Зошто се зголемува бројот на Турци кои бараат државјанство во Северна Македонија?

„Животот во Турција стана политички многу тежок, но и многу скап за едно семејство, па затоа ми беше полесно да се преселам тука и да побарам државјанство од Македонија“, објаснува 28-годишниот Бенк Бингјул за Северно-Македонската служба на Радио Слободна Европа/Радио Либерти (RFE/RL).

Неколку месеци работи како менаџер во едно кафуле во Скопско, кое е во сопственост на турски бизнисмени.

Поминаа две години откако се пресели од Анталија во Скопјe со својата Македонска сопруга. Поради оваа причина, тој доби дозвола за престој, а пред еден месец аплицираше за државјанство на Македонија. Вели дека му недостига родниот град поради животот во близина на морето и плажата, но животот тука е поевтин.

„На пример, во продавница, вообичаена набавка за дома: зеленчук, јајца, месо, млеко, дури и ако купувате минимално, треба да платите околу 280-300 евра. Додека со овие пари во Скопско можете целосно да го наполните вашиот стар автомобил: багажникот, предното седиште и задното седиште. Во Турција тоа е невозможно“, вели Бингјул.

Тој не зборува добро македонски, но вели дека вежба со сопругата. Еден од условите што мора да ги исполни, според македонските закони, е да положи испит за познавање на македонскиот јазик.

„Донекаде разбирам македонски, можам да читам на латиница, но не и на кирилица. Треба да го научам тоа“, вели тој.

Сепак, овој услов не важи за оние кои докажуваат дека имаат Македонско потекло.

Бран барања од Турци за државјанство на Македонија

Покрај луѓе како Бингјул, кои бараат државјанство на Македонија поради брак со македонски државјанин, вкупно 10.500 турски државјани побарале државјанство на Македонија во текот на изминатите четири години врз основа на македонско потекло, според податоците добиени од РЕЛ од Министерството за внатрешни работи (МВР).

Според Министерството за внатрешни работи, станува збор за државјани на Турција кои мора да докажат пред македонските институции дека се имигранти од оваа земја и дека имаат македонско етничко потекло.

Во својот одговор до РЕЛ, МВР нагласува дека причината за зголемувањето на бројот на барања за државјанство на Македонија е поврзана со неодамнешните законски измени.

„Законските измени од 2021 година придонесоа за енормно зголемување на бројот на барања за добивање државјанство на Република Турција од иселеници кои живеат во Република Турција“, соопшти Министерството за внатрешни работи.

Нова дефиниција за „мигрант“ во Законот за државјанство

Станува збор за измени на Законот за државјанство предложени од тогашната влада предводена од коалицијата на СДСМ и ДУИ.

Токогашниот министер за внатрешни работи, Оливер Спасовски, му предложи на Парламентот измени на законот со кои би се дефинирало кој се смета за имигрант.

Според законот, имигрант и неговиот или нејзиниот потомок од прва генерација можат да стекнат државјанство на Република Македонија без да живеат во земјата, без доволно познавање на македонскиот јазик и без да се откажат од претходното државјанство - правило што важи за странски државјани.

„Мигрант, во смисла на овој закон, се смета за граѓанин на Република Северна Македонија кој се преселил од Република Северна Македонија во друга земја, без оглед на пол, раса, боја на кожа, национално и социјално потекло, политичко и религиозно убедување, како и имотна и општествена положба“, се наведува во Законот за државјанство.

Според пописот од 2021 година, спроведен во периодот кога стапија на сила овие законски измени, 3.9 проценти од граѓаните на Северна Македонија припаѓале на турската етничка припадност.

Податоците покажуваат дека од 83.000 етнички Турци, околу 71.000 живеат во земјата, додека 12.000 живеат во странство.

Бизнисот, вработувањето и образованието како мотиви за миграција

Интересот на турските граѓани за престој во земјата е забележлив и во секојдневниот живот – од продавниците што нудат традиционална турска храна до младите луѓе што шетаат во центарот на Скопјe.

