“Për mua, kafeja thjesht nuk ka ndonjë efekt të madh”, thotë Emily, 20 vjeçe, teksa del nga një kafene në qendër të Londrës.
“Zakonisht pi dy filxhanë në ditë dhe ndonjëherë edhe një pije energjike. Pastaj mund të pi Coca-Cola gjatë gjithë natës dhe ndihem krejtësisht mirë”.
Të gjithë kemi një shok apo shoqe si Emily. Ai person që mund të pijë një ekspres dopio, madje edhe një pije energjike në mbrëmje, dhe sërish të bjerë në gjumë pa problem një orë më vonë, пишува Би-Би-Си.
Për shumë njerëz të tjerë, megjithatë, efektet e kafeinës mund të zgjasin shumë më tepër.
Atëherë, pse disa njerëz mund të pinë kafe para se të shkojnë në shtrat dhe të flenë qetësisht, ndërsa të tjerët qëndrojnë zgjuar, duke parë tavanin?
Çfarë është kafeina?
Kafeina është substanca psikoaktive më e përdorur në botë.
Çdo ditë konsumohen më shumë se dy miliardë filxhanë kafeje në mbarë botën. Dhe kjo është vetëm kafeja. Kafeina gjendet gjithashtu në pijet e gazuara, pijet energjike, si dhe në disa produkte çokollate, çamçakëzë dhe suplemente sportive.
Kafeina mund të na bëjë të ndihemi më të kthjellët dhe vigjilentë, të përmirësojë përqendrimin dhe të largojë ndjenjën e lodhjes. Megjithatë, konsumimi i tepërt i saj mund të shkaktojë dhimbje koke, nervozizëm, rrahje të shpejta të zemrës dhe net pa gjumë.
Ekspertët thonë se kafeina nuk i jep trupit energji shtesë, por ndihmon në maskimin e lodhjes.
Ajo e bën këtë duke bllokuar veprimin e adenozinës, një substancë kimike që grumbullohet në tru gjatë ditës dhe na shkakton përgjumje.
Pse kafeina ndikon ndryshe te njerëzit?
Një nga faktorët kryesorë është sa gjatë qëndron kafeina në organizëm.
Pasi pimë një filxhan kafe, kafeina përthithet në qarkullimin e gjakut dhe arrin shpejt në tru.
Në të njëjtën kohë, ajo shpërbëhet ose metabolizohet nga një enzimë në mëlçi dhe më pas largohet nga trupi përmes urinës.
Ky proces mund të zgjasë nga gjashtë deri në 20 orë, në varësi të individit, thotë Marilyn Cornelis, profesoreshë në Universitetin Northwestern në Çikago.
“Është e mundur të pish filxhanin e parë të kafesë dhe ndoshta të mos ndjesh efektet”, thotë ajo. “Por dy ose tre orë më vonë, kafeina ende qëndron në organizëm dhe, nëse pi edhe një filxhan të dytë, kjo mund të jetë e mjaftueshme për të ndryshuar situatën dhe të fillosh të ndihesh paksa në ankth”, shton Cornelis.
Shpejtësia me të cilën mëlçia përpunon kafeinën varet nga një gjen i vetëm, i njohur si CYP1A2.
Në mënyrë interesante, kjo mund të ndikohet, të paktën deri në një masë, edhe nga prejardhja gjenetike.
Një studim i publikuar këtë vit zbuloi se evropianët dhe amerikano-jugorët priren ta shpërbëjnë kafeinën më shpejt.
Por çfarë faktorësh të tjerë ndikojnë?
ADN-ja nuk është e vetmja përgjigje. Pirja e duhanit, por me sa duket jo vape, duket se stimulon mëlçinë ta shpërbëjë kafeinën shumë më shpejt, duke e përshpejtuar këtë proces deri në 65%.
Kjo mund të shpjegojë pjesërisht pse duhanpirësit priren të pinë më shumë kafe dhe pse njerëzit që e lënë duhanin mund të vërejnë se filxhani i tyre i zakonshëm i kafesë papritur ka një efekt shumë më të fortë se më parë.
Disa antibiotikë, pilula kontraceptive dhe medikamente të tjera me recetë mund të kenë efektin e kundërt, duke bërë që kafeina të qëndrojë më gjatë në organizëm dhe duke zgjatur efektet e saj. E njëjta gjë mund të ndodhë edhe gjatë shtatzënisë, kur ndryshimet hormonale ngadalësojnë veprimin e enzimës së mëlçisë që shpërbën kafeinën.
Pastaj është edhe çështja e tolerancës.
Njerëzit që pinë kafe rregullisht bëhen më pak të ndjeshëm ndaj kafeinës, pasi trupi përshtatet me praninë e kësaj substance.
Nëse më pas qëndrojnë pa pirë kafe për disa javë, këto përshtatje në tru fillojnë të zhbëhen. Kjo do të thotë se filxhani i parë i kafesë pas kësaj pauze mund t'i bëjë të ndihen jashtëzakonisht të stimuluar ose edhe nervozë.
Што советуваат експертите?
Studiuesit shpesh rekomandojnë shmangien e kafeinës të paktën gjashtë orë para gjumit.
Psikologia Lindsay Browning, thotë se të dhënat tregojnë se kafeina jo vetëm që mund ta vështirësojë rënien në gjumë, por mund të ndikojë edhe në cilësinë e gjumit.
“Unë do t'u sugjeroja njerëzve që të shmangin kafeinën pas rreth orës 14:00, nëse shkojnë në shtrat rreth orës 22:00”, thotë ajo.
“Por një rregull i prerë për të gjithë nuk është i dobishëm, sepse nuk merr parasysh kompleksitetin dhe ndryshimet individuale të asaj që po ndodh në të vërtetë”, shton ajo.
Shërbimi Kombëtar Shëndetësor i Britanisë së Madhe (NHS) këshillon gratë shtatzëna që ta mbajnë konsumin e kafeinës nën 200 mg në ditë, afërsisht sa dy filxhanë kafeje të përgatitur me filtër. Studimet e kanë lidhur kafeinën me peshë të ulët të foshnjës në lindje dhe komplikime të tjera.
Për të rriturit e tjerë, mesazhi kryesor është të mos teprohet me kafeinë, pasi ndjeshmëria ndaj saj ndryshon shumë nga një person te tjetri.
“Kafeina është relativisht e sigurt”, thotë Peter Rogers, profesor në Universitetin e Bristolit.
“Nëse konsumoni shumë prej saj, thjesht filloni të ndiheni nervozë dhe jo mirë dhe kuptoni: ‘Duhet të ndaloj, nuk ka kuptim të marrë më shumë’.”
Mbidozat e kafeinës janë shumë të rralla dhe rastet e rënda të helmimit pothuajse gjithmonë lidhen me produkte me kafeinë të përqendruar, ku mund të konsumohen disa gramë brenda pak minutash.
Për adhuruesit e kafesë, megjithatë, ka edhe një lajm të mirë: zakoni i rregullt i pirjes së kafesë në mëngjes, lidhet me rezultate më të mira shëndetësore.
Studiuesit nuk mund të provojnë se kafeja është arsyeja e vetme, por dekada të tëra studimesh sugjerojnë se njerëzit që e konsumojnë atë në mënyrë të moderuar kanë tendencë të kenë rrezik më të ulët për disa sëmundje të rëndësishme dhe madje mund të jetojnë pak më gjatë krahasuar me personat që nuk pinë kafe.