Деари: Се плашам од удобноста и големиот буџет за филм

„Отсекогаш сме биле во борба да се докажеме и не сакам да продолжам да ми биде удобно“. „Се плашам од удобност и големи буџети“, вели албанскиот режисер од Северна Македонија, Ибер Деари. Според него, соработката е клучна за албанскиот филм, за него Косово е пример и таму бил пречекан со неговиот прв долгометражен филм „Сите го викаат Реџо“. Во интервјуто за КОХА зборува и за вештачката интелигенција, TikTok, која доведе до кршење на правилата во кинематографијата, како и за неговиот следен проект.

Верата во отсуство на удобност е местото каде што режисерот Ибер Деари ја наоѓа формулата за своето патување. Му верувам на режисерот, на уметниците, на сценаристот, на директорот на фотографија и на монтажерот“, вели тој во разговор за КОХЧНА. Неговиот дебитантски игран филм „Сите го викаат Реџо“ имаше свое поглавје кон крајот на јануари во Приштина во Скопје, никој не очекуваше албански филм да наполни пет кино сали, а во Тирана тој требаше да го напушти театарот.

„Отсекогаш сме биле во борба да се докажеме и не сакам да продолжам да ми биде удобно“. „Се плашам од погодности и големи буџети“, вели албанскиот режисер од Северна Македонија, роден 1990 година. Соработката е клучна за албанскиот филм, за него Косово е пример.

Познат по наградуваните филмови „Мојот град вришти“ (2015), „Тока“ (2016), „Долг пат до дома“ (2017), студирал на Филмската школа на Универзитетот за аудиовизуелни уметности „ЕСРА“ во Скопје и дипломирал во 2013 година со филмот „Последната исповед“. Деари магистрирал на Катедрата за филмска режија со филмот „Земја“ и тезата „Да снимаш или не да снимаш“. Добитник е на бројни престижни меѓународни награди, меѓу кои и за најдобар уметник во Македонија од „Златната мравка“. Да снима или да не снима не му е дилема, го подготвува својот следен проект, Вештачката интелигенција не го плаши, вели дека ТикТок дури и ги прекршил правилата во кинематографијата.

КОХА: Замислувам дека имате измешани емоции по секоја средба на публиката со филмот. Дали сте задоволни од начинот на кој тој комуницираше со албанските гледачи?

Почитувани: Во Скопје како да излезе од контрола и за првпат се наполнија пет кино сали, што досега не се случило. Вообичаено, премиерите се одржуваат со еден театар и никој не очекуваше такво нешто, ниту „Cineplexxi“ во Скопје не очекуваше дека филм на албански јазик ќе наполни пет кина со публика. И за прв пат имаше луѓе кои дојдоа да гледаат филмови во кино. Можеби тоа го овозможи одличниот маркетинг што го направив преку социјалните мрежи, а тоа ме израдува што мојот филм се прикажува во Скопје и убеди некои луѓе дека треба да дојдат во кино. Жал ми е што не бев во просторијата за публика, но бев во гостинската соба, каде што обично сте со уметници, со специјални гости. Всушност, таа вечер бев премногу зафатен дури и слушајќи за да слушнам дали има смеа или добри реакции. Кога излегов од киното, од пораките што ми ги пишуваа луѓето кои беа во публиката и кои не ги ни познавам, сфатив дека другите театри имаат многу подобра енергија и единствено жалам што во Скопје не бев во театарот за публика што купи карти и дојде да го гледа филмот. Многу добри реакции имаше и во Приштина, како и во Тирана, што воопшто не го очекував. Да бидам искрен, во Тирана седев во првиот ред, за да можам да излезам, бидејќи не знаев како ќе комуницира дијалектот во филмот и се плашев како филмот ќе комуницира со гледачите, па седнав во првиот ред за да излезам. И кога видов дека почнаа да реагираат, останав до крај и беше фантастичен прием од тамошната публика. Мислам дека секој режисер се чувствува добро кога филмот комуницира со публиката.

исто така KULTURA 29-ти од 2025 година Деари, најдобар режисер со „Сите го викаат Реџо“ во Тирана

КОХА: Колку време е потребно за еден игран филм финансиски да се покрие?

