Затвор Дубрава: НАТО и егзекуциите

Во 1999 година, во затворот Дубрава имало околу 1.030 албански затвореници – осудени, лица донесени од притвор и други лишени од слобода – како и 40 српски затвореници организирани во групи за извршување на посебни задачи и шест затвореници кои биле албански државјани.

Во јуни 1998 година, со одлука на Министерството за правда и Министерството за внатрешни работи на Република Србија, затворениците беа евакуирани од Казнено-поправниот дом Дубрава (КПЗ Дубрава), а затворот го презедоа припадници на Единицата за специјални операции (ЕСО). Целиот комплекс го користеа до крајот на 1998 година.

На неодреден датум, пред почетокот на бомбардирањето на НАТО, Драгољуб Јанковиќ, министер за правда во Владата на Република Србија, и Зоран Стевановиќ, заменик-министер за правда и началник на Управата за извршување на кривични санкции, испратиле писмена наредба до раководителите на казнено-поправните установи и раководителите на истражните затвори во Република Србија сите албански затвореници да бидат префрлени во Казнено-поправниот дом Дубрава.

Пред трансферот на албанските затвореници, во март 1999 година, во затворот Дубрава беше организиран трансфер на околу 40 српски затвореници осудени за убиство, трговија со дрога и други сериозни кривични дела.

Според податоците од кривичната пријава што анонимни чувари ја поднеле во 2008 година до претседателот и премиерот на Владата на Република Србија, како и до Обвинителството за воени злосторства, против двајца советници на министерот за правда, директорот на Поправниот дом Дубрава и началникот на службата за обезбедување, избраната група српски затвореници била придружена со оружје: 39 автоматски пушки и 12 митралези, рачни гранати и фрлачи на гранати. Се тврди дека оружјето го донеле советниците на министерот, во придружба на членови на Единицата за специјални операции (ЕСО).

До средината на мај, помеѓу 300 и 400 албански затвореници, главно политички затвореници, но и осудени за економски криминал, грабежи и убиства, беа префрлени од затворите во централна Србија во Поправниот дом Дубрава. Голема група затвореници од затворот во Ниш, вклучувајќи го и професорот Укшин Хоти, беше префрлена на 29 април 1999 година.

Последната група од 150 Албанци, речиси сите цивили, со полициски налог за притвор, била префрлена во притворниот центар Дубрава на 17 мај 1999 година. Тие биле уапсени во периодот од 1 до 10 мај 1999 година во населбата Чабрат и во други делови на Ѓаковица, кога биле уапсени вкупно околу 300 Албанци. По испрашувањето и тепањето, околу 150 од нив биле ослободени, додека други 150 биле држени неколку дена во разни објекти, а потоа, бидејќи немало место во затворот на Окружниот суд во Пеќ, два дена во подрумот на бизнисменот Сали Нимани во Пеќ, за подоцна, на 17 мај, да бидат префрлени во притворниот центар Дубрава.

По трансферот на лицата лишени од слобода од Ѓаковица, во затворот Дубрава биле сместени околу 1.030 албански затвореници – осудени, лица донесени од притвор и други лишени од слобода – како и 40 српски затвореници организирани во групи за извршување на посебни задачи и шест затвореници, државјани на Албанија.

Бомбардирањето на НАТО

Околу пладне на 19 мај 1999 година, од правецот на административната зграда се слушнала експлозија. Вкупно, паднале четири бомби - една врз административната зграда, две на Блок Ц и уште една на соседниот блок. Чуварите избегале, оставајќи ги затворениците заклучени. На вториот кат, познат како „коридор“, биле убиени најмалку тројца затвореници, додека многу други биле повредени.

На 21 мај 1999 година, околу 11:00 часот, затворот повторно бил бомбардиран. Тој ден, чуварите и затворската администрација ги сместиле затворениците во дворот на затворот. Првите бомби паднале врз затворската менза и кујна, а потоа врз приемната зграда каде што биле држени 167 затвореници од Ѓаковица. Бомбардирањето продолжило во текот на целиот ден, вклучувајќи ја и спортската сала и другите објекти. Според сведоштвата на затворениците, 19 затвореници биле убиени за време на вториот напад на НАТО.

Затвор под контрола на специјалната полиција

На 22 мај 1999 година, Министерството за правда на Република Србија ја предаде контролата врз затворот на специјалните полициски единици. По ова следеа масовни убиства на албански затвореници.

За време на судењето на Слободан Милошевиќ, беше објавено писмо од директорот на затворот Дубрава, Александар Ракочевиќ, упатено до Министерството за правда на Република Србија:

„На 22 мај 1999 година, околу 05:00 часот, пристигна специјална единица на Министерството за внатрешни работи и влезе во затворениот дел од институцијата, додека по нивна наредба вработените во службата за обезбедување се повлекоа во поширок круг околу периметарскиот ѕид. Не знаеме што правеле таму, но се слушнаа експлозии. Истата единица на Министерството за внатрешни работи повторно пристигна околу 17:00 часот, а на 23 мај околу 05:00 часот.“
Хронологија на смртни случаи

Албански затвореник, кој отслужувал 18-месечна затворска казна затоа што дејствувал како вооружен чувар во неговото село, доживеал срцев удар на 9 април 1999 година, додека заедно со други затвореници вадел јаглен од магацинот во близина на затворскиот бојлер. Двајцата албански затвореници биле исчезнати по нивното ослободување од затворот Дубрава на 16 мај 1999 година. Казната на професорот Укшин Хоти требаше да заврши на 17 мај 1999 година.

