Река Ибар треба да донесе воду, а не националистичку политику

Ibri është një çështje reale e sigurisë ujore dhe energjetike të Kosovës. Por përplasja politike rreth tij tregon edhe një herë se sa lehtë narrativat nacionaliste mund të mbizotërojnë mbi faktet, ligjin dhe realitetin politik. Rajoni ka shpenzuar shumë nga historia e tij duke e shndërruar gjeografinë në mitologji. Këtë herë, lumi duhet thjesht të lejohet të bartë ujë

Përplasja e fundit rreth lumit Ibër tregon se sa shpejt një çështje reale e sigurisë në Ballkanin Perëndimor mund të shndërrohet në një përplasje narrativash nacionaliste. Kur presidenti serb, Aleksandar Vuçiq, njoftoi se ekspertët po shqyrtonin mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit, duke e lidhur këtë ide me trajtimin e serbëve në Kosovë, çështja menjëherë doli përtej menaxhimit të ujërave.

Ibri dhe rezervuari i Ujmanit janë jetikë për furnizimin me ujë të Kosovës, bujqësinë, industrinë dhe sistemin energjetik. Çdo ndërhyrje serioze në këtë sistem do të kishte, për rrjedhojë, implikime për sigurinë kombëtare dhe jo vetëm për hidrologjinë. Pikërisht për këtë arsye deklarata e Beogradit meritonte një përgjigje të fortë. Uji nuk mund të shndërrohet në instrument ndëshkimi politik. Megjithatë, debati u zhvendos shpejt gjetkë.

Ajo që nisi si një çështje uji u shndërrua në një diskutim për “Kosovën dhe Metohinë”, “Shqipërinë e Madhe”, Rezolutën 1244 dhe versione konkurruese të historisë dhe sovranitetit. Ky ndryshim i debatit është politikisht i leverdishëm për Serbinë, sepse e mjegullon pyetjen qendrore: a mund të trajtohet një ndërhyrje në rrjedhën e sipërme të një lumi si çështje thjesht e brendshme, nëse ajo krijon pasoja të rëndësishme në rrjedhën e poshtme, në Kosovë? Përgjigjja është qartësisht jo.

Parimet dhe ligjet ndërkombëtare për ujërat mbështeten në njohjen e faktit se lumenjtë nuk respektojnë narrativat politike. Menaxhimi i tyre kërkon bashkëpunim, konsultim dhe parandalimin e dëmeve të konsiderueshme ndërkufitare. Serbia ka të drejtë kur thotë se Shqipëria nuk është shtet breglumor i Ibrit. Por kjo nuk e bën një masë që prek Kosovën një çështje thjesht të brendshme të Serbisë.

Reagimi fillestar i Kosovës ishte, për këtë arsye, strategjikisht i drejtë. Prishtina e trajtoi çështjen kryesisht si një problem të sigurisë ujore, infrastrukturës kritike, sigurisë energjetike dhe normave ndërkombëtare, në vend që të hynte menjëherë në një përplasje historike me Serbinë. Faktet, ligji dhe provat teknike përbëjnë një argument më të fortë se retorika nacionaliste.

I njëjti mësim meriton vëmendje edhe në Tiranë. Shqipëria ka çdo arsye legjitime për ta mbështetur Kosovën. Siguria e saj, pozita ndërkombëtare dhe konsolidimi i shtetësisë së saj janë interesa strategjike për Shqipërinë dhe rajonin. Por mbështetja duhet ta forcojë zërin e Kosovës, jo ta zëvendësojë atë. Përshkallëzimi i shpejtë i çështjes së Ibrit në një shkëmbim të drejtpërdrejtë politik ndërmjet Tiranës dhe Beogradit krijoi pikërisht terrenin në të cilin diplomacia serbe ndihet më rehat.
Diskutimi u zhvendos nga siguria ujore te “Shqipëria e Madhe”, pretendimet territoriale dhe pakënaqësitë historike. Ky ndryshim nuk i shërbeu domosdoshmërisht Kosovës. Këtu ka një problem më të gjerë. Politika e jashtme shqiptare ka shfaqur herë pas here atë që mund të quhet një politikë e jashtme proxy ndaj Kosovës, duke përdorur çështje që në thelb u përkasin Kosovës dhe institucioneve të saj për të projektuar lidership rajonal, për të dëshmuar dobinë e saj ndaj kryeqyteteve perëndimore dhe, potencialisht, për ta shndërruar këtë dukshmëri në kapital politik afatshkurtër për interesa afatshkurtra të pushtetit brenda vendit.