Почитувани: Можеме да дебатираме за ова многу долго, бидејќи имаме играни филмови со минимални буџети – не дека се направени овде, туку во земји каде буџетите се во милиони – и тие успеаја да направат многу добри филмови со многу малку пари. На пример, има режисер, Шон Бејкер, кој го сними филмот „Таџерин“ кој го сними со iPhone и не само што беше снимен на овој начин, туку приказната и ликовите на филмот се многу посебни. Потоа имаме филмови, можеби од Marvel или DC Comics, кои прават проекти со буџети од милиони долари и немаат посебна приказна или целосно пропаѓаат. Така што никогаш не верувам во буџетот за долгометражен филм. Верувам во не-стокови и верувам во режисерот, уметниците, сценаристот, директорот на фотографија и монтажерот. За мене тоа се луѓе кои треба да си веруваат еден на друг и да изберат начин да го направат најдоброто со она што го имаат. Затоа што ќе останеме да кажеме дека немаме буџети и да се оправдуваме зошто не правиме добри филмови, а тоа е удобноста што ја имаме кога велиме дека немаме буџети и дека не можеме да создаваме играни филмови. Не, ние денес ја имаме најдобрата можна технологија, која филмаџиите некогаш ја немале. Така, секој нов режисер денес, почнувајќи од мене, има долгометражни филмови. Не верувам дека многу режисери во други земји ја имаат оваа можност.

„Секогаш во борба да се докажеме“

КОХА: Сметате ли дека спасот на албанскиот филм треба да бидат копродукциите?

Почитувани: Да, ова е многу точно, иако немав среќа, двапати се натпреварував во Центарот за кинематографија на Косово и мојот филм не беше прифатен. Мојата соработка отсекогаш била со Косово. Периодот кога се натпреварував овде беше за време на пандемија и не знам што се случуваше во тоа време. Но, сега добив поддршка за краток филм и тоа ќе биде мојот прв филм што ќе се снима во Косово. Едвај го чекам ова. Сите режисери кои досега се натпреварувале го имале овој триаголник на соработка, Албанија, Косово и Македонија, но за моја среќа ми остана само Македонија. Но, повторно успеав со „Сите го викаат Реџо“ каде голем дел од актерите се од Косово, како Адријана Матоши, Африм Мучај, Лабинот Раци, Бујар Ахмети и Даниела Маркај. Сакав да снимам дел од филмот на Косово, бидејќи овдешните села ми се допаѓаат повеќе отколку во Македонија, тие се порамни и поживописни, но тука дојде приликата со мојот следен краток филм. Соработките се многу добри и овозможуваат кога ангажираш актер од Косово да немаш товар да го платиш со македонскиот буџет. Тој хонорар го користи за нешто друго. Но, сакам да се задржам на оваа формула дека буџетот или соработката не секогаш носат успех. Потекнувам од тој дел на филмското производство во Македонија, каде што никогаш не знаев дека некогаш ќе имам поддршка од државата. Секогаш сме биле во борба да се докажеме и не сакам да продолжам да ми биде удобно. Се плашам од погодности и големи буџети.

КОХА: Има ли потреба од создавање национален кинематографски центар?

Почитувани: Не знам, бидејќи се уште постои тој избор на истите луѓе кои одат да ги добијат буџетите или има врски меѓу луѓето. Кај нас бесплатното кино или филм се штеди кога имаш независен буџет. Дајте му буџет на продуцентот и знаете што да правите со него. Додека постојано чекаме апликации од Центрите, соработки, апликации, ова е толку долг процес што заборавате што сте напишале во сценариото. Потоа секој продуцент инсистира на промена на идејата за сценариото. На пример, тој вели дека за да го добиете буџетот, додадете сцена овде и потоа се враќаме на првобитната идеја што ја создадовме. Имам доверба во независниот буџет, а не во буџетот што го финансираат филмските агенции или државата, бидејќи тоа е многу долг процес. Овде се уште се занимаваат со документи, бидејќи тоа е долг процес и тоа го заморува уметникот. Можеби е подобро уметникот да не се занимава со буџетскиот дел, само да се концентрира на реализациониот дел и да ја сака работата. Затоа многу сакам актери или соработници кои не секогаш го имаат буџетот како почетна точка, или не секогаш зборуваат за авторски права, туку зборуваат како филмот да биде што подобар.

