Tingujt janë shuar në korridoret e Burgut të Idealit, ish-Burgut të Prishtinës, por takimet vazhdojnë të jehojnë. PRISON RADIO nuk iu përgjigj pyetjes se si mund të krijohet art përballë përvojës së burgosjes. Ajo e la këtë pyetje të hapur dhe, duke vepruar kështu, tregoi se dëgjimi mund të jetë një formë e të qenit së bashku dhe se të qenit së bashku mund të përbëjë në vetvete një formë rezistence, siç sugjeron edhe titulli i ekspozitës së PRISON RADIO-s, “Sound, Resisting”: një reflektim kritik mbi burgosjen mes së kaluarës, së tashmes dhe së ardhmes, si dhe një dritare për t’i ndarë këto reflektime gjatë festivalit mes njerëzve dhe, qoftë edhe për një çast, përtej mureve, dhe përmes radios në distanca të largëta, dhe përmes arkivave përgjatë kohës
Disa javë më vonë, ajo që mbetet nga katër ditët e PRISON RADIO-s, krahas programit, veprave artistike dhe transmetimeve radiofonike, janë mbi të gjitha sekuencat e takimeve të rastësishme, të paparashikuara, paralele e të njëkohshme. Gjithçka që mund të quhet glücklicher Zufall, rastësi fatlume. Bisedat në oborrin e ish-Burgut të Prishtinës, sot muze i njohur si “Burgu i Idealit”, midis dy transmetimeve; një bisedë e dëgjuar rastësisht në korridor; vrulli magjepsës i një bisede gjatë një transmetimi të drejtpërdrejtë; një pyetje e shtruar pas një ligjërate, që hap rrugën për një mori diskutimesh të tjera; një shkëmbim historish dhe të qeshurash natën vonë te “Hani i dy Robertëve”, ndërkohë që “Kolektiv Radio” ende transmetonte dhe “Lumpen Station” vazhdonte të transmetonte pandalshëm. Secili prej këtyre momenteve ishte i veçantë, i lidhur me një person, një zë, një biografi. E megjithatë, shikuar në retrospektivë, ato nuk mbetën fragmente të shkëputura dhe assesi nuk ishin krejt të rastësishme. Përmes performancave, transmetimeve të drejtpërdrejta, veprave radiofonike, instalacioneve tingullore, ligjëratave, punëtorive të specializuara, një ekspozite të shtrirë në 14 qeli të ish-Burgut të Prishtinës, shëtitjeve të dëgjimit dhe një vrapimi poetik komunitar, këto perspektiva individuale dalëngadalë formësuan një tablo të përbashkët.
Dhe mes këtyre takimeve ishte i pranishëm edhe shpirti i Alexander Kluges. Në shkurt të vitit 2025, pak më shumë se një vit para vdekjes së tij, ai na ishte bashkuar përmes një lidhjeje të drejtpërdrejtë për “Mësymja e së tashmes ndaj kohës së ngelur”, një retrospektivë të veprës së tij në “Kino Armata”. Rrallëherë e kishim ndier aq qartë sa gjatë këtyre katër ditëve vërtetësinë e pohimit të tij se subjektivja është më objektivja. Kur Hava Shala kujton se duhej të vazhdonte të këndonte gjatë izolimit në vetmi dhe se askund kënga nuk tingëllon më bukur sesa në burg, kjo nuk është një anekdotë individuale e vendosur krahas historisë. Kjo është vetë historia, e rrëfyer në të vetmen shkallë në të cilën mund të tregohet me vërtetësi: në shkallën e një trupi, një zëri dhe një kujtese që refuzon të zhduket. Në hapje të festivalit, Martin Çuni, dikur i burgosur brenda po këtyre mureve, prej të cilave kishte tentuar edhe të arratisej, lexonte një letër drejtuar bashkëshortes së tij, Mrikës, emri i së cilës jehonte nëpër oborr, ndërsa vetë jeta e tij ishte formësuar thellësisht nga radioja, si para, ashtu edhe pas burgosjes. Këta janë vetëm disa nga shembujt e rrëfimeve të shumta që nuk pretendojnë të përfaqësojnë të tërën. Dhe pikërisht sepse nuk e pretendojnë këtë, tërësia bëhet e dëgjueshme përmes tyre.
