„На Балканот ќе се појави нова сила“

„Нашите потомци нема да ни ја простат грешката ако, пред таа појава, бидеме изненадени или зачудени исто како што ќе се зачудат Швеѓаните или Норвежаните кога ќе дознаат дека постои друга нација и држава на Балканот! Не сме повикани да ја предвидиме оваа појава пред да стане реалност и да си ги обезбедиме можните придобивки или барем да ја избегнеме штетата што таквата појава може да ни ја нанесе. Албанците се елемент близок до нас, по природа, по карактеристики, по живот и по тип. „Ние сме најповикани да им пристапиме на Албанците, но во исто време сме далеку од нив, бидејќи блиски до Албанците сега се сите оние кои имаат директни интереси поврзани со нив“, пишува во своето писмо во есента 1897 година Бранислав Нушиќ, кој служел како вицеконзул и конзул на Србија во Приштина. Таму предлага како да се заробат Албанците и да се реализираат српските интереси преку српско-албански сојуз.

Владан Ѓорѓевиќ, по потекло од Фурка, кој на крајот на 11 век успеал да стане премиер на Србија (од 1897 октомври 12 до 1900 јули 20 година), на 1897 октомври 26 година, добил писмо од Серез и тоа му било испратено од Бранислав Нуши вицеконзул на Србија во Приштина и службената функција ја прифатил на 1893 јуни истата година, додека од октомври истата година наваму три години бил и конзул. Во писмото зачувано во Архивот на Југославија, тој пишува:

„Мислам дека по сензационалните настани на Балканот ќе произлезе нова сила која ќе се наоѓа на поповолна географска положба и ќе биде достапна за натамошна реализација на експанзионистичките цели, но таа моќ по неколку децении ќе може неколку пати по ред да ја менува картата на Балканскиот Полуостров. Нашите потомци нема да ни ја простат грешката ако пред таа појава се изненадиме или зачудиме, како што ќе се чудат Швеѓаните или Норвежаните кога ќе дознаат дека постои друга нација и држава на Балканот! Не сме повикани да ја предвидиме оваа појава пред да стане реалност и да си ги обезбедиме можните придобивки или барем да ја избегнеме штетата што таквата појава може да ни ја нанесе. Албанците се елемент близок до нас, по природа, по карактеристики, по живот и по тип. Ние сме најповиканите да им пристапиме на Албанците, но во исто време сме и далеку од нив, бидејќи блиски до Албанците сега се сите оние кои имаат директни интереси поврзани со нив. Албанците сметаат на поголеми сили од нас. Австрија смета на Албанците, Италија смета на нив. Грција и покрај нејзината близина со нас... Црна Гора и покрај малата големина посветува големо внимание на Албанците. Зошто ние, кои всушност најмногу се занимаваме со Албанците, им обрнуваме толку малку внимание, ако не и воопшто?

Според мое длабоко убедување, би имале интерес да одговориме на поканата објавена во весникот „Шќиптарија“ (почна да се објавува во 1889 г.) за српско-албанскиот сојуз. Но, од особена важност е на кој начин, и со каква партиципација или форма би се приклучиле на оваа заедница, за да можеме потоа самите да ги извлечеме сите придобивки. На прв поглед, идејата дека толку лесно прифаќам изгледа малку авантуристичка, дури и поетска. Меѓутоа, доколку во овој случај веднаш го изразам своето мислење, како на пример како би се создал овој сојуз, тогаш верувам дека ќе успеам да го привлечам вашето внимание на мојата идеја. Ние како држава, односно како Србија, никогаш не би се осмелиле да се вклучиме во напори кои би оделе во прилог на сојузот (со Албанците - СЛ) и ова се причините:

1. Албанската лига, чиј член е весникот „Шќиптарија“, претставува само едно општество, навистина широко и распространето, но сепак тоа е само општество во кое одредена држава може да помогне, да го заштити, а и да создава врски со кои се постигнуваат одредени цели, но не и за создавање сојуз. И мислам дека не може да се создаде врска или сојуз меѓу одредена асоцијација и државата.