КОХА: Во ноември минатата година Косово ја усвои Регулативата за право на попуст – каде странските компании кои инвестираат и трошат директно во Косово на своите проекти ќе бидат рефундирани со 30 отсто од вредноста на инвестицијата. Како вие како филмски режисер ја дочекавте оваа нова можност?

исто така KULTURA 31 март 2025 година „Сите го викаат Реџа“ прво во Бари за приказна за отпор и надеж

мила: Да бидам искрен, ние, делот од нас што сме таму, дури и немаме многу идеја како функционира оваа работа. Затоа што ние во Македонија навистина не знаеме како функционираат овие работи. Гледам овде, на пример, директорката на ЦКК, Блерта Зеќири, од почит кон двајца актери од Косово, дојде да го гледа мојот филм во Скопје, додека раководителите на тамошниот Центар не доаѓаат ни да го гледаат филмот. Многу е интересно, во Косово уметниците, директорите на Кинематографскиот центар и Министерството за култура, вие новинарите и медиумите имате фантастична соработка. Ова не функционира во Македонија. Немаме никакви информации кој е режисерот, ниту кои се асистентите кои работат таму, што значи дека сме некако оставени на страна и се бориме самите да создадеме нешто. Соработката овде е многу интересна. Не знам како функционира во Албанија, но Косово секогаш го гледаме како фантастичен модел на соработка и поддршка, каде што министерот за култура или премиерот оди и гледа филм во кино и пишува статија за филмот. Ова не се случува овде во Македонија. Таму политичарите се актери и се е фокусирано исклучиво на политиката. Но, едно знам, дека Косово беше на првиот филм што беше на „Санденс“, мислам дека беше филмот „Враќањето“ на Блерта Зеќири, а досега со другите филмови, како оној на „Берлинале“, секој чекор беше позитивен и секое дело што се случи овде е многу добар модел за регионот за да можеме да видиме како функционира филмот со минималните буџети што ги имаше ЦКК.

„Ако Косово победи на „Оскарите“, тоа веќе не е изненадување“

КОХА: Какво е вашето мислење за фестивалите? Дали им помогнаа на албанските филмови да најдат место на меѓународниот пазар?

мила: Секој албански филм кој е номиниран за „Оскар“, за „Берлинале“ или каде било, е лесен пат за нас останатите. Прво, затоа што филмот на албански јазик е адаптиран за ушите на меѓународната јавност. Затоа ни е многу лесно да гледаме американски филм или ирански филмови. Отпрвин, никогаш не можев да гледам филм на корејски или ирански, но сега е многу полесно. Зошто се случува ова? Затоа што добар филм победува на Оскарите, а потоа ве принудува да ги откриете и гледате сите други филмови што таа земја ги има произведено. И каде и да оди албанскиот филм на фестивали, за нас останатите ни е многу полесен пат да веруваме дека е можно да допреме толку големи сцени. Го знам периодот 2009-2010 година, секој што зборуваше за одење на фестивалот „Санденс“ или „Берлинале“, беше како фантазија. Тоа значи, „не зборувај за ова затоа што не можеш да го постигнеш“. Денес тоа е можно за нас. Филмот „Шок“ дури беше номиниран за Оскар. Филмот на Блерта Башоли беше победник и на „Санденс“. Тоа значи дека овие филмови отворија пат каде што ни е доволно да веруваме дека можеме да постигнеме такви успеси и доволно е продуцентите или дистрибутерите веќе да имаат интерес за албанскиот филм. Значи, многу лесен пат за режисерите и многу добра работа за албанскиот народ нашите филмови да не претставуваат низ светот, бидејќи не сите земји ја имаат оваа можност. Колку земји имаме во светот што не постигнуваат толку голем успех? Мислам дека и Косово да победи на Оскарите, тоа веќе нема да биде изненадување за нас. Многу нормална работа е завршена. Еве го филмот на Албан Муја на „Берлинале“ и тоа е многу нормално. Не е нешто многу ново. Можеби ќе биде ново ако Албанец од Македонија го трасира патот до фестивал од категорија А.