Radioja kundër mureve
Që nga fillimi, na ka shoqëruar një pyetje: si mund të krijohet art përballë përvojës së burgimit? Si mund të mendohet madje për të bërë art, për ta përdorur radion, në një vend të ndërtuar për t’i izoluar dhe për t’i heshtur njerëzit? Ekziston gjithmonë rreziku i estetizimit të vuajtjes, i shndërrimit të vendit të dhunës në sfond. Arti mund të tejshpjegohet lehtësisht, leksionet e tij të nxirren paraprakisht, ose të rrëshqasë drejt sensacionalizmit, ku vuajtja kthehet në spektakël. Ajo që na prek ishte mënyra se si shumë prej veprave i refuzuan të dyja këto prirje, duke i lënë hapësirë heshtjes, këndvështrimit të të burgosurve dhe vetë dëgjuesve; kjo solli një sërë momentesh të papritura. Ndonjëherë nuk ekziston një kuptim i vetëm, por vetëm pikënisja për diskutime dhe shkëmbime rreth një vepre dhe asaj që ajo evokon nga këndvështrimi i artistëve, e mbi të gjitha, nga ai i ish-të burgosurve. Në fund, nuk arritëm t’i jepnim një përgjigje përfundimtare kësaj pyetjeje dhe as nuk mendojmë se duhej ta bënim. Por ajo që na tregoi festivali është se artistët punuan me një vetëdije të thellë për traumën, në vend që ta anashkalonin atë, dhe se pikërisht kjo vetëdije u dha veprave të tyre peshën e veçantë.
Radioja zë një vend të veçantë në këtë kontekst. Në rrëfimin e Ibish Nezirit nga burgu i Staragradishkës, të burgosurit ndërtojnë fshehurazi një radiomarrës nga një kuti kartoni, kapakë nga pasta dhëmbësh dhe pjesë të improvizuara, dhe natën, me kokat e mbuluara nën batanije, dëgjojnë stacione të ndryshme radiofonike. Radioja ishte e ndaluar si objekt, por ajo hapte një kanal komunikimi me botën nga e cila burgu synonte t’i shkëpuste.
Përgjatë gjithsej 72 orëve, me nga 12 orë transmetim të drejtpërdrejtë çdo ditë, Lumpenstation e shndërroi ish-Burgun e Prishtinës në një transmetues dhe marrës sinjalesh, ndërsa Kolektiv Radio e zhvendosi përvojën e dëgjimit në hapësirën shoqërore dhe publike të “Hanit të dy Robertëve”. Punëtoria e specializuar “Radio mobile: 20 vite të radios si art”, me Sarah Washington dhe Knut Aufermann, si dhe koncerti i Tonic Train me HAM Radio Orchestra Kosova, gjatë të cilit radioamatorët komunikuan me njerëz përtej kufijve të Kosovës duke sjellë zërat dhe bisedat e tyre në oborrin e burgut, na kujtuan se radioja, përtej funksionit të saj transmetues, ka edhe një dimension komunitar: njerëz që flasin, dëgjojnë, krijojnë dhe kujtojnë së bashku.
Ndoshta ky është paradoksi që përjetuam: arti dhe krijimtaria duken pothuajse të pamundura në këtë vend, e megjithatë, në të njëjtën kohë, shfaqen si e vetmja rrugëdalje. Të këndosh, të recitosh, të trokasësh, të dëgjosh, të transmetosh – dhe ta përsërisësh.
