Vitet 1689–1690: Shpërnguljet, dhuna dhe pasojat demografike

Fushata habsburgase dhe kundërofensiva osmane e viteve 1689–1690 patën pasoja të rëndësishme për Rrafshin e Kosovës dhe Rrafshin e Dukagjinit. Lufta solli shkatërrimin e vendbanimeve, vrasje, robërim, largim të popullsisë dhe dobësim të strukturave ekonomike, shoqërore e administrative. Megjithatë, përmasat e këtyre pasojave nuk ishin domosdoshmërisht të njëjta në të gjitha zonat dhe për të gjitha bashkësitë

Lufta Habsburgo-Osmane e viteve 1683–1699 përbën një nga konfliktet më të rëndësishme të historisë së Evropës Qendrore dhe Juglindore në fund të shekullit XVII. Përplasja ndërmjet dy fuqive perandorake nuk u kufizua në frontet kryesore të Hungarisë dhe të Ballkanit Qendror, por u shtri edhe në territoret e Kosovës, ku zhvillimet ushtarake të viteve 1689–1690 patën pasoja të thella politike, shoqërore dhe demografike.

Rrafshi i Kosovës dhe Rrafshi i Dukagjinit kishin rëndësi strategjike për shkak të pozitës së tyre gjeografike, rrugëve të komunikimit, qendrave administrative dhe lidhjeve me hapësirat e tjera të Ballkanit. Përparimi i ushtrisë habsburgase drejt jugut, përfshirja e një pjese të popullsisë vendëse në zhvillimet ushtarake dhe kundërofensiva osmane krijuan një situatë të ndërlikuar, në të cilën popullsia civile u bë një nga palët më të cenuara të konfliktit.

Historia e kësaj periudhe është trajtuar shpesh në kuadër të fushatës habsburgase dhe të tërheqjes së një pjese të popullsisë ortodokse drejt territoreve nën kontrollin habsburgas. Megjithatë, një analizë e plotë kërkon që vëmendje të barabartë t’u kushtohet edhe shkatërrimit të vendbanimeve, vrasjeve, robërimit, largimit të popullsisë myslimane dhe pasojave që më vonë përjetuan bashkësitë katolike e ortodokse shqiptare.

Prandaj, ky punim synon ta shqyrtojë periudhën 1689–1690 jo vetëm si një episod të historisë ushtarake, por edhe si një krizë të gjerë njerëzore dhe demografike. Pyetja kryesore është se si operacionet ushtarake ndikuan në popullsinë dhe vendbanimet e Rrafshit të Kosovës dhe të Dukagjinit, si ndryshuan qendrat administrative e tregtare dhe në ç’masë burimet bashkëkohore mundësojnë rindërtimin e këtyre proceseve.

Përparimi i ushtrisë habsburgase dhe kushtet e reja politike e ushtarake

Përparimi i ushtrisë habsburgase në territoret osmane gjatë vitit 1689 krijoi kushte të reja politike dhe ushtarake në Kosovë. Pas marrjes së Nishit nga forcat perandorake më 24 shtator 1689, operacionet u shtrinë drejt territoreve të Kosovës. Trupat habsburgase, të udhëhequra nga gjenerali Enea Silvio Piccolomini, përparuan drejt Prishtinës dhe më pas drejt viseve të tjera të Rrafshit të Kosovës e të Dukagjinit.

Në këtë fushatë, marrëdhëniet ndërmjet ushtrisë habsburgase dhe popullsisë vendëse nuk mund të kuptohen vetëm përmes ndarjeve fetare. Llogaritë ushtarake, kundërshtimi ndaj pushtetit osman, interesat lokale dhe pritshmëritë politike ndikuan në qëndrimet e ndryshme të banorëve. Një pjesë e tyre u përfshi në bashkëpunimin ushtarak me Habsburgët, ndërsa të tjerë mbetën jashtë këtij procesi ose u përpoqën të ruanin jetën dhe pasurinë e tyre.

