Интервјуто со академик Реџеп Ќосје што им го претставуваме на нашите читатели го водеше новинарот Јован Радовановиќ и беше објавено во два дела: на 12 и 13 декември 1991 година, во белградскиот дневен весник „Борба“. Тоа е едно од првите, но и ретки интервјуа од тоа време, објавени во „југословенскиот“ печат во кое академик Ќосје ја открива својата платформа за решавање на „албанското прашање“ во поранешна Југославија. Потсетуваме дека во тие години мислењата на лидерите на „косовската алтернатива“ не најдоа простор во меѓународниот печат, пред сè поради војните што избувнаа во поранешните југословенски републики. Ставовите на академик Ќосје откриени во белградскиот дневен весник „Борба“, како што се очекуваше, не избегаа од добро познатата антиалбанска кампања на српскиот печат, контролиран од Слободан Милошевиќ.
„Југословенскиот суверенитет им е наметнат на Албанците“
„Југословенскиот суверенитет за Албанците е наметнат и насилен суверенитет. Нема да се смириме додека не добиеме статус на нација, а Србија треба да се плаши од себе. Во интерес е и на двата народа, и на српскиот и на албанскиот, да се ослободат од режимот на Милошевиќ“, рече академик Реџеп Ќосја на почетокот на разговорот, продолжувајќи дека „Југославија е веќе во забрзан процес на распаѓање. Значи, повеќе не можеме да зборуваме за Југославија. Во моментов постои или можеби ќе се создаде еден вид мала Југославија, имено Голема Србија, но Југославија повеќе нема да постои. Југославија беше грешка во историјата на Балканот и историјата сега ја исправа таа грешка. Некои историчари рекоа дека Југославија е создадена од етнички хаос и дека нејзиниот распад бил неизбежен. Поминаа деновите на империите и вештачките федерации. Затоа, судбината на Југославија е поврзана со судбината на Советскиот Сојуз и Чехословачка. Ако се дозволи постоењето на Голема Србија, тогаш ова ќе биде уште поголема историска грешка. Европа ќе биде принудена да изгради уште една неправда, уште една илузија, против која, всушност, денес се кренаа нејзините демократски сили.
Вака одговара на нашето прашање еден од најистакнатите албански интелектуалци од Косово, академик Реџеп Ќосја, кој се смета за водечка фигура меѓу оние „радикални“ Албанци кои сè повеќе ја бранат опцијата за обединување на Косово со државата Албанија. Сега и веднаш потоа, Ќосја вели: „Албанците немаат за што да се жалат на Југославија, иако на прв поглед се чини дека нејзиното распаѓање го попречува решавањето на нивното национално прашање, бидејќи наместо со една држава, Југославија, Албанија и Албанците ќе мора да преговараат со три држави - Србија, Македонија и Црна Гора. И покрај политичкото однесување што ни е наметнато од 1912 година - кога албанската територија беше окупирана од Србија и Црна Гора, односно од 1918 година - кога беше создадена Југославија, југословенскиот суверенитет за нас беше и остана наметнат и насилен суверенитет. Сепак, со распаѓањето на Југославија, албанското национално прашање на балканската и европската политичка сцена се актуелизира како тешко, трагично и национално прашање и прашање со кое мора да се занимаваат европските и меѓународните институции. Историски гледано, со распаѓањето на Југославија започнува изградбата на албанското национално единство. „Ова е логиката на историјата - смртта на една држава оживува неколку други држави.“
Вие сте еден од лидерите на Форумот на албански интелектуалци. До неодамна се велеше дека албанските интелектуалци молчат, но сега веќе не може да се каже така, бидејќи тие ги формулираа своите ставови. Кои се тие ставови?