Një zhvendosje akustike në vazhdimësinë e burgut
Kur Ilir Bajri hapi festivalin në oborrin e madh të burgut me një adaptim tingullor të veprës “Disiplinë dhe Ndëshkim” të Michel Foucault-së, vetë arkitektura dukej sikur çahej nën fuqinë e tingullit. Përmes fragmentimit, muzikalitetit intensiv dhe tjetërsimit vokal, teksti i Foucault-së konstruktohej dhe dekonstruktohej në kohë reale, duke lëvizur midis gjuhëve, zërave, toneve dhe temperaturave të ndryshme. Teksa gjuha shpërbëhej në tingull, të kuptuarit nuk varej më vetëm nga domethënia e fjalëve, por lindte nga vetë përvoja e dëgjimit.
Pikërisht këtu, filozofia e dëgjimit e Salomé Voegelin-it na prezanton me atë që mund ta quajmë zhvendosje akustike: një largim nga rendi vizualisht mbizotërues i mbikëqyrjes, klasifikimit dhe kontrollit, drejt dëgjimit si mënyrë e prodhimit të dijes dhe e ndërtimit të marrëdhënieve shoqërore. Në veprën “Listening to Noise and Silence: Towards a Philosophy of Sound Art” (Duke dëgjuar zhurmën dhe heshtjen: Drejt një filozofie të artit të tingullit), Voegelin vë në pikëpyetje sigurinë në dukje të dijes vizuale, duke propozuar dëgjimin si një praktikë gjithëpërfshirëse dhe pjesëmarrëse, ku dëgjuesi nuk mund të mbetet jashtë asaj që dëgjon. Në vend që të vëzhgojmë një botë tashmë të formësuar, dëgjimi na përfshin në procesin e vazhdueshëm të krijimit të saj. Dëgjimi nuk është në vetvete emancipues, por hap mundësinë për të vënë në pikëpyetje dhe për të rinegociuar marrëdhëniet e pushtetit përmes të cilave e perceptojmë botën dhe lidhemi me njëri-tjetrin. Dhe ndoshta PRISON RADIO vuri në lëvizje brenda nesh pikërisht këtë: një zhvendosje pothuajse të padukshme në mënyrat tona të të menduarit dhe të perceptuarit, teksa dëgjimi gradualisht u bë vetë mjeti përmes të cilit nisëm të kuptonim vuajtjen që shfaqet nga ndërthurja e rrëfimeve të të burgosurve me burgun si pikë hapësinore referimi.
Në ligjëratën e tij, Labinot Kelmendi u mbështet te Salomé Voegelin, Jacques Attali dhe neologjizmi i Kadaresë zhurmhuria për të shqyrtuar dimensionet ontologjike, estetike dhe sociopolitike të zhurmës, duke e propozuar atë si një mundësi për t’u shkëputur nga regjimi i vizualitetit dhe për të rimenduar marrëdhënien mes tingullit, pushtetit dhe transformimit shoqëror.
Historiografia e pavetëdijshme
Në veprën “Teoria estetike”, Theodor W. Adorno e përshkruan artin si “përfaqësuesin fuqiplotë të një praktike më të mirë dhe si historiografinë e pavetëdijshme të epokës së vet”. Ky formulim na ndihmon të kuptojmë atë që ndodhi gjatë këtyre ditëve. Asnjëra prej veprave nuk synonte të shkruante historinë e ish-Burgut të Prishtinës, të burgosjes politike apo të përvojës së burgimit në Kosovë, Shqipëri, Belgjikë, Kolumbi, Siri apo Brazil. E megjithatë, përmes formës së tyre, heshtjeve dhe ndërprerjeve, ato e shkruan këtë histori. “Listening Backward” e Toni Dimitrovit, 111 e Nuno Ramosit, me leximin e emrave të të burgosurve të vrarë në Carandiru, si dhe këngët e “Festivalit të Këngës” të vitit 1972, pas të cilave pasuan përndjekjet: historia hyri në këto vepra jo si përmbajtje, por si përvojë e sedimentuar.