Raportet e kohës dëshmojnë se në Rrafshin e Kosovës dhe në Dukagjin vepronin formacione të ndryshme lokale, ndërsa autoritetet habsburgase përpiqeshin të siguronin mbështetjen e popullsisë dhe të shfrytëzonin rrjetet ekzistuese të komunikimit. Në këtë kontekst duhet parë edhe roli i klerikëve katolikë, të cilët në disa raste shërbyen si ndërmjetësues, informatorë ose pjesëmarrës në mobilizimin e popullsisë.

Djegia e fshatrave, grabitja e pasurisë, vrasja e banorëve...

Pjetër Bogdani, Tomë Raspasani dhe klerikë të tjerë të kohës përbëjnë burime të rëndësishme për të kuptuar gjendjen politike dhe fetare të Kosovës. Megjithatë, dëshmitë e tyre duhet të vlerësohen duke pasur parasysh pozicionin e autorëve dhe rrethanat në të cilat u hartuan.

Pas përparimit fillestar habsburgas, situata ndryshoi me kundërofensivën osmane dhe veprimet e trupave tatare në vitin 1690. Humbja habsburgase në Kaçanik dhe tërheqja drejt veriut shënuan një kthesë vendimtare të fushatës. Për popullsinë që ishte përfshirë në bashkëpunimin me ushtrinë perandorake, kjo tërheqje krijoi rrezik të drejtpërdrejtë hakmarrjeje, ndëshkimi, robërimi dhe humbjeje të pasurisë.

Pikërisht në këtë fazë, zhvillimet ushtarake u shndërruan në një krizë të gjerë të sigurisë njerëzore, pasojat e së cilës u ndien në shumë vendbanime të Kosovës.

Një nga pasojat më të rënda të operacioneve ushtarake të viteve 1689–1690 ishte shkatërrimi i vendbanimeve dhe cenimi i drejtpërdrejtë i popullsisë civile. Raportet bashkëkohore evropiane përmendin djegien e fshatrave, grabitjen e pasurisë, vrasjen e banorëve dhe marrjen e njerëzve robër nga formacionet tatare-osmane.

Sipas njoftimeve të shtypit francez të kohës, njësitë tatare-osmane kishin djegur dhe shkatërruar rreth 200 fshatra dhe kishin rrëmbyer më shumë se 6.000 fshatarë. Këto të dhëna janë të rëndësishme për të kuptuar përmasat e dhunës, por shifrat duhen trajtuar si vlerësime të raportuara nga burimet bashkëkohore, të cilat kërkojnë verifikim dhe krahasim me dëshmitë e tjera.

Tomë Raspasani, duke përshkruar pasojat e luftës dhe përvojën e largimit nga vendlindja, përmendte se kishte lënë pas nënën dhe nipin e tij. Edhe Gjon Bogdani, nipi i Pjetër Bogdanit, sipas dëshmive të përcjella për këtë periudhë, nuk i kishte shpëtuar vrasjeve. Këto të dhëna e konkretizojnë dimensionin njerëzor të konfliktit dhe tregojnë se pasojat nuk kufizoheshin te humbjet ushtarake, por preknin drejtpërdrejt familjet dhe rrjetet shoqërore të popullsisë vendëse.

Në këtë kuadër, është e rëndësishme të dallohen format e ndryshme të dhunës. Vrasjet, marrja robër, grabitja, djegia e vendbanimeve dhe detyrimi për t’u larguar nga shtëpitë nuk përbënin të njëjtin proces, megjithëse shpesh ndodhnin njëkohësisht. Për disa banorë, largimi ishte pasojë e drejtpërdrejtë e sulmeve; për të tjerë, ai lidhej me frikën nga ndëshkimi pas tërheqjes habsburgase ose me pamundësinë për të siguruar ushqim dhe mbrojtje.

Të rinjtë e marrë robër mund të përfundonin në skllavëri, ndërsa një pjesë e popullsisë vdiste gjatë largimit për shkak të sëmundjeve, të ftohtit dhe mungesës së ushqimeve. Burrat e përfshirë në formacionet ushtarake habsburgase, në disa raste, u detyruan të largoheshin pa mundur të merrnin me vete familjet e tyre. Për rrjedhojë, kriza demografike e kësaj periudhe nuk duhet të shpjegohet vetëm përmes një shpërnguljeje të vetme ose të organizuar, por përmes një vargu procesesh të ndërthurura.