Ќосја: Јас не сум водач, ниту еден од водачите на која било партија, ниту на кое било здружение или форум. На некој начин, не можам да станам човек на организацијата, на партијата. Човекот на организацијата како да престанува да биде човек на духот. Организацијата, односно партијата, е дел од народот, што е спротивно на другите организации, партии, што значи други делови од народот! Додека јас сакам да бидам човек на духот, што значи човек кој комуницира духовно, односно комуницира политички, со целата нација. Од политичка гледна точка можеби звучи несоодветно, но од интелектуална гледна точка - повеќе од потребно. Албанските интелектуалци веќе ги формулираа своите ставови: национални и политички. И сите се согласивме за две работи: прво, Албанците нема да се смират додека не бидат признати како нација, што значи уживање во правото на самоопределување, и второ, партиите се механизми што дегенерираат, па затоа мора да има интелектуалци кои ќе му ја кажат вистината на народот.
Не се плашиме, но внимаваме на Србија.
Ставовите на независните албански интелектуалци, во однос на политичките партии, кога станува збор за Хашката конференција, се разликуваат. Ве молам објаснете им на читателите кои се овие разлики?
Ќосја: Политичките партии на Албанците во Југославија не се појавија едноставно во Хаг, бидејќи политичките партии на Албанците од Косово се појавија како посебен политички субјект, а политичките партии на Албанците од Македонија исто така се појавија како посебен политички субјект. Истото можеа да го сторат и политичките партии на Албанците од Црна Гора, односно јужна Србија (Прешева, Бујановац итн.). Повеќето интелектуалци сметаат дека Албанците требало да бидат претставени како единствен политички субјект, преку легитимни претставници што самите би ги избрале. Бидејќи албанското национално прашање во Југославија постои како единствено национално прашање. Италијанците, кои живеат во Словенија и Хрватска, Унгарците кои живеат во Србија, Хрватска и Словенија и муслиманите кои живеат во Србија и Црна Гора (во Санџак) во Хаг, сите се претставија единствено. Во согласност со неуникатно претставување на албанските политички субјекти на Хашката конференција, политичките партии на Косово, односно Собранието на Република Косово, организираа референдум само за косовските Албанци на крајот на септември. Повеќето албански интелектуалци веруваат дека, и покрај пречките, требало да се организира референдум за сите Албанци во Југославија. Бидејќи, во Хаг, се одлучува за Југославија, а не само за една република или еден народ.
Дали Албанците се плашат од Србија?
Ќосја: Србија треба да се плаши од себе, бидејќи само во последните десет години им предизвика океан од зло на Албанците: неправда, насилство, злоупотреба, грабежи, прогон, протерување, тепања, повреди, убиства и така натаму. Албанците не се плашат од Србија, но Албанците се претпазливи кон Србија! Ние сме претпазливи. Србија има војска, а таа војска до вчера беше Југословенска народна армија. И таа војска е вооружена до заби. Србија има големи полициски сили, а тие полициски сили, кога е потребно, можат да бидат вооружени и со воена опрема. Србија има територијална одбрана. Србија ги вооружи Србите и Црногорците во Косово до заби. Со еден збор, Србија е воено-полициска држава, т.е. милитаристичка. Додека од друга страна, Србија убива и прогонува Албанци само поради пиштол. Србија се прошири во Косово со помош на војската, до денес го држеа војската и полицијата, а Србија мисли дека во иднина ќе ја држат и војската и полицијата во Косово. Се надеваме дека нема да успее во оваа насока долго време, бидејќи воено-полициското држење на државите денес е спротивно на европските демократски движења и спротивно на историскиот разум. Но, додека таквите движења не стигнат до Србија и додека таков разум не преовлада над Србија, српскиот агресорски режим може за кратко време да создаде огромна кланица овде на Косово, во која нема да може да се препознае кои тела би биле албански, а кои српски. Поради оваа причина, во интерес е не само на албанскиот народ, туку и на српскиот народ, Србија да се ослободи од сегашниот режим на Милошевиќ, кој ја трансформираше Србија во агресивна, милитаристичка држава - најомразената држава во светот денес, која станува опасна за целиот Балкан, па дури и пошироко, бидејќи се обидува да постигне интеграција на верска основа со Грција, Црна Гора, Романија и Бугарија под протекторат на Русија.
Националното помирување е историска неопходност
Какво влијание може да има доаѓањето на „сините шлемови“ на Обединетите нации во Југославија врз решавањето на косовскиот проблем?