Ekspozita “Sound, Resisting” i solli këto pyetje në katër pavijonet e burgut, në kullën e vrojtimit dhe në oborret e ish-Burgut të Prishtinës. Qelitë, të ndërtuara dikur për izolim, u mbushën me zëra, nga fjalët e Adem Demaçit dhe dëshmia e Zef Pllumit në bisedë me Elsa Demon, deri te kënga “The Auld Triangle”, e interpretuar nga kori “In and Out”. Vepra “Dalja nga Terri” e Hazir Rekës prezantoi një fotografi të rrallë që kap çastin e lirimit të një të burgosuri nga ish-Burgu i Prishtinës, ndërsa “PRISON × LOVE” trajtoi rregullimin shoqëror të intimitetit dhe trishtimin që e shoqëron atë. “Celda B-8 ¼” nga Juan Camilo Herrera Casilimas dhe Andrés Arizmendi e zhvendosi vështrimin drejt zhvillimeve bashkëkohore politike dhe realiteteve të burgosjes në Kolumbi.
Vepra të tjera artistike iu qasën këtyre historive përmes vetë kushteve të komunikimit dhe ndërprerjes së tij. Në instalacionin e Adina Camhy-t “so that we'd never feel alone” u rikthyen sinjalet e trokitjeve të shkëmbyera përmes mureve dhe radiatorëve: arkitektura e ndarjes u shndërrua sërish në një infrastrukturë komunikimi, duke e kthyer të gjithë ndërtesën në një instrument. Më pas ishte “Different Light” e Sarah Washington-it, e vendosur në kullën e vrojtimit, e cila trajtonte historinë e jetës dhe dashurisë së Abdullah dhe Akile Zhegrovës, të lidhur përmes përvojës së tyre të përbashkët të burgosjes. “Defend and Protect” e Maja Zećo-s, me jelekun e rënduar që bartte tingullin e dronëve ushtarakë, solli në fokus një dimension tjetër të kufizimit, ku vetë tingulli shndërrohet në mjet frikësimi dhe kontrolli. Në “Episode 6” të Anouk Albrecht-it, frekuencat e zbehta të radios krijonin lidhje që ndërpriteshin dhe rivendoseshin vazhdimisht, duke e bërë të dëgjueshme vetë brishtësinë e komunikimit. Ndërsa shëtitja dëgjimore përmbyllëse e Knut Aufermann-it, “remnants & seeds”, na ftoi ta dëgjonim ndryshe mjedisin përreth të ish-Burgut të Prishtinës, atë që ka mbetur dhe atë që ende mund të shfaqet. Secila prej këtyre veprave, në mënyrën e vet, eksploroi pragun mes kufizimit dhe transmetimit, mes mundësisë së lidhjes dhe brishtësisë së saj të vazhdueshme.
Përmes gjeografive, historive dhe qasjeve të ndryshme artistike, ekspozita hapi një dialog mes së kaluarës dhe së tashmes, mes burgut si vend historik dhe burgosjes si realitet politik i vazhdueshëm. Kjo historiografi jeton në një dialektikë që nuk mund të mbyllet, në një gjendje ndërmjetësie mes potencialitetit dhe pamundësisë. Përfundimet e Adornos mbi barbarinë e të bërit art pas vuajtjeve të jashtëzakonshme citohen shpesh, por relativisht të panjohura mbeten pohimet e tij të mëvonshme në “Negative Dialectics” (Dialektika negative), ku ai shkruan se vuajtja ka po aq të drejtë të shprehet sa ç’ka një njeri i torturuar të drejtë të bërtasë. Veprat nuk e sheshuan këtë ambivalencë dhe tension. Ato i bënë të dëgjueshme.
