Но, историските и монументалните локалитети на Приштина често ја засенуваат уметноста на повидок
„Дали е грев што сум роден како Албанец во Косово“, го прашува Дритон Хајредини католичкиот свештеник од скриената темнина на исповедната кабина. Роден во Приштина, главниот град на Косово, Хајредини, како што му кажува на свештеникот, е муслиман. Може ли овој човек од христијански Бог да објасни зошто тој и неговите сонародници се осудени да живеат како граѓани од втор ред во Европа? Дали се казнети?
Прашањето што го постави Хајредини одекнува преку видеото на „Манифеста 14“, европското номадско биенале, што беше отворено во Приштина на 22 јули. Светот на уметноста може да биде несвесен за патување: се жалиме на одложени летови, прекини ноќи, лошо кафе и невешт прес-конференции. Сакаме помалку да патуваме, поради околината и нашето ментално здравје.
За нашите колеги во Косово е поинаку. За да патуваат во Европската унија, тие минуваат низ скап, долг и понижувачки процес. Не сите апликации се успешни. Така, можеме да ги посетиме, но тие ретко можат да дојдат кај нас. На оваа асиметрија и е дадена лична предност во киоскот за сечење клучеви на естонскиот уметник Луз Брото: Преку постери низ градот, Брото нè поканува „да се сретнеме со еден локалец - да размениме копија од клучот од куќата“. Перформативното дејство е гест на верба и истовремено нуди мрачно уверување дека, како што стојат работите, клучевите од нашата куќа се во сигурни раце благодарение на таквите ограничувања за патување.
„Манифест“ веќе нема куратори. Како „креативен посредник“ на уметничката програма, Кетрин Николс од Берлин на оваа изложба и даде тежок наслов: „Важно е какви светови гледа светот: како да се раскажуваат приказни поинаку“. Мојата прва мисла откако го прочитав ова е: Жал ми е кој што требаше да го преведе на албански. Мојата втора мисла е: ајде да имаме мораториум на концептите на изложбата изведени од Дона Харавеј. Откако ќе ја средите до степен на разбирливост, темата е, сепак, исклучително удобна. Ништо не е неутрално, затоа мораме да внимаваме кои стари структури ги користиме за да изградиме нов град, нова историја или нова цивилизација.
Секоја од 25-те локации избрани од „Манифест 14“ има специфична резонанца за оваа нова земја. (Повеќето од населението на Косово е младо: независно од Србија од 2008 година, повеќе од половина од оние што живеат во главниот град се под 25 години). Овие места и нивната историја често ги засенуваат изложбите, поставувајќи го прашањето каква улога игра уметноста во биеналето сè повеќе фокусирано на изградената средина.
исто така
„Манифеста 14“ и наивноста на државата од пет милиони евра
Две локалитети датираат од отоманскиот период; една од нив е прекрасна дрвена куќа (сега Етнолошки музеј на Приштина) која прикажува разиграни, експериментални фотографии од албанско фото студио од 19 век. На друго место, строго парче од австро-унгарската архитектура од 1940-тите е сместен Националниот музеј погоден од сиромаштија.
Овде, Сахеј Рахал од Мумбаи ги истражува фикцијата и фантазијата како алатки за конструирање алтернативни истории: потресна тема за Косовците, кои изгубиле записи и артефакти за време на годините на војна и угнетување.
Највисоките места датираат од југословенската ера, меѓу нив фантастично спектакуларниот, мулти-купола модернизам на зградата на Националната библиотека дизајнирана од Андрија Мутњаковиќ и руинираната Палата на младите и спортот, огромна структура која, како мршојадец, ги фрла своите крилја во воздухот.голем бетон. Во оваа таканаречена палата се наоѓа футуристички сребрен балон од познатиот корејски уметник Ли Бул. Инсталиран во лондонската галерија Хејворд пред четири години, киборгот Цепелин на Були доминира во Приштина. Суспендиран во драматичната внатрешност на зградата, сега изгледа како дете да оставило зад себе голем издувен балон.
За свеченото отворање минатата сабота, 23 јули, уметничката младина на Приштина се собра во Црвената сала на настап на Астри Исмаил, некогаш исклучително талентирано дете кое настапувало на локални фестивали во Косово. Ова беше спектакуларно враќање дома каде во финалето Исмаили беше придружуван и од неговите сестри (другата половина од мини поп дуото). Биеналето беше важно за лансирање на небинарен изведувач во земја каде што правата на ЛГБТКИ+ остануваат проблем. Настапувајќи со извртени метални конструкции кои реагираат музички на подвижните тела на ансамблот, темата на хибридноста човек-машина беше онаа која одговараше на местото на одржување.
