KOHA.net

Изгледа

Зошто нов пратеник за дијалог?

Во моментот кога ЕУ почнува да размислува за наследникот на М.Лајчак, за себе прави три не толку добри наоди. Еве ги тие

1.

Наближувањето на крајот на мандатот на Мирослав Лајчак како специјален пратеник за дијалогот Косово-Србија (и за сите отворени прашања на Западен Балкан) го покрена, како и обично, прашањето кој ќе биде кандидат за следен специјален пратеник, а ова прашање го покрена сè уште не е прашано - бидејќи мандатот на Лајчак завршува во август - дека сега е објавено името на поранешниот претседател на Словенија, Борут Пахор, како кандидат со официјална поддршка од неговата земја.

Во наредните недели и месеци ќе има анализа на билансот за мандатот на Лајчак и анализа за тоа каква може да биде идната улога на Борут Пахор или кој било друг кандидат кој ќе добие доверба да биде специјален пратеник за дијалогот Косово-Србија. (и за „преостанатите прашања од Западен Балкан“). Но, наместо ваква точка, мислам дека вреди да се споменат три заклучоци кои излегоа откако Лајчак се уште не е оценет и се уште не се знае кој ќе биде новиот кандидат.

2.

Значи, да почнеме со првото откритие. Ако се каже дека по Лајчак ќе биде назначен нов специјален пратеник за дијалогот, тогаш Европската унија констатира дека работата што ја направила е оставена недовршена или не е добро завршена - зависи од евалуацијата. Кога во Брисел и Охрид во 2023 година, во присуство на премиерот на Косово и претседателот на Србија, беше констатирано од потпретседателот на Комисијата на ЕУ, Ј. Борел, дека Косово и Србија се договориле за Основниот договор ( наречен „пат за нормализација“) - самиот овој чин треба да биде декларација за сработеното од специјалниот пратеник. Најблиска аналогија, бидејќи по него е моделиран Договорот Косово-Србија, е моментот на потпишување на Основниот договор меѓу двете Германии; Од тој момент, сите проблематични прашања меѓу двете држави се решаваа на ниво на консултации меѓу дипломатските претставништва, двете соодветни министерства за надворешни работи или групите за спроведување. Да беше валидна аналогијата, моментот кога Косово и Србија се договорија дека меѓусебните односи ќе се засноваат на интегритетот и суверенитетот на двете и врз основа на Повелбата на ОН, од летото минатата година немаше да има специјални пратеници. - Целата работа би ја раководеле дипломатските претставништва на двете земји, министерствата за надворешни работи или ад-хок групите за спроведување.

Тоа не се случи, не по вина на текстот. Текстот е речиси ист и во двата случаи, германскиот договор и овој балканскиот. Но, германската е потпишана, а оваа другата ЕУ ја толкува како валидна, но не мора една од страните.

3.

Така влегуваме во вториот наод. 

Ако ЕУ назначи нов специјален пратеник за наследник на Лајчак, тогаш ова е да се заврши незавршената работа, онаа на (патот кон) Договорот за нормализација. Но, ова има своја логична контрадикторност: ако ЕУ каже дека Брисел/Охридскиот договор меѓу Косово и Србија е правно обврзувачки договор, тогаш тој е склучен и затоа не е потребен специјален пратеник за склучување на овој договор. Згора на тоа, Договорот веќе стана обврска на Србија кон ЕУ во поглавјето 35 од преговорите за членство на Србија во ЕУ. Истото се очекува да се направи и со Косово во сегашната фаза на интеграција (многу ниска) што ја има земјата. Следствено, ова веќе треба да биде прашање на механизмите за интеграција во ЕУ на двете земји аспиранти, а не за воспоставување односи меѓу две антагонистички држави кои меѓусебно не се познаваат.

Но, ова не е прашање на механизми за интеграција во ЕУ за Србија. Ова јавно го изразија претседателот Вучиќ усно и премиерот Бернабиќ писмено. Значи, Србија писмено го оспори Договорот во ноември 2023 година, оспорувајќи ги начелните точки врз кои се гради договорот, а тоа е односот меѓу две суверени држави врз основа на Повелбата на Организацијата на Обединетите нации. Според Виенската конвенција за меѓународни договори, Србија ја повлече секоја согласност или толкување на усната согласност за Договорот Брисел/Охрид, оспорувајќи ја целта на Договорот, нормализацијата меѓу две суверени држави.

4.

И, со ова, влегуваме во третиот наод.

ЕУ знае дека ќе испрати наследник на Лајчак, но не знае точно за што: да го спроведе договорот, да го закрпи договорот или да го оживее договорот?

Можеби би било добро пред да почнат процедурите за назначување на специјалниот пратеник за дијалогот Косово-Србија, да се направи анализа со задача да се најде одговорот не за „кој“, туку за „што точно“?

Моментот не е сосема поволен за оваа анализа во ЕУ, бидејќи почнува изборната сезона за Европскиот парламент, од која ќе произлезе следната Комисија, додека одлуките за тоа „што“ кој и да биде избран, припаѓаат на овој состав. 

Можеби не би било лоша идеја да се размислува за ова во земјите од КВИНТ од гледна точка на гледање на ова во контекст на регионалната стабилност. Вистинскиот биланс на ситуацијата ќе покаже дека незавршената работа на ЕУ во односот Косово-Србија е дел од картата на нестабилност на Западен Балкан. Билансот на состојба изграден на желби ќе покаже дека работите на ЕУ (Договорот, Планот за раст итн.) се во ред, но реалноста е малку тврдоглава и не разбира.

Во овие случаи, инерцијата обично победува. Во Босна и Херцеговина специјалните претставници се менуваат речиси 30 години, на Косово повеќе од десет години. Во отсуство на критичка анализа на состојбите, сегашната Комисија може да го избере пробиениот пат и да назначи лице на кое потоа ќе му даде задача да ги продолжи патиштата на претходникот. 

Или, можеби Комисијата може да не изненади?