Ќосја: Југославија е во граѓанска војна, која е етничка, верска и политичка, а наскоро може да биде и меѓудржавна. И таа војна се заканува да се прошири сè повеќе и повеќе. Доаѓањето на „сините шлемови“ би ги поштедило народите на поранешна Југославија од проширувањето на оваа војна. И, доаѓањето на „сините шлемови“ би донело уште поголема надеж во Косово за решавање на албанското прашање. Или, за почеток на решавањето на албанското национално прашање.
Кои се целите на Собранието на помирување и единство на Албанците, за кое се пишува и зборува во последните денови?
Ќосја: Веќе неколку месеци се прават напори Албанците да се соберат во Собранието на помирување и национално единство, односно во Сеалбанското собрание. Албанците не се првата нација и нема да бидат последната европска нација што ќе се обиде да постигне национално помирување. Националните помирувања во одредени моменти се историска неопходност, но и историска зрелост на една нација. А Албанците сега се наоѓаат во таков драматичен историски момент. Повеќе од која било друга европска нација, на Албанците денес им е потребно такво Национално собрание поради големите неправди на кои е подложен албанскиот народ од своите соседи, а пред сè од Србија, тој остана поделен народ, дури и поделен до ден-денес. Таа поделба на народот и земјата ги ослабна националните енергии, можностите за развој. Ова доведе до тоа Албанците денес да бидат најсиромашниот народ во Европа. Албанците на Косово, во вистинската смисла на зборот, денес се угнетен и поробен народ. Косово е под „опсадна состојба“. Сепак, Албанија, како резултат на децениите сталинистичка диктатура, доживува тешка политичка, економска, социјална и морална криза. Албанија е во голема, дури и трагична политичка дезинтеграција. Во светот има голем број Албанци кои се нашле таму, некои поради политички прогон во Југославија и во Албанија, а некои поради социјална сиромаштија. Како што можете да видите, има многу причини Албанците да се соберат на Националното собрание на помирување. И се надевам дека ќе се собереме на тоа собрание. Целта на собранието е национално помирување, целата интелектуална, политичка и морална енергија на народот да биде насочена кон остварување на главните цели: праведното решавање на националното прашање, надминување на кризата во која се наоѓа Албанија и изградбата и институционализацијата на демократијата и владеењето на правото на албанскиот народ. Сепак, сите сме свесни дека целите што ќе си ги постави Албанското национално собрание не се настан што може да се заврши веднаш, туку процес што ќе одземе време.
Вториот дел од интервјуто објавено на 13 декември 1991 година:
По долг период на молк во југословенското мислење, во интервју за весникот „Борба“ се појавува косовскиот академик Реџеп Ќосја, објаснувајќи ги ставовите на „радикалното“ крило на албанските интелектуалци, кои денес си поставуваат како цел обединување со државата Албанија, сега и веднаш. Г-дин Ќосја вчера ги објасни причините за Сеалбанското собрание, за кое имаше многу реакции во југословенските медиуми. Затоа нашето прво прашање, во продолжение на разговорот, беше:
Кои политички сили се за тој Парламент, а кои се против него?
Ќосја: За Сеалбанското собрание се главно политичките сили што се на власт во Албанија и мнозинството од албанскиот народ во Албанија, Косово, Македонија, Црна Гора и во дијаспората. Политичките сили на власт се за Сеалбанско собрание, бидејќи мислат дека ќе соберат некои политички поени за претстојните избори, додека народот е исто така „за“, бидејќи се смета дека со национално помирување може да се спречи понатамошното продлабочување на кризата во албанското општество. Никој не е против Сеалбанското собрание, но некои опозициски партии во Албанија и некои партии во Косово се за одложување на датумот на неговото одржување. Опозициските партии на Албанија, според мое длабоко убедување, имаат непотребни стравувања дека владејачката партија ќе извлече политичка корист од Сеалбанското собрание. Бидејќи всушност, само еден фактор може да има корист од ова Собрание: албанската нација, на чиј грб се кршат политичките поделби, триења и некомпатибилности на политичките партии, кои бараат сè, но сè, за себе, без разлика дали во обид да ја одржат власта или во обид да ја добијат власта, заборавајќи ги со тоа неодамнешните политички искуства: токму оние кои бараа сè и го одзедоа од власта и му донесоа најголеми несреќи на својот народ.
