„Косоварот“ на воденичките камења со сопственик Иса Болетини

„Главното претпријатие за производство на воденички камен се викало „Косовари“ со седиште во Болетин“, пишува во општиот извештај за Митровица во последните години од османлиското владеење. Таму е напишано и за „Драшката столарија“, како најголемо трговско претпријатие од тоа време во оваа покраина. „По изградбата на железницата, дрвото од „Драшката столарија“ стигнало до Истанбул, но најмногу се продавало во Серез, Драма, Солун и Кавала“, пишува во извештајот во кој се опишува и нејзиното затворање. Во овој дел се откриваат и фактите за уште полошата ситуација во Митровица во годините 1913 - 1914 година.

Генерализираниот извештај посветен на економската состојба, состојбата на занаетчиството, домашните занаети, индустријата... ги прикажува најновите слики од Митровица во последните години од османлиското владеење.

Секако, развојот на занаетчиството во Митровица во првите години од окупацијата на Косово зависел и од општиот развој, пред сè на економијата, но и на трговијата. Сепак, една од главните пречки, според извештај, беше тоа што занаетчиите од Митровица не знаеја српски.  Додека пак, во однос на домашната индустрија, се проценува дека најпопуларно е производството на воденички камења.

„Главното претпријатие за производство на воденички камен се викало „Косовари“ со седиште во Болетин. Оваа работа ја вршеле жителите на селата Болетин, Рударе, Грабоц, Бугариќ, Жаже, Рахове, Стан Терг, Саќеница, Борчан. Има околу 200 работници, кои претходно плаќале данок на турскиот шумарски оддел, но подоцна Иса Болетини го презел производството на воденички камења. Овие камења, готови за употреба, се извезуваат во Србија, Санџак, Дукаѓини, Ѓаковица, но и во Македонија. Вредноста на извозот на камења достигнува износ од 70.000 - 80.000 динари годишно. Камења со дијаметар од еден метар, т.е. во парови, се продавале за 80 динари, 20-40 динари со среден дијаметар, а по цена од 10 динари се продавал пар камења што можеле да ги носи коњ, т.е. поставени од двете страни на седлото. Меѓу индустриските претпријатија е и „Здруќетарија Драга“, кое е воедно и најголемото трговско претпријатие во оваа покраина. Пиланата е изградена пред четири години, а според постоечкиот договор со турската држава, таа е во сопственост на семејството Драга, додека само мал дел е во рацете на Германец од градот Кобленц. Пред тоа, пиланата била во сопственост на компанија основана пред 15 години, но изгорела и дотичната компанија ги изгубила сите свои средства. Потоа бил постигнат договор со турската влада за основање модерна пилана, со што се добила дозвола за сечење дабови со дијаметар од над 120 сантиметри. (Беше забрането сечење дабови кои биле потенки од горенаведената мерка). Според договорот, кубен метар дрво без кора би чинело 11 грошени, но тоа вклучувало и бесплатен увоз на машини. Доколку сопствениците не можеле да се натпреваруваат, тогаш турската влада се обврзала да ја намали царината. Сопствениците на „Дрогаријата Драга“ плаќале годишен данок од 3.000 грошени“, се вели во извештајот. Исто така, продолжува со нејзиното уништување.

Првата балканска војна и уништувањето на „Драга столарија“ во Митровица

„Модерната столарија (работилница за штици) што била изградена на брегот на реката Ибар имала две парни машини, два котли, два оџака високи по 27,50 и 25,50 метри... До столаријата била изградена мала работилница за поправки со пилана, две дупчалки и просторија за алати, но има и мала мелница што меле за работниците. 

За потребите на столаријата се изградени девет километри планинска железница со локомотива од 60 коњски сили. Во меѓувреме, на планината Мојстир и во Драга започна изградбата на десет километри воздушна железница, а подоцна на планината работи и телефонска линија. За време на последната војна, машината на планината беше запалена, додека сега шумскиот комплекс, над кој „Здруќетарија Драга“ го стекна правото од турската влада, претставува посебен проблем, бидејќи шумскиот комплекс сега ѝ припаѓа на Црна Гора, а во него има околу 1,5 - 2 милиони кубни метри дрво. Браќата Драга тврдат дека ја поседуваат планината Мојстир, која има околу 200.000 кубни метри дрво... По изградбата на железницата, дрвото на „Драшката столарија“ стигнало до Истанбул, но најмногу се продавало во Серез, Драма, Солун и Кавала, бидејќи цените биле попристапни, а дрвото дури се извезувало и во Скопско. За време на (балканската) војна, железничката пруга во планината беше уништена, потоа планините делумно останаа на црногорска страна, па затоа „Драшката столарија“ сега не работи. За да може оваа столарија да се стави во функција и во интерес на сопственикот и во интерес на градот Митровица и градежната индустрија, потребно е да се помогне во регулирањето на прашањето за сопственост на шумите со Црна Гора и да се овозможи слободен увоз на дебели дабови од Црна Гора, или преку царинска унија или ослободување од царински давачки. Овој интерес е и интерес на градежната индустрија и одредени индустрии во „старите региони“, бидејќи покрај Драга и Мојстир, би се експлоатирале и местата покрај реката Тара, кои би ја користеле клисурата Тара-Дрина за транспорт на дрва до Сава и Дунав, понатаму до Беране, Бјело Поле, Пеќ, Плав и Гучи, во чија близина има важни шумски објекти. Потоа, за „Драшка столарија“ да успее да ги задржи своите претходни извозни локации, потребно е да се постигне царински договор со Грција, што би овозможило претходен промет од регионите што веќе ги стекнала, уште полесно бидејќи Грците немаат развиена дрвна индустрија во својата земја. Но, пред сè, мора да се направи компензација за штетите што нашата армија ѝ ги нанесе на „Драшка столарија““, се заклучува во извештајот.