Masterklasa e Eli Krasniqit “Arkivat në pezullim” trajtoi arkivin e fragmentuar të përvojave gjinore të burgosjes në Kosovë, duke shqyrtuar se si fshehtësia, burgosja dhe njohja e vonuar e formësojnë shkrimin e historisë. Në ligjëratën e saj “Histori të rezistencës dhe burgosjes nga perspektiva gjinore”, ajo shqyrton pjesëmarrjen e grave shqiptare në “Ilegale”, lëvizjen e rezistencës ilegale në Kosovë gjatë socializmit jugosllav, duke u përqendruar në formimin e tyre politik, burgosjen dhe solidaritetin e shprehur përmes këngës në burg. E lidhur me demonstratat e mëdha të viteve 1968 dhe 1981, “Ilegalja” përfaqësonte rezistencën si ndaj autoritetit shtetëror, ashtu edhe ndaj patriarkatit. Krasniqi gjurmon shndërrimin e grave në subjekte politike përmes kujtimeve familjare të shtypjes, arsimimit, miqësive dhe rrjeteve të besimit. Ajo gjithashtu vë në pah mënyrën se si botimet ilegale, veçanërisht “Kosovarja e Re”, dokumentuan rezistencën e grave dhe guximin e atyre që u burgosën në vitin 1981.
Eseja radiofonike e drejtpërdrejtë e Elsa Demos, “Prej heshtjes së fjalëve”, trajtoi autorët shqiptarë që shkruan nën represionin komunist, duke krijuar një letërsi kundërkulturore të rezistencës, jashtë qarkullimit zyrtar. Shpesh të shkruara pa pasur lexues, por të mbështetura nga shpresa për t’u njohur në të ardhmen, veprat e tyre ruajtën autonominë letrare dhe shërbyen si dëshmi dokumentare. Demo vë në pah Kasëm Trebeshinën, Jamarbër Markon, Shpëtim Gínën, Zef Zorbën, At Zef Pllumin, Arshi Pipën dhe Maks Velon, shkrimet e të cilëve sfiduan modelin letrar mbizotërues dhe pasuruan letërsinë shqipe. Siç argumenton Demo, këta autorë reflektuan mbi kohën e tyre, rikthyen vlerat njerëzore të shtypura nga diktatura dhe krijuan vepra me rëndësi të qëndrueshme artistike, estetike dhe historike.
Ligjërata “Zëra të mbytur, bar i egër” e Orgest Azizit e zhvendos vëmendjen nga burgu si hapësirë optike drejt murmurimave, zhurmave dhe britmave të tij. E mbajtur në shënim të 100-vjetorit të lindjes së Foucault-së, kjo ligjëratë eksploron një arkeologji të heshtjes, duke gjurmuar zërat e shtypur dhe të fshirë përmes ligjëratave dhe intervistave të regjistruara të Foucault-së. E strukturuar si një udhëtim ose montazh, ajo ndërthur dijen dhe artin, epistemën dhe poetikën, duke reflektuar qasjen eksperimentale të PRISON RADIO-s për rikthimin e zërave të harruar. Azizi bën thirrje për një metodë të re historike, të mbështetur në mungesa, fragmente dhe dëshmi të paplota, në vend të diskurseve mbizotëruese. Ai shqyrton gjithashtu përmbysjen anti-Platonike të Foucault-së në marrëdhënien mes trupit dhe shpirtit: në vend që trupi të jetë varri i shpirtit, shpirti bëhet produkt teknologjik i pushtetit, i projektuar për ta nënshtruar trupin.
Riprodhim dhe prani
Walter Benjamin shkruante në esenë e tij “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Vepra e artit në epokën e riprodhimit mekanik) se “ajo që vyshket në epokën e riprodhimit mekanik është aura e veprës së artit”. Radioja është në njëfarë mënyre mediumi ideal i kësaj vyshkjeje: një zë i shkëputur nga trupi, i shumëfishuar, i transmetuar në dhoma ku folësi nuk do të hyjë kurrë. E megjithatë, në PRISON RADIO ndodhi diçka kurioze. Një medium komunikimi në distancë u rikthye në një vend fizik. Në një oborr, në një qeli, së bashku rreth një tavoline. Siç mund ta kishte shprehur Kluge, radioja u bë sërish një medium më i drejtpërdrejtë i sferës publike, më pranë drejtpërdrejtësisë së teatrit, kinemasë apo operës sesa transmetimit anonim.