Демократски чин со висок морал
Кои интелектуални сили се „за“ и „против“ Сеалбанско собрание?
Ќосја: Со исклучок на многу мал број од оние кои беа во служба на претходниот режим во Албанија, или оние кои се бореа против „контрареволуцијата“, или кои ја дочекаа 1990 година во Косово во длабока тишина, а сега со „демократската“ реторика се борат против нивната кукавичлук од вчера, нема други албански интелектуалци кои се изјаснуваат против Народното собрание. Сепак, треба да се напомене дека најдоследни поддржувачи на Собранието се најистакнатите албански интелектуалци, како и оние кои претрпеле неправда и насилство, т.е. кои со својот живот или работа ги ширеле погледите на демократијата кај албанскиот народ и во Албанија и на Косово. И тука нема ништо чудно. Народното собрание е многу морален демократски чин и оние кои се жртвувале на еден или друг начин заради демократијата, што значи за слободата на својот народ, не можат да се спротивстават на тоа. Бидејќи тие не се занимаваат со политички пресметки и демагогија: тие едноставно се ориентирани кон иднината, што го одредува и нивното политичко и социјално размислување и однесување.
Дали е вистина дека се залагате за обединување на Косово со Албанија, а не за Република Косово?
Ќосја: Точно е. До оваа година, до српско-хрватската војна и распадот на Југославија, многу Албанци веруваа дека со унапредување на политичкиот и уставно-правниот статус на Косово во Република, може да се обезбеди рамноправност на дел од албанскиот народ во Југославија и на тој начин, до одреден степен, да се смират албанските национални чувства. Сепак, тоа не значи дека со создавањето на Република Косово ќе се реши албанското национално прашање. Не. Албанското национално прашање во Југославија е пошироко од косовското прашање. Денес, на сите им е јасно дека Република Косово во никој случај не го решава косовското национално прашање, а камоли албанското национално прашање. Југославија без Словенија, Хрватска и Македонија или само Југославија без Словенија и Хрватска нема да биде мала Југославија, туку Голема Србија. А тоа што е под суверенитет на Србија, без оглед на тоа како ќе се нарекува, какви граници има и како би била организирана политички уставно-правно, за нас Албанците значи да бидеме под ОКУПАЦИЈА. На Србија мора да ѝ биде јасно еднаш засекогаш: дека на Косово имало и останува окупаторска држава. Никогаш нема да имаме поинакво чувство кон неа. Србија нема да може да ги земе предвид таквите работи: чувствата на албанскиот народ, бидејќи таквите чувства се формираат сè поцврсто во националната политика на албанскиот народ како целина.
Тешко ни е, навистина тешко со Србија, но ќе биде сè потешко и за Србија. Немаме каде да одиме од Косово. Србија направи неколку историски, политички, воени и државни напори да нè извади од Косово, но не успеа, бидејќи сме дел од оваа земја илјадници години, нашите корени се толку длабоки тука што никогаш не можеме да се одвоиме од оваа земја. Потоа, целото светско јавно мислење сè повеќе има разбирање за вистината и легитимните права на Албанците. Србија ќе биде сè повеќе загрижена за Косово поради притисокот на светското јавно мислење: апсолутно без никакви аргументи - ниту историски (бидејќи албанското историско право на Косово е постаро од српското), ниту демографско (бидејќи има десетици пати повеќе Албанци од Срби и Црногорци на Косово), ниту политички (бидејќи Албанците како мнозински народ имаат право на политичко и територијално самоопределување). Значи, Србија не може да го оправда својот државен суверенитет над Косово.
