Пира: Во анализата на 14 учебници идентификувавме над 130 формулации со дискриминаторски јазик

Бленде Пира, програмски координатор за Програмата за човекови права и владеење на правото при ЈИЧП (Младинска иницијатива за човекови права), рече дека во декември минатата година објавиле анализа, каде анализирале 14 учебници за да видат колку дискриминаторски, исклучувачки и стереотипски јазик имаат. Таа рече дека во 14 учебници успеале да идентификуваат 130 такви формулации.

Така, во средношколските учебници во Косово сè уште има формулации како „Даунов синдром е „монголоид идиот“, такви формулации“, рече Пира на „Темпус“ на КТВ. 

Според неа, ваква анализа била направена и во 2017 година, каде повторно имало над 100 вакви формулации. Тој рече дека ваквата анализа сега е повторена со надеж дека оваа состојба е подобрена.
Пира зборуваше и за последиците кои можат да ги донесат овие текстови.

„Нормално, учебниците не се неутрални носители на информации, тие се наменети да го обликуваат мислењето на младите и тие луѓе доаѓаат на различни државни позиции, каде што веројатно ќе бидат и пред да се имплементира Законот за заштита од дискриминација, а не е како што можеме да очекуваме многу од тие луѓе“, рече таа.

Оттука, Пира нагласи дека е важно да има континуирана обука за службениците, барем за оние кои се надлежни да го спроведуваат овој закон и да даваат услуги на овие ранливи групи.
 

Пира: Се надеваме дека Граѓанскиот законик ќе биде донесен во новиот законодавен дом и дека ќе им се понуди заштита на овие лица

Бленде Пира, програмски координатор за Програмата за човекови права и владеење на правото на ЈИХР (Младинска иницијатива за човекови права), во емисијата „Темпус“ на КТВ изјави дека усвојувањето на Граѓанскиот законик е важно бидејќи треба да понуди можност за брак со лица од ист пол во Косово.

„Се надевам дека во новиот законодавен дом ќе биде изгласан и ќе им се понуди заштита и на овие лица, но имајќи ја предвид поларизацијата и на општеството и на пратениците во Собранието, знаеме дека од почетокот на 2022 година има многу полемики за овој Кодекс, потоа има говор на омраза кој многу се користи во Собранието и во другите институции“, додаде таа.

Пира рече дека поднеле тужба до судот и претставка до Народниот правобранител, каде што рече дека овој сметал дека имало дискриминација од страна на пратениците кон оваа група.

Зборувајќи за институционалниот третман на маргинализираните групи во Косово, Пира нагласи дека една од најголемите маргинализирани групи се жените, наведувајќи случаи кога тие се жртви на семејно насилство или родово базирано насилство.

Според неа, казнувањето на сторителите во овие случаи е многу лесна.
Пира зборуваше и за мерките кои државата ги презема за рехабилитација на жените кои ќе пријават насилство во полиција, додавајќи дека очигледно недостига институционален третман.

Пира зборуваше и за мнозинската заедница, велејќи дека има простор за подобрување.

„Пред нешто повеќе од една година беше создадена национална платформа за пријавување случаи на дискриминација, но ако се погледне, дури и таа платформа е доста ограничена. Затоа што е наменета само за заедниците на Ромите, Ашкалите, Египќаните. Додека другите заедници, како што се Бошњаците, Турците во Косово и српската заедница, не можат да известуваат за таква платформа, имајќи предвид дека се соочуваат со проблеми, како што велат најосновните јазични права.

Во меѓувреме, тој рече дека Законот за заштита од дискриминација, кој се менува, е меѓу најнеприменливите закони во Косово.
 

Шала: Институциите се обидоа да регулираат одредени области преку воспоставување механизми, но без да се грижат да бидат ефективни
 

Гзим Шала, виш истражувач во Косовскиот правен институт (КЛИ), рече дека институциите се обиделе да регулираат одредена област преку воспоставување механизми, но без да се погрижат тие механизми да бидат ефективни.

Во врска со ова, тој наведе неколку примери на „Темпус“ на КТВ.

„На пример, според Законот за родова еднаквост, мора да се назначи службеник за родова еднаквост. Назначени се службеници за родова еднаквост, но нема гаранција дека овој службеник како механизам е ефективен“, нагласи Шала.

Ваквите случаи ги спомена и во Законот за заштита од дискриминација каде што рече дека е именуван службеник за заштита од дискриминација, но дека и понатаму има проблем со ефективноста.
Шала рече и дека слична ситуација има и со дојавување, судир на интереси и други.