Двајца затвореници беа убиени по ослободувањето, кратко по напуштањето на затворот Дубрава, на 16 мај 1999 година.
Бошњак, кој бил во полициски притвор, бил убиен на 20 мај 1999 година, на спортското игралиште од куршум испукан од стражарската кула.

Во воздушните напади на НАТО на 19 и 21 мај 1999 година, животот го загубија 24 албански затвореници и заменик-директорот на затворот Дубрава.

Во текот на ноќта помеѓу 21 и 22 мај 1999 година, вооружени српски чувари, чувари и затвореници убиле девет албански затвореници кои се обидувале да избегаат низ отворите создадени во затворскиот ѕид од бомбардирањето.

Албански затвореник извршил самоубиство со бесење на 22 мај 1999 година, откако слушнал дека затворениците ќе бидат префрлени во затворот во Ниш. Тој бил донесен во Дубрава од Ниш, каде што, според сведоштвата на затворениците кои го познавале, бил изложен на тешко малтретирање.

Во 6:30 часот наутро на 22 мај 1999 година, полицаец со мегафон, од стражарската кула, им се обрати на затворениците:

„Ќе ве префрлиме во затворот во Ниш, за ваша лична безбедност.“

Околу 6:00 часот, истиот полицаец и двајца чувари повторно им се обратија на затворениците:

„Имате уште десет минути да се редите и да се подготвите.“

На спортското игралиште пред стражарските кули имало околу 800 затвореници, додека другите биле скриени во зградите.

Неколку секунди по формирањето, почнаа да паѓаат рачни гранати, а веднаш потоа беше отворен оган со базуки, фрлачи на рачни гранати и разни видови лесно оружје - полуавтоматски пушки, митралези и други пушки. Истрелите доаѓаа од правец на стражарските кули, од надворешниот ѕид и од точки оштетени за време на бомбардирањето на НАТО. Во отворите во ѕидот можеа да се видат само цевките на автоматските пушки.

Припадници на специјалната полиција, со помош на вооружени српски затвореници и затворски чувари, убија шеесет албански затвореници на 22 мај 1999 година.

Следниот ден, на 23 мај 1999 година, припадници на специјалната полиција убија девет албански затвореници кои се криеле во шахти, канализациски цевки и во затворската котлара – користејќи гранати и огнено оружје од блиску.

По префрлањето на затворениците од затворот Дубрава во затворот Липјан на 24 мај 1999 година, еден албански затвореник бил претепан до смрт. Затворски чувар во тоа време бил осуден за неговото убиство.

Албански затвореник, кој имал една нога во гипс, а другата покриена со рани од бомбардирањата на НАТО, бил претепан до смрт на 10 јуни 1999 година, пред затворот во Пожаревац. Не можел да излезе од автобусот со кој албанските затвореници од Косово биле префрлени во Србија, па еден од чуварите го влечел и го фрлил на земја. Чуварите го клоцале, го тепале со палки и други средства. Починал истиот ден. Бил погребан на муслиманските гробишта во Пожаревац, потоа ексхумиран и, со организација на Меѓународниот комитет на Црвениот крст, неговите останки биле предадени на неговото семејство.

Албански затвореник, ранет на 21 мај 1999 година за време на второто бомбардирање на затворот од страна на НАТО, починал од повредите здобиени помеѓу 1 и 6 јуни 1999 година во болницата во Приштина.

Албански затвореник починал на 11 јули 1999 година во затворот во Ниш. Семејството било информирано дека тој починал од болест.

Албански затвореник со ментални проблеми почина во затворот во Сремска Митровица на 4 август 1999 година. Тој беше повреден на 22 мај 1999 година, кога полицијата и чуварите убија 60 албански затвореници. Тој одби третман од српски лекари.

Албански затвореник, ранет на 22 мај 1999 година, кога полицијата и чуварите убија 60 албански затвореници, почина на 8 август 1999 година во болницата на Централниот затвор во Белград. Меѓународниот комитет на Црвениот крст го информираше семејството дека починал од срцев удар.

Обвинет за тероризам

Меѓу жртвите во Казнено-поправниот дом Дубрава, 91 лице биле осудени, обвинети или во полициски притвор за кривични дела тероризам и здружување за непријателски активности. Меѓу нив, покрај 63 припадници на ОВК, имало и 28 цивили, вклучувајќи девет цивили од групата од 150 Албанци префрлени од Ѓаковица на 17 мај 1999 година.