Бруталната игра на политичките факти
Ќосја: Србија не може да го оправда своето државно присуство на Косово со историски права и своето државно присуство со етнички права во Војводина, која историски била Унгарија. Србија не може да се бори да го докаже правото на самоопределување на Србите во Хрватска, на оние територии каде што се мнозинство, и насилно да им го негира истото право на Албанците на Косово, кои се апсолутно мнозинство тука. Србија нема да може толку брутално да си игра со политичките факти без да крене против себе уште повеќе светско јавно мислење, светски политички и економски санкции, а можеби и воени. Ако српскиот народ сака да се смета за демократски народ, ако српскиот народ сака да се смета за слободољубив народ, ако Србија не сака да биде окупаторска држава, тогаш мора да го направи она што европското и американското јавно мислење, искрено кажано, сега со половина срце го бараат - имено, да му го дозволи правото на демократска цивилизација на албанскиот народ на Косово да се самоопределува политички и територијално. А тоа значи „да му се дозволи да го прави она што е природно и исправно да го прави - да се обедини со својот народ во Албанија; да му дозволи она што природата им го дава да бидат заедно“. Србија никогаш нема да има граѓани меѓу Албанците кои ја гледаат како своја држава, но сигурно ќе има добар сосед, албанската држава, на која ќе ѝ припаѓа и Косово. Србија нема да може да ги држи Албанците во позиција на национално малцинство. Ако тоа треба да биде така, историски гледано, и за Србија, а не само за Албанците, подобро е да се согласи со обединување на Албанците, бидејќи само со обединување на Албанците, албанското национално прашање се отстранува од агендата и за Србија.
Плурализмот сега е видлив и на Косово. Информиран сум дека во овој момент има 15-16 политички партии на Косово. Дали ова е знак за политичката динамика на Косово?
Ќосја: Можеби во овој момент има многу политички партии на Косово, но за мене оваа бројка не покажува многу за динамиката на политичкиот живот во Косово.
Колку демократија има во сегашниот политички плурализам на Косово? Колку во Југославија?
Ќосја: Косово е под опсада. За каква демократија можеме да зборуваме овде? Таквата ситуација не дозволува нашиот внатрешен политички живот да се развива демократски. Србија им дозволува на нашите политички партии доволно активност за да му покажат на светот дека на Косово има политичка демократија. Така, политичкиот плурализам на Косово е инструментализиран во служба на Србија. Сепак, повеќе демократија не се гледа никаде на друго место: дури ни во Србија, Македонија, Црна Гора. На пример, Србија има околу 60 партии, но сепак, таму сè уште владее еднопартиско владеење. Бидејќи, во српскиот „повеќепартиски“ парламент, сите закони и мерки ги одлучуваат социјалисти преобратени од Сојузот на комунисти на Србија. Српската демократија денес е полукултурна демократија каде што владеат демагогија, лаги и насилство.
Според вас, колку се политички профилирани партиите на Косово кога станува збор за пристапување кон решението за „Косовскиот јазол“?
Ќосја: Денес, сите албански политички партии имаат приближно ист став за косовското прашање. И тие го изразија овој став во соопштението на Координативниот совет на албанските политички партии во Југославија. Сепак, досега имаше некои разлики меѓу нашите партии во врска со косовското прашање. Албанците не ги нарекуваат своите партии така за џабе: Парламентарна партија на Косово – Движење за Југославија. Социјалдемократска партија на Косово – Движење за Србија. Демократска лига на Косово – Движење за автономија на Косово.
Анахронистички остатоци од самоуправа
Познато е дека на Косово беа направени обиди за формирање на Национален совет на Албанците во Косово. Наместо тоа, беше формиран Координативниот совет на албанските политички партии. Која е причината и зошто „Владата на Косово“ беше формирана со толку доцнење?
Ќосја: Координативниот совет на политичките партии не беше создаден како замена, ниту може да биде замена за Албанскиот национален совет. Координативните совети се анахронистички остаток од социјалистичкото самоуправување. Ова се форуми кои не можат ништо да одлучуваат, и затоа не принудуваат никого да прави ништо. Додека постојат Собранието и Владата на Република Косово, Координативниот совет на нашите партии е политички неуспех. Јас лично мислам дека требаше да го создадеме Албанскиот национален совет веднаш откако Србија го распушти Собранието на Косово и Извршниот совет на Косово во јули 1990 година. Да го беше создале тој совет, Србија сигурно ќе имаше повеќе работа за доброто на Косово во Хаг отколку што всушност имаше. Нашиот народ вели: никогаш не е предоцна. Затоа, се надевам дека нема долго да ја ставате фразата „Влада на Косово“ во загради.
