Balkan ülkelerinde ulaşım altyapısına yönelik yapılan araştırmalar, genel olarak bölgedeki ulaşım altyapısının yeterince gelişmemiş olduğunu göstermektedir.
TRT, sadece fiziki altyapının değil, ulaşım sektöründe izlenen kurum ve politikaların da zayıf olarak nitelendirildiğini yazıyor. Bu nedenle bölgede on yıllardır ihmal edilen demiryolları başta olmak üzere her türlü ulaşım için yatırım, bakım ve onarım ihtiyacı bulunmaktadır.
Balkan ülkelerinin demiryolu altyapısı çok eski olduğu için demiryolları kara yolları ile rekabet edecek durumda değildir. Nitekim 1970-2015 yılları arasında yük ve yolcu taşımacılığı açısından bölgede karayolunun önemi artarken, diğer ulaşım türleri önemini kaybetmeye devam etmiştir. Örneğin yük taşımacılığında 1970 yılında yüzde 35 olan karayolunun payı, 2015 yılında yüzde 65'e yükseldi. Aynı dönemde demiryollarının payı yüzde 48'den yüzde 25'e, diğer ulaşım türlerinin payı ise yüzde 17'den yüzde 9'a geriledi. Aynı dönemde yolcu taşımacılığında ise kara yollarının payı yüzde 61'den yüzde 86'ya yükselirken, demiryollarının payı yüzde 39'dan yüzde 14'e geriledi. Balkanlar'da ulaşım yatırımları, ortalama yüzde 80 ile ağırlıklı olarak karayolu odaklı olmaya devam ediyor.
Mevcut demiryolu hatlarının teknik özellikleri ve dağlık arazi nedeniyle, Balkanlar'daki demiryolu ağının çoğu yüksek hızlar için uygun değildir. Sadece raylar değil, köprüler ve tüneller de eskimiş durumda. Taşınmaz varlıkların eskime oranı da oldukça yüksektir.
Bugün Balkan ülkelerinde demiryollarının bir kısmı ulaşıma tamamen kapatılırken, bir kısmının kullanımı güçlükle gerçekleştirilmektedir. Bu sorunu çözmek için de uzun vadeli ve sürdürülebilir yatırımlara ihtiyaç vardır. Milliyetçilik, ekonomik çıkar çatışması ve yakın zamana kadar iyi komşuluk politikalarının izlenmemesi nedeniyle Balkanlar'da bazı ülkelerin sınır ötesi bağlantıları (demiryolu ile) bile yoktur. Örneğin, Makedonya ile Bulgaristan, Makedonya ile Arnavutluk, Kosova ile Arnavutluk, Yunanistan ile Arnavutluk arasında halen doğrudan demiryolu bağlantısı bulunmamaktadır.
Balkanlar'da geri kalan sadece demiryolu ulaşım araçları değil, sinyalizasyon ve iletişim teknolojilerindeki yenilikler de günümüzde yetersiz düzeydedir. Örneğin, Arnavutluk toplamda sahip olduğu 25 lokomotifin %55'i 20 yaşından eski; büyük çoğunluğu ise 35 yaşın üzerindedir. Makedonya'da ise toplam 1 vagondan sadece 323 yaş üstü 920 vagon çalışır durumda.
Tahmin edilebileceği gibi 10 Balkan ülkesi demiryolu yoğunluğu, kalitesi ve verimliliği açısından AB ortalamasının oldukça gerisindedir. Örneğin her bin kilometre kareye düşen demiryolu uzunluğu açısından Balkan ülkelerinin ortalaması AB ülkelerinin yüzde 58'i kadardır. Öte yandan, çift hat ve elektrikli demiryollarının oranı, demiryolu altyapısının kalitesinin bir göstergesi olarak kullanılabilir. Balkan ülkelerinde iki hatlı demiryollarının ortalama oranı yüzde 10,3. Bu ortalama AB'nin yüzde 36'sına denk geliyor. Elektrikli demiryolları raporuna bakıldığında ise Balkan ülkelerinin durumunun görece daha iyi olduğu söylenebilir. Nitekim Balkan ülkelerinde elektrikli demiryollarının ortalama oranı yüzde 35,2. Bu ortalama, AB'deki aynı ortalamanın yüzde 83'üne kadar çıkıyor.
Ayrıca
Balkanlar'daki demiryolu projeleri gecikiyor, Kosova 10 numaralı hattın durumu ise projenin başlangıcından önceki halinden bile daha kötü.
Balkan ülkelerinde demiryollarının etkinliğinin değerlendirilmesinde kilometre başına düşen yolcu sayısı (yolcu-km) ve kilometre başına taşınan yük miktarı (ton-km) gösterge olarak kullanılabilir. Kilometre başına yolcu verilerine göre Balkan ülkelerindeki ortalama demiryolu verimliliği AB ülkeleri ortalamasının yüzde 29'u kadar. Ton-km/km verilerine göre Balkan ülkelerinde ortalama demiryolu verimi AB'nin yüzde 44'ü kadar. Buradan hareketle Balkan ülkelerinde demiryolu verimliliğinin yük taşımacılığı açısından yolcu taşımacılığına göre nispeten daha yüksek olduğu söylenebilir.
Daha verimli bir ulaşım hizmeti sunabilmek için Balkan ülkelerindeki demiryolu altyapısı ile birlikte demiryolu şirketlerinin de yeniden yapılandırılması gerekmektedir. Dünya Bankası verilerine göre Arnavutluk'taki demiryolu şirketinin (HSH Sh.A.) ortalama işletme verimliliği AB ülkelerindeki aynı ortalamanın sadece %8'i kadardır. Bu konuda Balkan ülkeleri arasında en iyi durumda olan Hırvatistan'daki demiryolu şirketinin ortalama işletme verimliliği AB ortalamasının yüzde 66'sı.
Görüldüğü gibi, Balkan ülkelerinin demiryolu sektörü, yalnızca ulusal mevzuatın AB ile uyumlaştırılması açısından değil, aynı zamanda bu sektörün operasyonel ve mali performansının iyileştirilmesi açısından da kurumsal reformlara ihtiyaç duymaktadır.