Benjamin e shihte riprodhimin edhe si një formë emancipimi: vepra e çliruar nga varësia e saj prej ritualit, e hapur ndaj formave të reja të receptimit dhe pjesëmarrjes. Duket se në kohën tonë të riprodhimit dhe qarkullimit të pafund, subjektiviteti bëhet më i rëndësishëm. Kur çdo tingull mund të kopjohet, transmetohet dhe arkivohet, ajo që nuk mund të riprodhohet është marrëdhënia e veçantë mes një zëri dhe përvojës që ai bart, si dhe marrëdhënia mes atij zëri dhe personit që e dëgjon. Ndoshta aura nuk është zhdukur tërësisht. Ajo mund të jetë zhvendosur në secilin prej këtyre takimeve. Jeton në çastin kur një ish-i burgosur flet në ndërtesën ku dikur mbahej i burgosur, kur një dëgjues në kuzhinën e tij të largët, dëgjon trokitjet përmes mureve, kur një pjesëmarrës në shëtitjen dëgjimore “Rigjurmimi i hapave” përshkon rrugën e Blertë Ismajlit për në shkollë, përgjatë viteve të sistemit paralel, një përvojë që jehon në poezinë “Walk to School” të Verena Walzl.
Prandaj çështja e arkivit ka kaq shumë rëndësi për ne. Regjistrimet e këtyre ditëve do të qarkullojnë më tej, do të (ri)transmetohen nga radio të tjera të lira dhe komunitare dhe do të dëgjohen në kontekste që nuk mund t’i parashikojmë. Në këtë rast, riprodhimi nuk është armiku i kujtesës. Përkundrazi, ai është kushti që këta zëra subjektivë të bëhen pjesë e një kundërsfere publike më të gjerë e të përbashkët, ku ndërthuren aftësia për të vepruar dhe kujtesa kolektive.
¿Qué queda?
Tingujt janë shuar në korridoret e Burgut të Idealit, ish-Burgut të Prishtinës, por takimet vazhdojnë të jehojnë. PRISON RADIO nuk iu përgjigj pyetjes se si mund të krijohet art përballë përvojës së burgosjes. Ajo e la këtë pyetje të hapur dhe, duke vepruar kështu, tregoi se dëgjimi mund të jetë një formë e të qenit së bashku dhe se të qenit së bashku mund të përbëjë në vetvete një formë rezistence, siç sugjeron edhe titulli i ekspozitës së PRISON RADIO-s, “Sound, Resisting”: një reflektim kritik mbi burgosjen mes së kaluarës, së tashmes dhe së ardhmes, si dhe një dritare për t’i ndarë këto reflektime gjatë festivalit mes njerëzve dhe, qoftë edhe për një çast, përtej mureve, dhe përmes radios në distanca të largëta, dhe përmes arkivave përgjatë kohës. Ndoshta kjo është ajo që Kluge nënkupton kur këmbëngul në objektivitetin e subjektives. Historia nuk shkruhet vetëm nga lart. Ajo edhe këndohet në një qeli, trokitet përmes një muri, pëshpëritet nën një batanije dhe transmetohet sërish, këndohet përsëri, recitohet në heshtje dhe me zë të lartë në shoqërinë e të tjerëve, pëshpëritet në netët dhe ditët që do të vijnë dhe flitet në radio për këdo që është i gatshëm të dëgjojë.
PRISON RADIO u mbajt nga 10 deri më 13 shtator 2026 në ish-Burgun e Prishtinës (Burgu i Idealit) dhe në “Hanin e dy Robertëve”, në Prishtinë. Një festival ndërkombëtar, transdisiplinor, kushtuar artit dhe diskursit të tingullit dhe radios. Ky tekst është shkruar nga Alexander Vojvoda në emër të Kolektivit të PRISON RADIO (Alban Beqiraj, Verena Walzl, Alexander Vojvoda dhe Blertë Ismajli) si reflektim mbi ato ditë.