„Ние се развиваме со вештачка интелигенција“

КОХА: Тоа е дебата која веќе го достигна својот врв. Дали вештачката интелигенција го загрозува филмот?

мила: Воопшто не. Едвај чекам да видам дека Вештачката интелигенција се развива понатаму. Филмот не умира од вештачка интелигенција. На пример, имаше нем филм, потоа дојде звучен филм. Можеби продукцијата на нем филм беше забранета, но оттаму еволуираше филмот. Сега ние се развиваме со вештачка интелигенција и нашата идна публика се децата на таблетите, iPhone-ите, децата на TikTok. И ако не продолжиме да се развиваме во оваа област, тоа значи дека ќе останеме како оние продукции или режисери кои велеа дека „филмот во боја не е подобар од црно-белиот филм“. Подобро е и секоја нова технологија е подобра, бидејќи и нашиот јазик се развива. Тоа значи дека некогаш снимањето на филмови било само хоризонтално, додека денес TikTok влијаело да се снима и во вертикален формат. Строго било забрането студент на академијата да снима вертикална рамка, бидејќи тоа е за фотографирање, додека „рамката“ (аголот) на филмот е хоризонтална. Денеска се снимаат вертикални филмови. А ова е новата генерација што ќе дојде утре, ќе снима вертикален филм, а вие што ќе правите? Дали ќе го негирате? Не затоа што веќе има своја публика. Вештачката интелигенција можеби нема да може да напише добро сценарио многу брзо, но во однос на техничките и технолошките аспекти е фантастично. На пример, за нашиот филм многу ни помогна да ги креираме плакатите, бидејќи не му плативме пари на дизајнерот. Сами ги поправивме. Исто така, многу ни помогна во исплатата на некои неплатени артикли. Тоа значи дека самата програма го направи тоа. Во меѓувреме, верувам дека делот од сценариото ќе ја научи вештачката интелигенција за културата и природата на Албанците и ќе почне да пишува многу добри приказни за Албанците. Но, сепак, доколку режисерот има свој глас и знае на која публика е насочена, комбинацијата со вештачката интелигенција му овозможува да направи многу добар филм. Вештачката интелигенција не им овозможува на сите да станат режисери, бидејќи за да станеш режисер или пејач, потребна е храброст, потребна е работа, а не сите луѓе се вредни работници. Затоа верувам во технологијата и иднината и сакам што поскоро да тргнам на тој пат.

исто така KULTURA 5-ти од 2026 година Четири приказни од Косово ги „замаглуваат границите“ во Канада

КОХА: Која е темата што ја разбуди вашата љубопитност да се занимавате во вашиот следен проект?

мила: Ова сценарио е напишано од Африм Мучај. Првпат снимам филм со туѓо сценарио. Целата приказна е од гледна точка на куче Делта чии сопственици бегаат од војната и го забораваат дома, а ја носи перспективата на животните оставени сами на себе. Тоа значи дека е малку поекспериментална и нема приказна како „Сите го викаат Реџо“, но ќе се обидам да направам нешто интересно и да биде комуникативна приказна. Верувам дека ќе биде потешко, бидејќи првпат ќе работиме со животни, па ќе видиме. Секако дека ќе има нови нацрти на сценариото, но Африми ме покани на овој проект и за прв пат се случи продуцент да ме покани на филм, бидејќи јас секогаш сум бил тој што ги канал другите. Но, мислам дека ќе биде забавно да се направи филмот овде. Имам и уште еден краток филм во Македонија, финансиран од тамошниот филмски центар. Тоа е делот за мажите кои побегнале и жените кои останале во селото, а темата е фокусирана на жените и го изнесува нивното гледиште. Со овој филм ќе ја затворам оваа тема за миграција и бегство за да преминам на други теми, бидејќи овде имаме многу актуелни проблеми и секогаш се фокусирам на актуелните проблеми. Тоа само значи дека овој филм на Косово е малку поисториски, дека се враќаме во времето, бидејќи во спротивно повеќе сакам да се занимавам со моментот.