По гледањето на извонредното видео на Марта Попивода од 2013 година, „Југославија: Како идеологијата ги придвижи нашите колективни тела“, ова стана особено впечатливо. Патувањето на Попивода низ поновата историја на Балканот е составено од југословенски пропагандни филмови и вести од национални прослави, спортски игри, политички собири и протести. Има нешто прогонувачки во борбените химни и масовната кореографија: човечките тела се движат заедно како совршена машина. Преку овие историски документи, Попивода се обидува да го идентификува моментот кога поединецот е одвоен од општествената група и односот помеѓу телото и државата.
„Толпата се движи, но што ја движи толпата?“, прашува таа. Иако постаро дело, сепак беше мојот врв на биеналето.
исто така
Уметнички пасош со изолациски печат
Централната изложба на „Манифеста 14“ зафаќа седум ката во „Гранд Хотел Приштина“. Некогаш со пет ѕвездички, сега фантастично е само по име. Качувајќи се на покривот, Петрит Халилај, кој по потекло е од Косово, со нови светлосни букви ја трансформираше исчезнатата табла од фасадата на хотелот. Наместо Гранд Хотел Приштина сега можете да прочитате: „Кога сонцето ќе замине, ќе го насликаме небото“. Опкружен е со ѕвезди кои танцуваат и паѓаат околу зградата. Халилај, кој во 2013 година стана првиот уметник што го претставува Косово на Биеналето во Венеција, на шега му соопштил на градоначалникот на Приштина, Запарим Рама, дека на својот град му го дал првиот хотел со 27 ѕвезди во светот.
Баровите, спортските сали и собите на „Гранд Хотел“ сè уште функционираат, но зградата е поврзана со мрачна епизода од историјата на Косово. На крајот на Косовската војна, која траеше од 1989 до 1999 година, сега веќе непостоечкиот весник „Рилинџа“ објави дека во подрумот на хотелот биле пронајдени затворски соби и мачење, како и женска облека. Овде, прашањето кои стари структури ги користите за да изградите ново место буквално има екстремно значење: како може да се третира таков монолит во центарот на градот?
Важен дел од него и Националната галерија ги истражува воените злосторства и тортурата, како и пошироко, постконфликтната реконструкција.
Туан Ендрју Нгуен од градот Хо Ши Мин го претставува филмот на два екрана Звуците на топовите, познати како тажни рефрени (2021) раскажан од перспектива на неексплодирана ракета откриена од виетнамски фармер. Афазијата (трит чин) на Јелена Јуреша, која прикажува озлогласена српска паравојска која по војната создава кариера како диџеј, е речиси неподнослива, како и настапот на Селма Селман, во кој уметникот (со ромско потекло) ја извикува фразата „Ти ти немаат поим“ за нарушување на гласот.
Во текот на 1990-тите, кога избувнаа бројни конфликти во поранешна Југославија, повеќето од албанските говорници на Косово беа исклучени од јавните институции од страна на српскиот режим. Во приватните домови беше развиен паралелен училишен систем. Денес, децата кои се школуваат во овој систем се политичари, дипломати, адвокати, лекари и учители на Косово. Најтрогателно место на Манифестот е исто така едно од најскромните места: училиштето „Хертик Хаус“, недовршена семејна куќа низ која поминувале 1300 деца секој ден и се образувале во две дневни смени. Како што заминував, тројца од старите учители дојдоа со господарот на куќата, разгледувајќи ја нивната приказна.
исто така
„Манифест 14“ пресметува над 20 милиони евра економско влијание на Косово
Од презентираните 102 уметници, околу 40 се со косовско потекло, а две третини од балканскиот регион. Меѓу нив има сликари од ерата на Југославија. Впечатливите дела на Нусрет Салихамидхиќ од 1960-тите и изборот на интензивни и карактеристични портрети на жени од покојната Алије Вокши блеснаа заедно со делата на помладите уметници, од кои некои беа можеби малку презелени. Локалниот фокус доаѓа како одговор на континуираната изолација на Косово: директорката на „Манифеста 14“, Хедвиг Фијен отворено зборува за визната ситуација за Косовците. Ако косовските уметници не можат да дојдат во Европа, тогаш „Манифестот“ има за цел да ја донесе Европа на Косово. Како и секогаш, ова го наметнува прашањето за кого е биеналето: посета на професионалци во уметноста? Туристите? Локалните жители? „Манифеста 14“ сега е отворена со различни локации во главниот град на Косово, Приштина, до 30 октомври.
Преземено од: „Артнет“. Оригиналниот наслов на написот: „Манифест 14“ го погодува знакот со изложбата која го истражува проблематичното минато на Косово и неговите асиметрични односи на моќ со ЕУ“. Превод: Мирјете Садику