Судовите, во постапките во прв степен, генерално ги потврдија наводите во обвиненијата. Лицата обвинети за кривично дело здружување за непријателски активности беа обвинети дека станале членови на „терористичка банда на ОВК“, помагање на ОВК, копање ровови и бункери, изградба на шумски патишта, дејствување како стражари и следење на движењата на припадниците на Министерството за внатрешни работи на Република Србија и Југословенската армија.

За кривично дело тероризам, тие беа обвинети за учество во создавање „терористички групи како дел од терористичката организација ОВК“ со цел отцепување на Косово од Србија и СРЈ, обезбедување и транспорт на оружје од Албанија, организирање заседи против припадници на МВР на Србија и Југословенската армија и извршување на акти на насилство за создавање чувство на несигурност кај припадниците од српска и црногорска националност, како и кај Албанците лојални на Република Србија и СРЈ. Казните се движеа од неколку месеци до 15 години затвор.

Професорот Укшин Хоти беше единствениот обвинет за кршење на територијалниот интегритет на Сојузна Република Југославија.

Во сите случаи на обвинети за кривични дела заговор за извршување непријателска активност и тероризам, таканаречениот тест со „парафинска ракавица“ бил користен за да се утврди присуството на нитрати и нитрити на рацете и облеката како доказ дека обвинетиот пукал со пиштол. Пресуди биле давани и кога позитивниот резултат од тестот бил единствениот доказ, како и во случаи кога вештакот тврдел дека честичките нитрати и нитрити не потекнуваат од барут.

Гробишта на затвореници

По војната, на еден рид во селото Ракош, на неколку километри од воениот затвор Дубрава, откриени се гробишта со 96 индивидуални гробови и еден гроб со две тела. Ексхумациите ги извршил шпански форензички тим. Секој гроб бил јасно препознатлив поради подигнатата почва и бил обележан со дрвена плоча на која биле содржани деталите за погребот, серискиот број и датумот што, според тврдењата, се совпаѓал со денот на погребот.

Премортем анализата и идентификацијата на телата продолжија до 26 август, кога беше завршена идентификацијата на 42 тела. Идентификацијата беше извршена со препознавање на изложената облека и преглед на фотографии од останките. По заминувањето на шпанскиот тим, беа организирани изложби на облека отстранета од телата на закопаните затвореници, обележана со броеви, за да можат семејствата да продолжат со идентификацијата на останките.

Судење на мртвите албански затвореници

Захир Агуши и Агим Елшани ги загубија животите на 21 мај 1999 година, за време на второто бомбардирање на НАТО врз воената база Дубрава.

Девет месеци по нивната смрт, на 1 февруари 2000 година, Судскиот совет на Окружниот суд во Лесковац, со кој претседаваше судијата Горан Петронијевиќ, изрече пресуда против Захир Агуши и Агим Елшан за кривично дело тероризам и помагање и поттикнување на сторителите по извршувањето на кривичното дело.

На 8 јуни 2000 година, Врховниот суд на Србија ја потврди првостепената пресуда.

Хисен Адеми беше убиен на 22 мај 1999 година, кога стражарите, чуварите и полицијата отворија оган врз затворениците на спортскиот терен, на кои претходно им беше наредено да се постават во ред за префрлање.

Осум месеци по неговата смрт, Судскиот совет на Окружниот суд во Лесковац, со кој претседаваше судијата Горан Петронијевиќ, го осуди Хисен Адеми на 15 години затвор на 10 јануари 2000 година за кривично дело тероризам.

Мете Османај беше убиен на 22 мај 1999 година, кога стражарите, чуварите и полицајците пукаа од стражарските кули и ѕидовите врз наредените затвореници.

Судечкиот совет на Окружниот суд во Лесковац, со кој претседаваше судијката Бранкица Дашиќ, го осуди Мете Османај на четири години затвор за кривично дело здружување за непријателски активности поврзани со тероризам.

Кривична пријава против министерот за правда на Република Србија

Центарот за хуманитарно право поднесе кривична пријава на 28 мај 2010 година против Драгољуб Јанковиќ, Зоран Стевановиќ, Обрад Стевановиќ, Бора Влаховиќ и 30 други лица за воени злосторства против цивилното население - убиство на албански затвореници во затворот Дубрава.

После 27 години

Двајца затворски чувари се осудени во Косово – Зоран Колиќ, во 2013 година, за убиство на албански затвореник, и Драгиша Миленковиќ, во 2025 година, за тепање и малтретирање на албански затвореници префрлени од Дубрава во Липјан.

Во исто време, Основниот суд во Приштина го ослободи Гаврило Милосављевиќ во 2025 година од обвиненијата за воени злосторства поврзани со убиствата и малтретирањето на затворениците во Дубрава, поради недостаток на докази.

Познато е дека Обвинителството за воени злосторства на Република Србија, по извештајот на Центарот за хуманитарно право, започнало истраги, испрашало повеќе од 150 лица, вклучувајќи го и тогашниот министер за правда, собрало важна документација и докази, но, под политички притисок, се откажало од гонење на лицата одговорни за убиството на албанските затвореници.

*Статијата е преземена од: pescanik.net - Преведено од KDP