Problemi fillon kur mbështetja për Kosovën shndërrohet në përdorimin e Kosovës. Kjo prirje nuk është e re. Tirana është sjellë herë pas here sikur pajtimi ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve të ishte kryesisht një çështje midis Shqipërisë dhe Serbisë, kur ekuacioni real i paqes është ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Kjo ka prodhuar një prirje paternaliste për të folur në emër të Kosovës, për ta përfaqësuar atë apo për ta pozicionuar Tiranën si ndërmjetëse në çështje që i përkasin para së gjithash Prishtinës. Episodi i vitit 2023 mbetet një shembull domethënës.

Në një moment të ndjeshëm në marrëdhëniet ndërmjet Prishtinës dhe Beogradit, kryeministri Edi Rama njoftoi se i kishte dërguar presidentit francez, Emmanuel Macron, dhe kancelarit gjerman, Olaf Scholz, një draftstatut për Asociacionin e Komunave me Shumicë Serbe në Kosovë. Autoritetet e vetë Kosovës nuk e kishin parë dokumentin përpara se ai t’u paraqitej dy udhëheqësve evropianë.
Pavarësisht meritave të mundshme të propozimit, paraqitja ndërkombëtare e një dokumenti që prek rendin kushtetues të Kosovës, pa konsultim paraprak me Prishtinën, ilustronte pikërisht problemin. Herë pas here, establishmenti politik shqiptar duket se harron një realitet themelor dhe sillet sikur Kosova të ishte një krahinë autonome e Shqipërisë dhe jo një shtet i pavarur.

Shqipëria dhe Kosova janë në një bashkëpunimin të natyrshëm dhe të domosdoshëm. Por ato nuk i japin Tiranës të drejtën të zëvendësojë Prishtinën. Në të vërtetë, një politikë e paraqitur si mbështetje, kur çohet tepër larg, mund të dobësojë institucionet e vetë Kosovës dhe të krijojë përshtypjen se ajo ka nevojë të përfaqësohet nga Shqipëria. Kjo bie ndesh me një nga arritjet më të rëndësishme politike të dy dekadave të fundit: konsolidimin e Kosovës si shtet i pavarur, jo si një shtojcë e Shqipërisë dhe jo si një çështje e pazgjidhur kombëtare shqiptare.

Marrëdhënia ndërmjet Tiranës dhe Prishtinës është, për këtë arsye, më e fortë kur kuptohet si një marrëdhënie midis dy shteteve të pavarura me lidhje jashtëzakonisht të ngushta, jo si një marrëdhënie midis një qendre politike dhe një periferie të varur. Reagimi ndërkombëtar ndaj çështjes së Ibrit ishte dukshëm më i përmbajtur. Bashkimi Evropian e riktheu çështjen në kornizën e normalizimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, Uashingtoni theksoi se normalizimi është i domosdoshëm për paqen dhe stabilitetin në Ballkanin Perëndimor, ndërsa Gjermania paralajmëroi në mënyrë të ngjashme se deklaratat për ndryshimin e rrjedhës së Ibrit nuk i kontribuojnë këtij objektivi.

Ka pak prova se vetë kjo përplasje paralajmëron një konflikt të afërt. Ajo është, më shumë, një tjetër shembull se si marrëdhëniet e pazgjidhura ndërmjet Kosovës dhe Serbisë mund të shndërrojnë edhe çështjet teknike në mosmarrëveshje mbi historinë, identitetin dhe sovranitetin. Ibri është një çështje reale e sigurisë ujore dhe energjetike të Kosovës. Por përplasja politike rreth tij tregon edhe një herë se sa lehtë narrativat nacionaliste mund të mbizotërojnë mbi faktet, ligjin dhe realitetin politik. Rajoni ka shpenzuar shumë nga historia e tij duke e shndërruar gjeografinë në mitologji. Këtë herë, lumi duhet thjesht të lejohet të bartë ujë.

(Autori udhëheq Institutin Shqiptar për Marrëdhënie Ndërkombëtare)