“The Hollywood Reporter”: Visar Morina de “Shame and Money”: Todo se trata de dignidad

Regjisori Visar Morina ka folur për “The Hollywood Reporter” rreth “Shame and Money”, i cili është filmi i tij i tretë që synon garën e “Oscarit” në kategorinë e filmit më të mirë ndërkombëtar, pas “Babai” dhe “Exile”. Ka treguar se si filmi rrëfen një histori që tejkalon kufijtë e Kosovës dhe nuk rezonon me publikun ndërkombëtar vetëm për faktin se në të shfaqet edhe shtatorja e Bill Clintonit

Georg Szlalai

(El reportero de Hollywood)  – Pasi humbet burimin e jetesës në fshat, një familje në Kosovë detyrohet të shpërngulet drejt kryeqytetit, Prishtinës. Por edhe atje, familja përballet me vështirësi në përpjekjen për të gjetur vendin e saj “në një shoqëri hiperkapitaliste”. Ky përshkrim i shkurtër i filmit “Shame and Money” nën regji të Visar Morinës (i njohur për filma si “Exile” dhe “Babai”), vetëm sa na jep një ide për stresin dhe sfidat me të cilat përballen personazhet në kushtet e kostos së lartë të jetesës. Drama pati premierën botërore në Festivalin e Filmit “Sundance”, ku mori Çmimin e Madh të Jurisë për filmin më të mirë në kategorinë e Kinemasë Botërore. Ky çmim e kualifikon për të konkurruar në kategorinë e filmit më të mirë ndërkombëtar në “Oscar 2027”, sipas rregullave të përditësuara të Akademisë.

Në rolet kryesore janë aktorët Astrit Kabashi dhe Flonja Kodheli, ndërsa kasta përbëhet edhe nga Kumrije Hoxa, Fiona Gllavica dhe Alban Ukaj.

Morina e ka shkruar skenarin së bashku me Doruntina Bashën, për produksionet “Vicky Bane” dhe “Schuldenberg Films”. Drejtor i fotografisë ishte Janis Mazuch, ndërsa montazhin e realizoi Jowlle Alexis. Producentë të filmit janë Fabian Altenried, Sophie Ahrens, Kristof Gerega, Pia Hellenthal dhe vetë Morina. Kompania “Oscilloscope Laboratories” ka siguruar të drejtat e shpërndarjes së filmit në Amerikën e Veriut dhe planifikon ta publikojë atë në fillim të vitit 2027.

Në recensionin e saj, revista “The Hollywood Reporter” e përshkroi filmin “Shame and Money” si “një vështrim të tensionuar dhe dërrmues mbi ekonominë globale, përmes syve të një fermeri në Kosovë”.
Juria e “Sundance” e vlerësoi regjisorin për “portretizimin e fuqishëm dhe unik të dinjitetit njerëzor në Kosovën bashkëkohore, një histori që rezonon në mënyrë universale”, duke e cilësuar Morinën si “një regjisor të ndjeshëm, i cili arrin ta përfshijë mjeshtërisht publikun në përditshmërinë dhe vështirësitë e një familjeje, duke dëshmuar një empati të thellë për personazhet e tij”.

Morina ka folur për “The Hollywood Reporter” rreth “Shame and Money”, i cili është filmi i tij i tretë që synon garën e “Oscarit” në kategorinë e filmit më të mirë ndërkombëtar, pas “Babai” dhe “Exile”. Ka treguar se si filmi rrëfen një histori që tejkalon kufijtë e Kosovës dhe nuk rezonon me publikun ndërkombëtar vetëm për faktin se në të shfaqet edhe shtatorja e Bill Clintonit. Ajo u ngrit në Prishtinë për nder të ish-presidentit amerikan, i cili udhëhoqi fushatën e bombardimeve të NATO-s kundër asaj që atëherë ishte Jugosllavia, në vitin 1999. Kjo fushatë çoi në tërheqjen e forcave të sigurisë së presidentit jugosllav, Slobodan Milosheviq, nga Kosova.