Për të kuptuar përmasat e krizës demografike, duhet të shqyrtohen veçmas Rrafshi i Kosovës dhe Rrafshi i Dukagjinit. Edhe pse të dyja hapësirat u përfshinë në konflikt, dëshmitë e deritanishme sugjerojnë se intensiteti i shkatërrimit dhe braktisjes së vendbanimeve nuk ishte i njëjtë në të gjitha zonat.

Sipas shënimeve të njohura me emrin e Veteranit, të cilat mund të kenë përfshirë të dhëna të mbledhura nga Tomë Raspasani, Rrafshi i Kosovës dhe Rrafshi i Dukagjinit kishin gjithsej rreth 1.360 fshatra, pa përfshirë të dhënat për Janjevën. Kjo shifër është afër numrit prej rreth 1.428 fshatrash që del nga regjistrat osmanë të sanxhakut të Vuçitërnës dhe të Prizrenit për vitet 1530–1531.

Krahasimi me regjistrat osmanë ofron një pikënisje për studimin e strukturës së vendbanimeve, por nuk duhet interpretuar si provë e drejtpërdrejtë e vazhdimësisë së numrit të fshatrave deri në vitin 1690. Ndërmjet dy periudhave kishte kaluar më shumë se një shekull e gjysmë, gjatë të cilit mund të kishin ndodhur krijime, bashkime, braktisje ose ndryshime administrative të vendbanimeve.

Sipas të dhënave që i atribuohen Veteranit, rreth 500–600 vendbanime në Rrafshin e Kosovës ishin shkatërruar ose braktisur gjatë krizës së vitit 1690. Nëse kjo shifër konfirmohet nga shqyrtimi i plotë i burimit, ajo do të tregonte një goditje të konsiderueshme ndaj strukturës rurale të rajonit.

Megjithatë, duhet bërë dallimi ndërmjet vendbanimeve të djegura, atyre të dëmtuara pjesërisht dhe atyre të braktisura nga banorët. Një fshat i dëmtuar nuk nënkupton domosdoshmërisht zhdukjen e tij të përhershme, sikurse braktisja e përkohshme nuk dëshmon se i gjithë komuniteti ishte larguar përgjithmonë.

Dëshmitë e deritanishme sugjerojnë se Rrafshi i Kosovës ishte goditur më rëndë, ndërsa në Rrafshin e Dukagjinit shkatërrimi dhe braktisja mund të kenë qenë më të kufizuara në disa zona. Ky dallim duhet trajtuar si hipotezë kërkimore që kërkon verifikim përmes burimeve vendore, regjistrave osmanë, raporteve venedikase dhe dokumentacionit kishtar.

Në çdo rast, shpërnguljet e kësaj periudhe nuk mund të reduktohen në lëvizjen e një bashkësie të vetme fetare. Lufta preku si popullsinë shqiptare myslimane, ashtu edhe atë shqiptare ortodokse e katolike, megjithëse rrethanat, drejtimet e lëvizjes dhe pasojat mund të kenë ndryshuar sipas vendbanimit, marrëdhënieve politike dhe përfshirjes së banorëve në konflikt.

Pasojat e luftës u reflektuan edhe në strukturën urbane dhe administrative të Kosovës. Dëshmitë e kohës përmendin dëme të mëdha në qytete dhe fshatra, ndërsa burimet venedikase raportojnë se shumë vendbanime në Rrafshin e Kosovës ishin shkatërruar ose braktisur nga banorët e tyre.

Vendbanimi Kosova që u shkatërrua përfundimisht? 

