Одрастање на Косову: Једнаке могућности за свако дете

Çdo prind dëshiron ta shohë fëmijën e vet duke përparuar: të rritet i shëndetshëm në javët e para të jetës, të fillojë edukimin parashkollor dhe ta vazhdojë shkollimin gjatë adoleshencës. Këtë shpresë e kanë familjet në mbarë Kosovën. Fatkeqësisht, komuniteti të cilit i përket një fëmijë, të ardhurat e familjes ose vendbanimi ndikojnë në realizimin e saj. Kjo nuk duhet të ndodhë. Çdo familje meriton t’i shohë foshnjat e saj të rriten të shëndetshme, të bëhen fëmijë të lumtur e më pas të rinj të arsimuar.
Rezultatet e publikuara së fundmi të Anketës së Treguesve të Shumëfishtë (MICS) 2025 tregojnë se komunitetet po shënojnë përparim. E udhëhequr nga Agjencia e Statistikave të Kosovës me mbështetjen e Kombeve të Bashkuara, kjo anketë na tregon se ku po përmirësohet jeta e njerëzve dhe ku fëmijëve ende u mungojnë kujdesi dhe mundësitë që u nevojiten.

Ka lajme të mira. Pjesëmarrja e fëmijëve të moshës tre dhe katër vjeç në edukimin në fëmijërinë e hershme u rrit nga 15 për qind në vitin 2020 në 36 për qind në vitin 2025. Vdekshmëria neonatale, që mat vdekjet gjatë muajit të parë të jetës, ra nga 11 në 8 vdekje për 1 000 lindje të gjalla gjatë së njëjtës periudhë. Përqindja e nxënësve të klasës së parë që kishin ndjekur edukimin e hershëm një vit më parë u rrit nga 88 për qind në vitin 2020 në 92 për qind në vitin 2025.

Megjithatë, nga përmirësimet e përgjithshme nuk kanë përfituar njësoj të gjitha komunitetet në Kosovë dhe pabarazitë shfaqen që në moshë të hershme. Vetëm rreth shtatë për qind e fëmijëve të moshës tre dhe katër vjeç nga komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian ndjekin edukimin e hershëm. Po kështu, përqindja e nxënësve të klasës së parë nga këto komunitete që kishin ndjekur edukimin e hershëm një vit më parë ra nga 73 për qind në vitin 2020 në 62 për qind në vitin 2025. Mbulimi me imunizim të plotë për fëmijët e moshës 24–35 muajsh është 76 për qind në mbarë Kosovën, krahasuar me 44 për qind për fëmijët nga komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian.

Zotimi që “askush të mos mbetet pas” kërkon të kuptojmë pse këto pabarazi vazhdojnë të ekzistojnë, edhe kur rezultatet e përgjithshme përmirësohen. A janë shërbimet të arritshme për familjet që kanë nevojë për to? Çfarë i pengon fëmijët të përfitojnë nga këto shërbime? Rezultatet e MICS-it ofrojnë të dhëna shtesë që i ndihmojnë institucionet dhe partnerët të vendosin si t’i ndajnë më së miri fondet, në mënyrë që shërbimet të arrijnë te fëmijët që kanë më shumë nevojë për to.

Roli i Kombeve të Bashkuara është të punojnë përkrah institucioneve të Kosovës, duke mbështetur përpjekjet e tyre për t’i shndërruar këto gjetje në politika dhe shërbime me financim të siguruar, veçanërisht për fëmijët më të margjinalizuar. Hapat e mëtejshëm duhet të jenë konkretë: të zgjerohet qasja në shërbimet parashkollore, të përfshihen në vaksinim fëmijët që nuk i kanë marrë vaksinat e nevojshme dhe të trajtohen pengesat që i ndalojnë fëmijët të vazhdojnë shkollimin. Çdo prioritet duhet të ketë një buxhet, një institucion përgjegjës dhe objektiva të matshëm. Zëri i familjeve dhe i komuniteteve duhet të merret parasysh gjatë hartimit të shërbimeve.

Së fundi, rezultatet e reja të MICS-it ofrojnë më shumë se 30 tregues që mund t’i ndihmojnë institucionet e Kosovës të ndjekin përparimin drejt Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm, përfshirë në fushën e të drejtave të fëmijëve dhe të përfshirjes sociale. MICS-i ofron gjithashtu të dhëna të krahasueshme ndërkombëtarisht dhe përvojë në mbledhjen e të dhënave të besueshme, duke mbështetur përpjekjet për përafrimin e sistemit statistikor me standardet e Bashkimit Evropian dhe të Eurostatit.

Fëmijët që nuk kanë mundësi të përfitojnë nga të nxënit e hershëm apo nga shërbimet thelbësore shëndetësore mund të përballen me vështirësi që i shoqërojnë gjatë shkollimit, punësimit dhe jetës si të rritur. Investimi në shëndetin dhe arsimimin e të gjithë fëmijëve ndihmon në zhvillimin e shkathtësive dhe aftësive nga të cilat varet mirëqenia e ardhshme e Kosovës. Këtë e meriton çdo prind dhe çdo fëmijë.

(Autori është koordinator i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim në Kosovë)