Сепак, не треба да се заборави дека српската држава долго време го таргетирала семејството Драга бидејќи „синовите на Али Драга од Мојстири го сметале Косово за дел од „стара Албанија““. Ова е повторено во извештајот на српскиот конзул, испратен од бугарската престолнина Софија уште во есента 1905 година. Иако „Драшката столарија“ продолжила со работа во 1914 година, таа не работела со полн капацитет, бидејќи контекстот околу сопственоста на шумите што ѝ припаѓале на Црна Гора по 1912 година останал нерешен.

Уште посериозната ситуација во Митровица во 1913 - 1914 година

По инцидентите со конзулот Тахи, веднаш по воспоставувањето на воена власт во Митровица и со краток прекин на активноста, австроунгарскиот конзулат во Митровица ја продолжи работата. Следниот конзул беше Јозеф Умлауф (1880-?). Меѓу другото, извештаите на Умлауф даваат застрашувачки информации за ситуацијата во Митровица и околината, особено во есента 1913 година и раната пролет 1914 година.

Така, на 6 и 7 септември 1913 година, по судирите со српските сили, околу 100 Албанци, меѓу кои и семејството на Иса Болетини, ги напуштиле своите домови. Уште еден бран на напуштање на своите домови се случил во следните денови, од 8 до 14 септември, кога мажите Албанци ги напуштиле Коштова, Селанца итн. Според австроунгарскиот конзул, Локалниот Србин Михалчев, почитуван дури и меѓу Албанците, го крена гласот за неправдите на владата кон локалните Албанци. Според Михалчев, „Србите едвај сочинуваат 30 проценти од вкупното население и второ, благодарение на постапките на властите и поддршката што (локалните) Срби им ја даваат на четничките елементи и разните банди, локалните Срби никогаш не биле повеќе омразени од страна на Албанците отколку сега“. Последица од вториот бран на Албанци кои ги напуштија своите домови беа борбите што се водеа во западниот дел на Митровица, каде што се слушнаа и топовски истрели на 8 и 9 септември. Заминувањето на жителите на Митровица кон други делови на Косово, но и Албанија, продолжи во текот на целиот септември 1913 година. Во ноќта помеѓу 12 и 13 септември, околу 200 Албанци го напуштија округот Митровица и Дреница. Два дена подоцна, српскиот администратор на Митровица престојувал во Жабара, Костово и Брабаник и ги замолил старешините на овие села да влијаат на враќањето на раселените, заканувајќи се дека ќе им ги уништи домовите на оние што нема да се вратат, додека по враќањето во Брабаник, српските војници затвориле 8 Албанци.

Затворањето на рускиот конзулат во јануари 1914 година

Убедена дека Србија сега ја контролира ситуацијата на Косово, руската влада го затворила рускиот конзулат во јануари 1914 година.

 „Рускиот конзулат во Митровица, Косово, кој беше отворен пред 11 години за заштита на српското население, беше затворен пред неколку дена. Првиот руски конзул во Митровица, Шчербина, плати за ова со својата глава“, се вели во кратка информација од новосадскиот весник „Застава“ од 21 јануари 1914 година.

Од друга страна, под меѓународен притисок во пролетта 1914 година, српската влада презеде чекори кон организирање на враќањето на бегалците од регионот на Митровица, кои главно беа населени во Албанија. Но, омразата што оваа влада ја посеа меѓу Србите од Митровица веќе почна да се вкоренува уште повеќе. Србите од Митровица ја поздравија акцијата на владата за враќање на Албанците со нивниот марш кон џамијата Сарај Мехала во ноќта помеѓу 18 и 19 март 1914 година, при што ги извалкаа вратите на оваа џамија со свинска маст.

Загрижени за тешката положба на Евреите во окупирано Косово, во јануари 1913 година, Сојузот на еврејски друштва со седиште во Берлин испрати делегација за подетално да се запознае со состојбата на Евреите и еврејските заедници на Балканот. Во таа делегација беа вклучени познати еврејски водачи од тоа време, како што се д-р Пол Натан и д-р Бернард Кан од Берлин и Елкан Адлер од Лондон. По нивните посети, тие презентираа детален извештај за да може да се испрати итна помош до оние во опасност. Во јули 1913 година, нивниот извештај беше објавен во Берлин под наслов „Bericht über das Balkanhilfserk“. Во тој извештај се наведува дека во Приштина, со околу 10.000 жители, имало вкупно 452 Евреи, додека во Митровица, меѓу 5000 жители на овој центар, 50 од нив биле Евреи.

Продолжува во следниот број на Додатокот Култура