Një rast që kërkon vëmendje të veçantë është vendbanimi Kosova, i njohur edhe me emrin Bellasica, për të cilin është propozuar se u shkatërrua përfundimisht gjatë kësaj periudhe. Ky pohim duhet të mbështetet në dëshmi të drejtpërdrejta që vërtetojnë identifikimin e vendbanimit, kronologjinë e shkatërrimit dhe mungesën e vazhdimësisë së tij.

Po ashtu, lufta ndikoi në pozitën e Vuçitërnës si qendër tregtare dhe administrative e sanxhakut. Sipas interpretimit që mbështetet në të dhënat e periudhës, pas krizës së fundit të shekullit XVII, Prishtina mori një rol më të rëndësishëm si qendër administrative e sanxhakut të Vuçitërnës.

Ky ndryshim duhet studiuar në lidhje me shkatërrimet e luftës, lëvizjen e rrugëve tregtare, vendimet administrative osmane dhe zhvillimet e mëvonshme. Rënia e një qendre nuk mund t’i atribuohet vetëm një operacioni ushtarak pa shqyrtuar edhe faktorët ekonomikë e institucionalë që vepruan në periudhën pasuese.

Të dhënat e regjistrave osmanë, të raporteve administrative dhe të burimeve evropiane mund të ndihmojnë në rindërtimin e këtyre proceseve. Veçanërisht të rëndësishme janë krahasimet ndërmjet numrit të shtëpive, gjendjes së tokave bujqësore, të ardhurave fiskale dhe funksionimit të tregjeve para dhe pas luftës.

Një nga problemet kryesore në studimin e viteve 1689–1690 lidhet me mënyrën se si ngjarjet janë përshkruar dhe interpretuar në burimet bashkëkohore dhe në historiografinë e mëvonshme.

Burimet habsburgase shpesh i trajtojnë zhvillimet nga këndvështrimi i objektivave ushtarake, interesave politike dhe përpjekjeve për të siguruar mbështetje vendëse. Raportet kishtare përqendrohen më shumë te gjendja e besimtarëve, humbjet e klerikëve dhe mbijetesa e institucioneve fetare. Shtypi evropian përcillte lajme për fitoret, humbjet, shkatërrimet dhe lëvizjet e popullsisë, por informacionet e tij mund të mbështeteshin në burime të tërthorta dhe në shifra jo gjithmonë të verifikuara.

Për këtë arsye, asnjë kategori burimesh nuk duhet përdorur e shkëputur nga të tjerat. Një shifër e raportuar në shtyp, një përshkrim i një kleriku dhe një regjistrim administrativ osman mund të përfaqësojnë kategori të ndryshme të realitetit historik. Krahasimi i tyre është i domosdoshëm për të përcaktuar se cilat të dhëna mund të verifikohen dhe cilat mbeten vlerësime të përafërta.

Në historiografinë e mëvonshme, shpërnguljet e kësaj periudhe janë lidhur veçanërisht me largimin e popullsisë ortodokse drejt territoreve habsburgase. Ky proces duhet studiuar mbi bazën e dokumentacionit përkatës, duke dalluar numrin e njerëzve të larguar, përkatësinë e tyre, drejtimet e lëvizjes dhe mundësinë e kthimit të një pjese të tyre.