Аналитичарот Дончо Герасимовски вели дека мотивот за зголемувањето на побарувачката за македонско државјанство од страна на турските граѓани би можел да биде бизнисот, вработувањето или образованието, додека според него, најголем интерес се гледа во деловната област.

„Земете ја оперативната градба како пример. Колку објекти се градат во нашата земја, големи и пространи станбени згради, реализирани од турски компании. За да го направат ова во согласност со законот, тие мора да го регулираат и своето државјанство. Сè е во интерес на бизнисмените, спортистите и оние кои имаат поголем профит тука отколку во своите земји“, објаснува Герасимовски.

Тој додава дека ова влијае и на етничката структура на населението.

„Сите овие луѓе, во зависност од земјите од кои доаѓаат, го зголемуваат бројот на таа етничка припадност“, вели тој.

Со зголемувањето на интересот за државјанство, се зголемува и турскиот капитал во земјата, поточно компаниите отворени од турски сопственици.

Над 4.000 компании основани со турски капитал

Според податоците што REL ги доби од Македонско-турската стопанска комора (MATTO), за 2024 година бројот на компании регистрирани со турски капитал од страна на правни и физички лица достигнува 4.132.

Според нив, бизнис-интересот произлегува од блиските македонско-турски односи.

„Тие се темелат на заедничката историска врска од османлискиот период, значителниот број емигранти од овие краеви во Република Турција, како и постојните семејни и културни врски меѓу граѓаните на двете земји. Понатаму, Република Северна Македонија претставува стратешка порта кон пазарите на земјите-членки на Европската Унија за компаниите од Република Турција, што ја зголемува нејзината привлечност како инвестициска дестинација“, се наведува во одговорот на MATTO до REL.

Бројот на студенти што доаѓаат во земјата исто така се зголемува.

Според професорот Кирил Барабареев од Универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип, во последните 12 години, на овој универзитет се запишале околу 900 студенти од Турција.

„Според разговорите што ги имав, во Турција има многу млади луѓе кои не успеваат да се запишат на универзитетскиот систем и, бидејќи приватното образование таму е многу скапо, тие бараат универзитети во регионот каде што можат да студираат“, вели тој.

Македонски пасош и безвизно патување во Шенген зоната како мотив

Турските медиуми, по настаните во Црна Гора, каде што во октомври годинава безвизниот режим за турските граѓани беше привремено укинат поради низа инциденти, пишуваат дека Северна Македонија стана нова привлечна дестинација за турските граѓани поради предностите што ги нуди.

Една од наведените причини е можноста за безвизно патување во Шенген зоната со македонски пасош. Исто така, се споменуваат брзата и евтина постапка за основање компании, како и прифатливите трошоци за живот - кирија, храна и превоз - кои се пониски во споредба со Турција.

„Близината до Европа, иако не е членка на ЕУ, стратешката позиција на Балканот овозможува лесен пристап до Европа“, се наведува во анализата.

Во меѓувреме, Црна Гора на 24 декември ги укина визите за турските граѓани, но го намали дозволениот престој од 90 дена на 30 дена, со цел, според црногорската влада, да се спречи нелегалната миграција и да се усогласи со визната политика на Европската Унија.

Според неодамнешните измени на европските правила за безвизно патување, усвоени минатиот месец, отворена е можност за побрзо суспендирање на безвизниот режим за земјите надвор од ЕУ кои претставуваат миграциски или безбедносни проблеми.

Северна Македонија, заедно со Албанија, Црна Гора, Косово, Босна и Србија, е дел од групата земји кои може да се соочат со зголемен мониторинг за спроведување на овие правила.

Некои од причините за воведување ограничувања може да бидат слабата усогласеност со визната политика на ЕУ и програмите за државјанство на инвеститорите, таканаречените „златни пасоши“, кои овозможуваат добивање државјанство без реални и докажани врски со земјата.

Се испитуваат и безбедносните ризици поврзани со хибридни закани, вклучувајќи ја политичката употреба на миграцијата и слабостите во безбедноста на личните документи, што дополнително ја комплицира позицијата на третите земји кои имаат безвизен режим со ЕУ.