°C, ose më shumë përpara vitit 2040. Atë verë, në disa pjesë të Mbretërisë së Bashkuar temperaturat kaluan 40°C.

Kemi arritur gjithashtu në një pikë ku “pikat e kthesës” – momentet kur përkeqësimi i një sistemi të caktuar planetar ka kaluar një prag nga i cili nuk mund të rikuperohet, nuk konsiderohen më thjesht teorike apo si diçka që do të ndodhë në të ardhmen.

Shembulli më i përmendur janë koralet. Sipas Administratës Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike (NOAA), midis viteve 2023 dhe 2025, 84% e koraleve në botë përjetuan zhdukjen e algave mikroskopike si reagim ndaj stresit të shkaktuar nga nxehtësia, gjë që shpesh çon në vdekjen e tyre. Edhe nëse temperaturat do të binin ndjeshëm, rikuperimi i shumicës së koraleve mbetet i dyshimtë.
Edhe pylli tropikal i Amazonës, i cili ruan sasi të mëdha të dyoksidit të karbonit dhe ndihmon në rregullimin e klimës, rrezikon të arrijë një pikë kthese. Thatësira e vazhdueshme, zjarret e mëdha dhe shpyllëzimi për t’i hapur rrugë blegtorisë kanë degraduar zona të mëdha të pyllit gjatë dekadave të fundit. Debati sot është se kur, jo nëse, Amazona do të çlirojë më shumë dyoksid karboni sesa sasia që ruan.

“El Nino” i këtij viti, një cikël natyror dhe periodik i ngrohjes, pritet të jetë më i fuqishmi i regjistruar ndonjëherë, gjë që mund t’i shtyjë temperaturat edhe më lart, duke thyer rekorde dhe duke shkaktuar dëme gjatë rrugës.

Në përgjithësi, Toka ndodhet në një rrugë të rrezikshme.

“Duhet të flasim për disa nga gjërat më të këqija që mund të ndodhin”, tha Tim Lenton, profesor i shkencave të klimës në Universitetin e Exeterit. 

“Është e natyrshme të mendojmë se disa tronditje më të mëdha janë rrugës”, shtoi ai.