Кои се грижите и приоритетните теми на албанските интелектуалци и писатели денес?
Ќосја: Во време кога Албанците на Косово беа лишени од сите свои природни ресурси и им остана само воздух, кога нашите млади луѓе бегаат во Западна Европа за да избегнат уништување во српската освојувачка војна, кога нашите училишта и факултети беа затворени, кога нашата Академија на науките и уметностите беше укината, кога најголемиот број семејства не се во можност да ги прехранат своите семејства, кога децата, наместо да се раѓаат во породилишта, во повеќето случаи се раѓаат во невозможни здравствени услови, кога стотици сонародници се апсат и малтретираат во полициски станици, кога ни се закануваат со „нинџите“ на Капетан Драган и четничките ками - во време кога сите влезови во Косово преку клисурите на реките Ибар, Ругова и Качаник се блокирани од полициски и воени сили, а тоа значи дека во време на опсада на Косово, кога албанскиот народ е заробен народ, преокупациите на интелектуалците, на другите албански писатели и творци не можат да бидат книжевни, уметнички или научни. Нивната главна грижа, ако не и единствена, е судбината на албанскиот народ во Југославија. Можам да кажам дека сум многу загрижен за политичката, социјалната и духовната криза во Албанија. Бидејќи, и покрај денешната граница, ние духовно и културно живееме живот на обединета нација, која никогаш не престанала да верува дека еден ден ќе живее како обединета нација.
Заедно со Исмаил Кадаре, вие сте еден од најистакнатите албански интелектуалци. Колку ова влијае на вас да бидете внимателни во комуникацијата со јавноста?
Ќосја: Интелектуалниот статус што го имам во животот на луѓето на кои им припаѓам секако ми наметнува обврски што морам да ги почитувам и што ги почитувам во мојата комуникација со јавноста. Мојот народ ме одгледа и мојата работа и живот му припаѓаат нему.
На што работиш во моментов?
Ќосја: Покрај моите дневни обврски, кои обично ги имам наутро, подготвувам книга за албанското прашање, која, доколку немам дополнителни пречки, ќе ја подготвам до средината на следната година.
Со кого е можен дијалог?
Под претпоставка дека дијалогот меѓу Србите и Албанците е можен во не толку далечна иднина, во кои кругови на српски интелектуалци и политичари гледате партнери за дијалог?
Ќосја: Под претпоставка дека дијалогот меѓу Албанците и Србите е можен, ги гледам искрените српски патриоти како партнери за дијалог. Сепак, не ги сметам за српски патриоти оние српски политичари и интелектуалци кои го користат Косово како политички капитал за освојување политички поени и создавање привремен политички авторитет. Ги сметам за српски патриоти оние српски интелектуалци и политичари кои понекогаш, дури и тивко, велат дека поради она што Србија го прави таму, Косово е српска срамота и тивко велат дека принципите на правдата, правата и демократијата се компромитирани во Косово; кои чувствуваат и велат тивко дека Србија доживува цивилизациски пораз на Косово; кои чувствуваат и велат дека Србија неизбежно ќе доживее политички и историски пораз на Косово; и кои не бараат од Албанците да бидат покорни поданици, туку суверени соседи.
Самоопределување
Токму затоа што академик Ќосја е познат како промотор на „радикални“ решенија за Косово, во еден момент го прашавме дали верува во можноста за мирно решение на косовскиот проблем.
„Во новиот светски политички поредок“, одговори Ќосја, „прашањето за Косово, или албанското прашање, ќе биде решено од самата албанска свест: упорноста и решителноста на албанскиот народ ќе продолжат наспроти страдањето сè додека не го остварат правото што е легитимно нивно како мнозинско население на Косово: правото на политичко и територијално самоопределување. Дури сум склонен да верувам дека српското јавно мислење на крајот ќе стане поотворено за таквото право на албанскиот народ и ќе се откаже од Косово исто како што Французите се откажаа од Алжир, исто како што Русите денес се откажуваат од своите колонии во Советскиот Сојуз“.
Преземено од весникот „Борба“, 12 и 13 декември 1991 година. Избор и превод од: Скендер Латифи