Фигура трансформирана во симбол на современиот национален идентитет

Биографијата на академик Реџеп Ќосје значајно ја отсликува индивидуалната судбина, а воедно и албанската несреќа, на поделбата, кризите и поделбите на етничкото стебло, константи кои нужно ќе ги обликуваат и зајакнат неговите убедувања за обединување на нацијата, почнувајќи од еманципаторскиот, јазичниот, духовно-литературниот и политичкиот развој.

Академик Реџеп Ќосја, следејќи ја визијата на националните ренесансисти, ги создаде и пресоздаде модерните идеи на националниот интегралист, претставени во неговото големо научно, литературно, културно и политичко дело. Академик Реџеп Ќосја, без сомнение, со својот живот и дело зазема посебно место во националната историја, како една од централните фигури на мислата, творештвото и интелектуалната реакција, фигура трансформирана во симбол на современиот национален идентитет.

Биографијата на академик Реџеп Ќосје значајно ја отсликува индивидуалната судбина, а воедно и албанската несреќа, на постојаната фрагментација, кризи и поделби на етничкото јадро, што нужно ќе ги обликува и зајакне неговите убедувања за обединување на нацијата, почнувајќи од еманципаторскиот, јазичниот, духовно-литературниот и политичкиот развој.

Академик Реџеп Ќосја е роден во 1936 година, во Вутај, Црна Гора. Основно училиште завршил четири години во родниот град, а средно образование во Гучи. Во 1959 година дипломирал во Нормалното училиште во Приштина, а во 1960 година ги започнал студиите на Катедрата за албански јазик и литература на Филозофскиот факултет во Приштина, кои ги завршил во 1964 година. Во 1967 година бил примен за асистент на Институтот за албанологија во Приштина, а во текот на годините 1967-68 година се занимавал со специјализирани теоретско-литературни студии на Универзитетот во Белград. Продолжувајќи ја својата научно-истражувачка работа на Институтот за албанологија, во 1971 година ја одбранил докторската теза за животот и творештвото на Асдрен. По докторирањето, Реџеп Ќосја бил избран за виш соработник, а потоа и за научен советник на Институтот за албанологија во Приштина во 1972 година, а во исто време и за вонреден и редовен професор на Филозофскиот факултет во Приштина. Тој беше и директор на Институтот за албанологија од 1972 до 1981 година, како и раководител на Катедрата за албанска литература и јазик на Филозофскиот факултет.

Реџеп Ќосја, во 1996 година, беше избран за дописен член на Косовската академија на науките и уметностите, а во 2000 година, за редовен член.

Академик Реџеп Ќосја, кој во 80-тите години на 20 век, веќе етаблиран интелектуален автор и авторитет, кога започнуваше бранот на српскиот хегемонистички национализам, се истакна со својот артикулиран глас спротивставувајќи се на српската ксенофобија и застанувајќи во одбрана на албанските права и аспирации за слобода. Тој никогаш не престана со својата интелектуална активност и своето автентично мислење за брзите и сложени случувања во албанскиот политички свет, понекогаш претставувајќи лидер, а понекогаш алтернатива на албанските идеолошки концепти со крајна цел ослободување, напредок и меѓуалбанска интеграција.

Академик Реџеп Ќосја, пред сè, остави трајно наследство на албанската нација преку своето дело, кое е објавено во повеќе од 30 теоретско-литературни книги, литературна критика, уметничка проза во форма на романи, кратки раскази и драма, како и голем број новинарски, полемички списи, а исто така и индивидуална меморија, во форма на дневници, која е трансформирана во меморија на културната и политичката историја на современите случувања на албанскиот свет. Реџеп Ќосја, како еден од водачите на консолидираната мисла за албанските културни, идентитетски и литературни феномени, ги подигна албанолошките студии, особено литературните студии, од нивоата на елементарни реакции за да даде тежина на читањето, објавувањето и систематското проучување на албанскиот литературен корпус, кој кај овој автор започнува од прегледот, предговорот, статијата, трактатот, анализата и проучувањето на одредени автори на литературната традиција и модерноста за да стигне до канонизирачките дела на „Историјата на албанската литература“.

Во оваа пригода ги издвојуваме книжевните студии „Дијалози со писатели“ (1968), „Реткиот пантеон“ (1973) и „Од типологија до периодизација“ (1979), кои го претставуваат теоретскиот концепт и светоглед на Реџеп Ќосја за литературата, кој во суштина го зачувува книжевното оценување и суд во форми што почнуваат од толкувањето на специфичните дела и завршуваат во историските книжевни жанровски типологии.

Реџеп Ќосја го направи преминот од светот на проучување на албанската литература кон креативно пишување во форма на проза со краткиот расказ-роман „Смртта ми доаѓа од такви очи“ (1974), во кој се отфрлаат контролата, диктатот и надзорот, а во имплицитни форми се бара креативна слобода, како човечка последица. Во меѓувреме, во драмата, во делото на три драми „Разоткриени митови“ (1978), Реџеп Ќосја ја пишува драмата на идеите во форми на етничка трагедија и модерна политичка алегорија.

Реџеп Ќосја го постигна својот голем академски пробив со корпусот „Историја на албанската книжевност I, II, III“ (1984-86), дело кое ја сублимира неговата долгогодишна работа во историското проучување на албанската книжевност, врз принципот дека историјата на книжевноста треба да содржи писатели и дела кои имаат историска вредност за времето на нивното појавување, културното влијание и книжевната естетика.

Делото „Смртта ми доаѓа од такви очи“ (1974) ќе остане олицетворение на стилот на пишување во книжевната проза, односно синкретизацијата на формите на пишување со доминација на иронијата, но сега со тематско разграничување во зависност од перцепцијата на новиот социополитички контекст, кој го предодредува и книжевниот текст. Примери за постмодернистичка иронија, која во културната средина на Косово беше напната на почетокот на 21 век, се мултиформалните и мултиидеолошките романи „Ничии синови I и II“ (2010) и „Раскажаните тајни“ (2020), во кои доминира темата за фикционализација на идеолошки концепти поврзани со политички ситуации и актери.

Споменавме само дел од научните и литературните дела на академик Реџеп Ќосја, но неговото интелектуално и творечко наследство несомнено ќе биде предмет на критички, историски и монографски студии, кои започнаа уште за време на животот на авторот, преку бројни преводи и студии, но ќе продолжат и во иднина како драгоцени форми на влијание, сега класични во корпусот на албанската литература.

Верувајќи дека Реџеп Ќосја, неговиот живот, интелектуално, творечко и национално дело, ќе останат во Пантеонот на нацијата, нагласуваме: Нека му биде незаборавно името!