Cili ishte frymëzimi për filmin “Shame and Money”?

morina: Filmin tim të mëparshëm, “Exile”, e xhirova në Köln. Flonja dhe Astriti, të cilët tani janë në rolet kryesore, kishin një skenë shumë të shkurtër së bashku. Pas përfundimit të xhirimeve, ua bëra një fotografi, ku ata qëndronin pranë njëri-tjetrit. Kur e pashë fotografinë, në njëfarë mënyre m’u kujtuan prindërit e mi. Vazhdimisht kthehesha tek ajo fotografi. Pastaj filloi pandemia e COVID-19 dhe nisa të mendoja shumë për prindërit, duke qenë njëkohësisht i shqetësuar për ta. Ata jetojnë pranë Shtutgartit. Në njëfarë mënyre, kjo fotografi dhe shqetësimi im për ta më shtynë të filloja t’i shihja më pak si prindërit e mi dhe më shumë si dy njerëz krejt të zakonshëm, jetët e të cilëve ndikohen thellësisht nga politika – në rastin e tyre, nga Millosheviqi. Ata janë thjesht gurë shahu të politikës, të cilën as nuk e kuptojnë, por pasojat e së cilës duhet t’i përballojnë. Kështu lindi ideja fillestare: duke menduar se si do të ishte sikur ata të largoheshin nga shtëpia sot dhe jo para 30 apo më shumë vjetësh.

A e njihnit fshatin ku jeton familja në fillim të filmit?

morina: Në fakt, kam shkruar për fshatin ku jam rritur. Madje, filmin e kam shkruar duke pasur parasysh shtëpinë ku jam rritur. Por ajo shtëpi nuk është shfrytëzuar prej 20 vjetësh dhe gjendja e saj kishte ndryshuar shumë. Në fund, vendosëm ta xhironim filmin në një vend tjetër. Megjithatë, ka dy skena që janë xhiruar në fshatin tim.

A u përqendruat te përvoja universale që përcjell historia lokale që po tregoni, veçmas në kohën kur kriza e kostos së jetesës po prek shumë vende?

morina: U përqendrova shumë te bërja e historisë sa më lokale që të ishte e mundur. Dhe besoj sinqerisht se, nëse e bëj mirë punën time, nuk ka asnjë arsye që njerëzit e tjerë të mos e gjejnë veten në këto histori dhe në këto përvoja. Doja të përfshija shifra konkrete, siç janë çmimi i specave, qiraja, paga – shifrat reale të kohës kur po xhironim filmin.

Si mendoni për jetën në Kosovë? Në çfarë ngjan apo dallon ajo nga pjesët e tjera të botës?

morina: Kosova ka kaluar nëpër shumë faza të ndryshme dhe ka përjetuar shumë ndryshime rrënjësore. Në Gjermani, ku jetoj, për shembull, njerëzit janë aq të mësuar me shumë struktura dhe mekanizma shoqërorë, saqë as nuk mendojnë më për to. Ndërsa në Kosovë, gjithçka është kaq e re dhe mund t’i shohësh strukturat duke u rindërtuar. Në thelb, e sheh një shoqëri që përpiqet t’u japë kuptim të gjitha këtyre ndryshimeve. Është sikur të jesh në një laborator dhe të vëzhgosh një shoqëri teksa formësohet.

Na tregoni pak se si arritët te titulli “Shame and Money”?

morina: Shkova në Kosovë për të bërë hulumtime rreth tregut të banesave dhe atij të punës, ku takova njerëz që po kërkonin njëkohësisht banesa dhe punë. Përveç vështirësive ekzistenciale me të cilat përballeshin, ishte e pranishme edhe një forcë tjetër: turpi para të tjerëve dhe turpi para vetvetes. “Edhe nëna jote nuk të do nëse je pa para”, më tha një burrë që punonte si punëtor krahu, me pagesë ditore. Kur e tha këtë, dukej i turpëruar. Në gjuhën shqipe, kjo shprehje tingëllon edhe më e ashpër dhe më e drejtpërdrejtë, duke përshkruar ndjesinë e dikujt që sapo ka kuptuar se edhe dashuria e nënës ka një çmim.