Според него, на овој начин тоа е создадено повеќе како формален пристап. Тој нагласи дека е јасно и познат факт дека еден функционер не може да ги реши сите овие прашања.

Истражувачот нагласи дека свеста на граѓаните се зголемува доколку има конкретни мерки и активности.

„Во спротивно, кампања, иако неопходна, без преземање конкретни дејствија преку кои граѓаните и членовите на овие групи на дело ќе видат како се решава одредена ситуација, нема да испрати доволно пораки и нема да има соодветна свест“, додаде тој.
 

Ќели: Министерството за образование се двоуми дали да ја поддржи ромската заедница со учебници на нивниот јазик

Лендрит Ќели, раководител на Управата за заедници и враќање во општина Раховец, во емисијата „Темпус“ на КТВ изјави дека Министерството за образование и понатаму се колеба да ја поддржи ромската заедница.

„Бидејќи и ромската заедница се смета за дел од маргинализираните групи, реков дека главните прекршувања се од самиот почеток кога им треба образование, но сепак има одредени подобрувања во некои од општините, тоа е благодарение на политичката волја на општинско ниво што овозможи употреба на ромскиот јазик во Призрен и Грачаница, нешто што треба да се гледа како позитивно и за другите општини“, рече Ќели.
Сепак, тој вели дека и покрај максималните напори на нивните претставници. Министерството за образование и понатаму се двоуми дали да ја поддржи ромската заедница со учебници.

„И покрај тоа што има максимални напори, дури и во политички аспект, од политичките претставници што ги имаме во косовското Собрание, се чини дека нивното политичко влијание е нешто помало во споредба со другите немнозински заедници кои имаат малку поголемо политичко влијание и процесите исто така се менуваат“, рече Ќели.

Тој рече дека притисок мора да се изврши и од меѓународниот фактор за нашите институции да го рефлектираат тоа.

Сепак, тој вели дека и покрај максималните напори на нивните претставници. Министерството за образование и понатаму се двоуми дали да ја поддржи ромската заедница со учебници.

„И покрај тоа што има максимални напори, дури и во политички аспект, од политичките претставници што ги имаме во косовското Собрание, се чини дека нивното политичко влијание е нешто помало во споредба со другите немнозински заедници кои имаат малку поголемо политичко влијание и процесите исто така се менуваат“, рече Ќели.

Тој рече дека притисок мора да се изврши и од меѓународниот фактор за нашите институции да го рефлектираат тоа.
 

Зекај: Потребна е поголема свест кај судиите, адвокатите и маргинализираните групи за решавање на случаите на дискриминација

Адвокатот Ил Зекај, поканет во „Темпус“ на КТВ, рече дека е потребна поголема свест кај судиите, адвокатите и маргинализираните групи за решавање на случаите на дискриминација.

Тој рече дека адвокатите мора да бидат на висина на задачата кога застапуваат случаи на дискриминација.

Партијата како лаик не може да знае со каква форма на дискриминација се соочува во одреден однос, дали е тоа работен однос или други односи“, додаде Зекај.

Според него, адвокатите треба да бидат и многу поактивни во решавањето на овие прашања во судот, каде што случајот оди или е застапуван од адвокати.

„Многу случаи се застапени со правна помош кои всушност не се адвокати. Ја имаме Агенцијата за правна помош која сама по себе е веќе проблематична за решавање на овие прашања, особено меѓу маргинализираните групи“, рече тој.

Во меѓувреме, тој нагласи дека адвокатите имаат обврска, исто така врз основа на законот за адвокатура, да застапуваат про боно во овие случаи. Но, Зекај тоа го гледа како проблем и за самите судии кога постапуваат во случаи на дискриминација.

Оттука, тој рече дека е потребна поголема свест кај адвокатите, судиите и маргинализираните групи за да можеме сите заедно да ја подигнеме свеста за што повеќе да се решаваат овие прашања. 

Шала: Нема пријави за случаи на дискриминација, иако постојат

Гзим Шала, виш истражувач во Косовскиот правен институт (КЛИ), рече дека проблемот со случаите на дискриминација лежи во нивното недоволно пријавување.

Шала на „Темпус“ на КТВ рече дека не недостигаат механизми за борба против дискриминацијата, но недостига ефикасност. Тој рече дека веројатно има уште неколку механизми од потребните.