Ndërlidhja e shqiptarëve ortodoksë dhe katolikë në Rrafshin e Kosovës

Njëkohësisht, vëmendje e veçantë duhet t’i kushtohet fatit të popullsisë shqiptare myslimane gjatë depërtimit habsburgas, si dhe atij të shqiptarëve ortodoksë e katolikë, të cilët u përballën me pasojat e kundërofensivës osmane dhe tatare. Përkatësia fetare nuk mund të përdoret si kriter i vetëm për përcaktimin e identitetit etnik, ashtu siç nuk mund të supozohet se të gjithë banorët e një komuniteti reaguan në të njëjtën mënyrë ndaj luftës. Kështu shtypi anglez në dhjetor të viti 1689 do të shkruante se: “grekët (ortodoksët, vërejtje M. K.) e Shqipërisë, të cilët thirren me disa emra, si arnautë, kelmendas dhe rozhajas, i dërguan atij përfaqësues për të kërkuar mbrojtjen e Perandorit, me një ofertë për t'i paguar atij të njëjtin haraç që u kishin paguar më parë turqve.” Rrjedhimisht, në një anë dëshmohet karakteri gjuhësor dhe etnik i Rrafshit të Kosovës dhe Dukagjinit si shqiptare, dhe në anën tjetër sjell dëshmi shtesë edhe për bashkësinë shqiptare ortodokse me liturgji kishtare në gjuhën e vjetër sllave. Mirëpo, gjithashtu për Kelmendasit dihet se përkundër lidhjeve të ngushta me bashkësitë ortodokse, ata ishin popullsi katolike, gjë që ka bërë që shumë burime historike të lidhin këtë fis luftarak, pos me Argjipeshkvinë e Shqipërisë (Shkupit) edhe me Krypeshkopatën Ortodokse të Pejës. Kjo ndërlidhje e shqiptarëve ortodoksë dhe katolikë në Rrafshin e Kosovës, Dukagjin e të malësorëve nga Shqipëria e Sipërme dëshmohet edhe nga burimet habsburgase, sikur ishte gazeta “Il Corriere ordinario”, që botohej në gjuhën italiane në Vjenë. Në një nga numrat e saj të 13 nëntorit 1689, ajo informonte se me forcat habsburgase të Pikolominit: “...arnautët ishin në marrëveshje me të, duke dashur të merrnin mbrojtjen e Cezarit dhe për këtë qëllim i dërguan atij, që në ditët e para, Patrikun e tyre Grek (vërejtje: ortodoks): edhe populli i vendit të Kelmendit bëri të njëjtën gjë...” Në këtë rast “Patriku i tyre grek” respektivisht ortodoks i shqiptarëve ishte Arsenije III Cërnojeviq, edhe pse në nëntor të vitit 1689 kryepeshkopi ishte në Mal të Zi, kjo përsëri nuk do të thotë se përfaqësuesit e tij nuk i kanë shprehur nënshtrim Piokolominit.

Një qasje e tillë nuk synon të mohojë përvojën e asnjë bashkësie, por të përfshijë të gjitha dëshmitë e disponueshme në një analizë të krahasueshme dhe kritike. Në këtë mënyrë, historia e shpërnguljeve mund të shkëputet nga interpretimet e njëanshme dhe të trajtohet si një proces kompleks, i ndikuar nga lufta, dhuna, pasiguria, interesat politike dhe kushtet e mbijetesës.

Fushata habsburgase dhe kundërofensiva osmane e viteve 1689–1690 patën pasoja të rëndësishme për Rrafshin e Kosovës dhe Rrafshin e Dukagjinit. Lufta solli shkatërrimin e vendbanimeve, vrasje, robërim, largim të popullsisë dhe dobësim të strukturave ekonomike, shoqërore e administrative. Megjithatë, përmasat e këtyre pasojave nuk ishin domosdoshmërisht të njëjta në të gjitha zonat dhe për të gjitha bashkësitë.

Dëshmitë e shtypit evropian, të raporteve kishtare dhe të burimeve administrative ofrojnë të dhëna të rëndësishme, por shifrat duhet të shqyrtohen në raport me shtrirjen gjeografike, periudhën dhe mënyrën e regjistrimit. Në veçanti, numri i vendbanimeve të shkatërruara nuk mund të barazohet automatikisht me numrin e vendbanimeve të braktisura përgjithmonë, ndërsa shifrat e popullsisë së larguar nuk mund të interpretohen pa dalluar shpërnguljen, robërimin, vdekjet dhe kthimet e mundshme.

Në përfundim, kriza e viteve 1689–1690 duhet kuptuar si një proces shumëdimensional, në të cilin operacionet ushtarake, dhuna ndaj popullsisë civile, shpërnguljet dhe ndryshimet në strukturën e vendbanimeve ndërvepruan me njëra-tjetrën. Studimi i saj kërkon ballafaqimin e burimeve habsburgase, osmane, venedikase dhe kishtare, si dhe një kritikë të kujdesshme të interpretimeve historiografike.