Kjo tingëllon e frikshme!

morina: Ishte diçka që më tronditi. Por, në të njëjtën kohë, mendoj se ekziston një lidhje shumë e fortë mes parasë dhe depresionit. Besoj se është e pamundur ta ruash një vetvete relativisht të shëndetshme – çfarëdo qoftë ajo vetvete – nëse vazhdimisht detyrohesh t’ua dëshmosh të tjerëve dhe, edhe më keq, vetes tënde vlerën që ke. Nëse duhet të dëshmosh vazhdimisht se je i aftë, se e meriton të jesh pjesë e shoqërisë, se je dikushi dhe se je në gjendje të bësh diçka, kjo në mënyrë të pashmangshme të çon drejt rraskapitjes dhe depresionit.

Nga filmi krijova përshtypjen se ai trajton shumë edhe përplasjen mes poshtërimit...

morina: Kjo ishte në fakt një pjesë shumë, shumë e rëndësishme. Në fund, nëse i zbërthej të gjitha, gjithçka reduktohet në një çështje: dinjiteti. Prandaj u përqendruam edhe te paraqitja e lopëve dhe kafshëve të tjera me dinjitet, si dhe te puna që njerëzit bëjnë me dinjitet. Si regjisor, kjo është diçka me të cilën mund të lidhem shumë. Nëse çdo ditë e kalon duke qëndruar në rrugë apo kudo tjetër, në kërkim të një pune, duke u përpjekur t’i bindësh të tjerët se e meriton të jesh pjesë e shoqërisë, se meriton të të shohin dhe të të pranojnë, kjo të demoralizon.

Përvoja vizuale dhe në tërësi e filmit “Shame and Money” më la një ndjenjë rraskapitjeje, pothuajse njësoj si personazhet kryesore. A keni bërë diçka të veçantë për ta bërë përvojën kaq fizike dhe intensive?

morina: Ky ishte pikërisht qëllimi – përvoja fizike. Ishte e rëndësishme që personazhet të mos ekspozoheshin para publikut, të mos shiheshin nga lart, por të merreshin seriozisht dhe të përpiqeshim sa më shumë ta vendosnim veten në vendin e tyre. Ata varfërohen dhe varfëria mund të paraqitet edhe në një mënyrë shumë fascinuese, si një spektakël për t’u vëzhguar nga të tjerët. Prandaj, ishte e rëndësishme që puna që ata bëjnë të merrej seriozisht. Këmbëngulëm që çdo punë e paraqitur në film të kryhej ashtu siç do të bëhej zakonisht në jetën reale. Kur nuk dinim si të realizonim diçka, kërkonim ndihmën e ekspertëve.

A mund të na jepni ndonjë shembull?

morina: Për shembull, mësova se çfarë kërkohet për ta transferuar një person nga karroca me rrota në shtrat. Duhet të sigurohesh që çarçafi të jetë krejtësisht i shtrirë dhe pa rrudha, përndryshe mund të krijohen komplikime dhe probleme për lëkurën. Gjithashtu, duhet t’i përdorësh këmbët si frerë, në mënyrë që personi të mos rrëzohet. Ka të gjitha këto hollësi të vogla. Dhe kjo i rraskapit aktorët. Efekti ishte se aktorët përqendroheshin aq shumë te mënyra se si i kryenin veprimet dhe si lëviznin, saqë fjalët e tyre dilnin natyrshëm. Vëmendja e tyre nuk përqendrohej aq shumë te mënyra se si duhej t’i thoshin fjalët apo si duhej të aktronin, por te mënyra se si duhej ta përfundonin veprimin që po kryenin.

Çfarë do të thotë për filmin dhe për ju kualifikimi për kategorinë e filmit më të mirë ndërkombëtar në “Oscar”?

morina: Jam shumë i emocionuar. Shpresoj që sa më shumë njerëz ta shohin filmin. Jam gjithashtu shumë i lumtur që aktrimi po vlerësohet kaq shumë. Prandaj, shpresoj që kjo të ndihmojë në shpërndarjen e filmit në sa më shumë vende dhe që sa më shumë njerëz të kenë mundësinë ta shohin atë.