2. Во случај на сојуз со Албанците, Србија би дала се од нејзина страна, додека за возврат би очекувала да жнее малку или никаков успех.

исто така Додаток за култура 9 декември 2025 година Отворањето на првата српска книжарница во Приштина, на 1 март 1890 година

3. Во овој случај, кога би правеле сојуз со Албанците, ќе го изгубиме сето разбирање и добра волја на Возвишената порта, која веќе ја уживаме и од која имаме корист. „Сојузот со која било од балканските држави, во очите на возвишената порта, не треба секогаш да се појавува како сојуз создаден против неа, тоа може да биде дури и самоодбранбен сојуз, но сојузот со „едно племе“ во Турција не е ништо повеќе од објава на револуција!“, пишува Нушиќ.

Власите како стапица за Албанците

Бранислав Нушиќи пишува дека за да се избегне горенаведениот спор, мислам дека „треба да се формира такво здружение кое всушност само би го претставувало мислењето за сојузот“. Според него, ова здружение не треба ни да постои во реалноста!

„Господине министер, мислам дека треба да најдеме два-тројца доверливи Власи кои би го претставуваат здружението кое всушност не би постоело. Официјална Србија би можела да се однесува непријателски кон таквото здружување, како манифестација на љубовта кон возвишената порта. Така би се создале неколку маневри и мистификации со кои со еден удар би се постигнале две цели! На пример, здружението би почнало да издава весник кој ќе ја проповеда албанско-српската револуција, додека по првиот број владата ќе го забрани весникот и други.

Директните придобивки или предности што би произлегле од оваа ситуација би биле:

1. Албанската лига, која би направила сојуз со Српската лига, првенствено како доказ за пријателска наклонетост, морала да го прошири своето влијание во Албанија (стара Србија и сл.) врз својот елемент, а потоа да го прошири тоа влијание и врз тамошните Срби. Ова на некој начин би ја олеснило состојбата на нашите сонародници под турска власт, но истовремено и постепено би ги приспособило барањата на Албанците во различна позиција на нашите напори, пред се мислам на секој наш сонародник кој би ја преминал границата и на кого Албанците би му пресретнале.

2. За да се постигне некој специфичен успех, неодамна стана неопходно дипломатските односи со возвишената порта овде-онде да бидат попречувани со нешто.

Помеѓу многуте неспорни успеси што ги постигнавте како амбасадор во Истанбул, убеден сум дека и во тие случаи најмалку ви служеа такви средства и тие успеси пред се ги припишувам на вашата личност, а не на нашата моќ со која можевме да се закануваме. И токму поради оваа причина, ќе се согласите, на кој било друг амбасадор би му било потешко доколку не добие поддршка. Оваа поддршка веројатно би се нашла во албанско-српската алијанса. Портата е скржава во исполнувањето на нашите барања, какви и да се тие. Тогаш нашето информативно биро требаше да издаде телеграми во кои ќе се наведе дека во „пролетта оваа година“ ќе се одржи голем митинг на поддржувачите на Албанско-српската алијанса во Ниш, каде што се очекуваше да присуствуваат многу влијателни албански личности и каде исто така се очекуваше да се разговара за активностите за организирање на револуцијата. Со таква закана, и со таков начин на дејствување, српската влада би морала да го прекине најавениот митинг со изговор дека „собирот бил насочен против единството и територијалниот интегритет на Отоманската империја“, а со оваа акција Србија нужно би имала корист, бидејќи возвишената порта (бидејќи Албанците се доста чувствителни на нив) би биле убедени дека Србија ги негува добрите односи со државата. Вакви и идентични појави секогаш може да се измислуваат пред да се упати какво било барање до турската влада од страна на српската влада, а (нашиот) амбасадор кој би бил опремен со такви факти можеби би успеал токму кога остварувањето на овие цели би било оневозможено на редовен начин.

исто така Арбери 30 јули 2026 година Ѓуриќ: Србија ќе отвори конзулат во Скадар, Албанија во Бујановац

Затоа, во формата во која мислам дека треба да го реализираме Албанско-српскиот сојуз, сигурен сум дека ќе имаме корист. „Но, меѓу другото, ја спомнав и директната и важна придобивка, бидејќи таков сојуз ќе успее да го подготви вистинското место што ќе ни се најде токму кога тоа ќе го налага потребата и вистинскиот момент“, напиша тој.