„Ако ги споменеме другите судски механизми, првата е институцијата Народен правобранител која постапува со случаите на дискриминација, втората е во некои случаи службените лица и во некои случаи одделенијата за заштита на човековите права во општините и министерствата. Тоа значи дека во сите општини и министерства досега требаше да се воспостават овие механизми, но во пракса не функционираат“, рече Шала.

Тој рече дека различни извештаи зборуваат за различни проблеми, а во некои случаи вели дека на самите функционери не им е јасна улогата.

„Сепак, најопшт проблем е што нема пријавување на овие случаи. Иако е јасно дека не можеме да кажеме дека нема случаи на дискриминација“, рече Шала.

Зекај: Ниту една политичка партија немаше програма за промовирање на правата на маргинализираните луѓе

Адвокатот Ил Зекај во емисијата „Темпус“ на КТВ рече дека на парламентарните избори на 9 февруари ниту една политичка партија немала програма за промовирање на правата на маргинализираните групи.

Ниту една од политичките партии немаше програма, концепт за унапредување на правата на маргинализираните лица, со посебен акцент на лицата со попреченост“, рече Зекај.

Тој потсети дека за време на изборите имаше реакција од здружението застапник на лицата со попреченост - Хандикос, кои беа критички настроени кон политичките партии и бараа основни права преку декларација за заложби што треба да ја потпишат кандидатите за премиер, но која не наиде на поддршка.

Тој рече дека во контекст на Косово, маргинализирани групи се оние групи кои не се добро застапени или дискриминирани во однос на другите групи, групи кои немаат еднаков третман со другите групи и оние кои имаат поголеми потреби од другите групи.

Адвокатот рече дека државата, покрај законските обврски да ги афирмира правата на овие групи, има и обврски да преземе афирмативни мерки кон овие групи.

Според него, законите обезбедуваат еднаков пристап за овие групи, но во пракса ситуацијата остава многу да се посакува.

Зекај ги спомена лицата со попреченост кои се соочуваат со мноштво проблеми, почнувајќи од инфраструктурата и пристапот до институциите.

„Ако го погледнеме пристапот на владите, како на сегашната, така и на актуелната влада и на минатите влади во однос на маргинализираните групи, со право може да кажеме дека многу малку е направено во насока на остварување на овие права, во насока на овозможување на овие лица да ги остварат своите права“, рече Зекај.

Ќели: Маргинализираните групи кои имаат најизразени проблеми се оние на ромската, ашкалиската и египетската заедница.
 

Лендрит Ќели, раководител на Управата за заедници и враќање во општина Раховец, рече дека маргинализираните групи кои имаат најизразени проблеми се групите на заедниците Роми, Ашкали и Египќани.

„Меѓу најистакнатите групи кои ги имаат овие проблеми се групите на Ромите, Ашкалите и Египќаните. Тие се сметаат за малку поранливи затоа што речиси и да не добиле значајно внимание од државата и покрај правната инфраструктура што беше спомната и во Уставот“, рече Ќели во емисијата „Темпус“ на КТВ.

Тој нагласи дека постојано се гледа дека државата се обидува да креира различни стратегии за интеграција на овие заедници.

„И покрај терминот „интеграција“, мене лично не ми се допаѓа бидејќи овие заедници не се репатрирани во Косово, туку имаат потреба од третман, можеби како афирмативни мерки, додека не ја подобрат својата ситуација и потоа не се третираат подеднакво во општеството“, рече тој.
Ќели рече дека досега сме виделе минимална поддршка и дека состојбата на овие групи и понатаму е кревка, особено во виталните прашања со кои се соочуваат.

„Да не зборуваме за многуте проблеми кои се основни, почнувајќи од образованието, можеби заедницата Ашкали и Египет имаат малку повеќе среќа затоа што нивниот јазик е албански и имаат полесен пристап до образование, додека за ромската заедница првично се прави дискриминација затоа што, имајќи предвид дека тие се јазична заедница во Косово и се принудени каде и да се, во зависност од училиштето, да учат албански јазик.

Според него, ова претставува повреда на правото на образование на нивниот мајчин јазик, поради што државата се двоуми дали да креира учебници или да обезбеди можност за настава на ромски јазик за припадниците на ромската заедница, за да не се асимилираат или да има други ефекти.

Тој додаде дека пречки има и при вработувањето. Тој рече дека во администрацијата има само 14 вработени од египетската заедница, а само двајца од нив се на ниски раководни позиции.

„Врз основа на Законот за јавни службеници, предвидена е квота од 10% што им дава можност на немнозинските заедници да бидат дел од јавната администрација каде што имаме само 14 вработени Египќани, а само двајца од нив имаат ниски раководни позиции .