Приштина во замена за Скадар

За Бранислав Нушиќи, за да се постигнат успесите што ги бара реализацијата на целта, пред се „многу е важно“ Србија да има конзулат во Скадар.

„Поминаа неколку години откако се залагам за отворање на конзулат во тој момент и во една прилика за малку ќе успеав, но Црна Гора го отвори својот конзулат таму и тогаш видовме дека нема потреба да го отвориме нашиот конзулат во Скадар, кога Црна Гора веќе го отвори. Имав многу среќа да им ја претставам идејата за отворање на српски конзулат во Скадар на кралот Александар и Милано, а да не се сменеа владите за кратко, можеби конзулатот веќе ќе постоеше. Почитуван министер, дозволете ми да ви го претставам мојот предлог.

И денес верувам дека црногорскиот конзулат нема причина да го спречи отворањето на нашиот конзулат. Се вели дека Скадар спаѓа во сферата на интереси на Црна Гора. Не го разбирам целосно ова. Ако Црногорците навистина учествуваат во реализацијата на големите идеи што нè водат, тогаш нема „сфери на интерес“, но ако тие работат за свои партикуларистички сметки, тогаш и ние немаме обврска да водиме сметка за нивните сфери. Нашиот конзулат во Скадар нема да биде активен на полето на училишната пропаганда, па оваа активност нека им остане на Црногорците и во иднина.

Клучот на настаните и појавите што ја засегаат нашата граница и кои директно не не засегаат лежи во Скадар, затоа мора добро да ги знаеме тие појави и настани, односно да го знаеме нивниот извор, за тие идеи и појави да не се носат овде каде што моментално се развиваат. Ова е целта на отворањето на нашиот конзулат во Скадар, за што Црна Гора нема причина да се жали. Скадар е седиште на албанската лига, самите Албанци велат „Призрен е срцето, Дибра градите, додека Скадар е глава (на Албанија и Албанците – С. Л)“. Таму се прават албански митинзи, таму се обезбедуваат албански агенти и емигранти, таму емигрантите носат вести од странство, повици, оружје, идеи. Во Скадар се наоѓа и седиштето на сите странски, верски и политички пропаганди кои ги интересираат Албанците и дејствуваат меѓу нив. Таму се големите школи на некаква пропаганда, тука се епископите, таму се агентите. Конечно, ние сме толку заинтересирани за Јадранското Море, до кое бараме излез, а можеби ќе го добиеме овој излез токму во Скадар. Грција никогаш не размислувала да има конзулат во Скадар, каде што има уште шест конзулати. Господине министре, во вашата архива нема ниту еден акт кој би можел да ве опреми со познавање на албанските околности, односно на нашите директни соседи, затоа вие сте на ред да зборувате и вашиот збор за овие прашања е збор од особено значење.

Меѓу другото, Скадар е центар на вилаетот и додека во другите вилаети низ Србија сè уште имаме два конзулати и тоа во Скопје и Приштина, јас сум на мислење дека конзулатот во Приштина не треба да се затвори, туку барем да се сведе на капацитетите што би одговарале на неговата дејност. Според мене, приштинскиот конзулат треба да биде подреден на генералниот конзулат во Скопје, бидејќи е оддалечен само четири часа од Приштина и доволно би било таму да се назначи само првокласен службеник, кој секогаш ќе работи според упатствата на скопскиот конзулат или всушност ќе биде некаква агенција или филијала, преку која скопскиот конзулат би управувал со училиштата на Косово. Јас сум на мислење дека со ова ништо не губиме во работата, додека го добиваме буџетот за да платиме друг конзул и со тој буџет го префрламе нашиот конзулат во Скадар. „Во Скадар на конзулатот не му треба персонал, бидејќи Скадар ќе служи само како оперативна точка и таму би бил доволен само конзулот“, пишува во своето писмо Бранислав Нушиќ.

Продолжува во следниот број на Додатокот Култура

ПРОЧИТАЈТЕ ИСТО: