Косовското трио ги проширува границите на мирот во Ирска

Истакнати уметници од целиот свет се собраа во Ирскиот музеј на модерна уметност во Даблин за да ги поместат границите на мирот, што не е само отсуство на војна, туку „перпетум мобил“. „Технологии на мирот: Уметност и транзиција во модерна Европа“ е насловот на изложбата што поставува сложени прашања, а тројца уметници од Косово: Петрит Халилај, Дритон Селмани и Албан Муја одговараат на нив.

„Што е наследството на мирот?“ е едно од централните прашања што ги поставува изложбата „Технологии на мирот: Уметност и транзиција во современа Европа (1989–2026)“ во Ирскиот музеј на модерна уметност во Даблин. Тројца уметници од Косово, заедно со уметници од Грција, Полска, Романија, Шпанија, Кипар, Португалија, Словенија, Босна и Херцеговина, Обединетото Кралство и Хрватска, одговараат на ова прашање со своите дела. Изложбата вклучува и дела од други уметници кои се дел од колекцијата на Музејот, вклучувајќи ја и меѓународно познатата српска уметница Марина Абрамовиќ. Според кураторскиот концепт, изложбата го испитува мирот не како непроменлива состојба или крајна точка, туку како активен процес. Делата на Петрит Халилај, Албан Муја и Дритон Селмани се исто така во тој дух.

На изложбата што се отвори деновиве во Даблин и ќе биде достапна за јавноста до почетокот на мај следната година, учествуваат Петрит Халилај со делото „Дали сфаќаш дека има виножито дури и ако е ноќ?! (розово)“, Дритон Селмани со „Кажи ми од каде сум“ и Албан Муја со филмот „Верувам дека портретот ме спаси“.

Делото на Халилај датира од 2017 година и припаѓа на циклусот со ист наслов. Станува збор за молци направени од текстилен материјал што тој ги изложил и во престижната британска институција „Тејт Модерн“ во 2024 година. За Даблин тој ја избрал таа розова боја. Халилај многу зборува за идентитетот преку циклусот, а исто така и преку ова дело.

Тој рече дека учеството на оваа изложба во Даблин го интересира токму затоа што изложбата не го третира мирот како завршена состојба, туку како процес што бара грижа, преговарање, меморија и имагинација.

„За мене, ова е особено блиску до тоа како го доживеав и работев со сеќавањето на војната во Косово. Уметноста не може да го замени политичкиот процес на мир, но може да создаде и прошири простор каде што можеме да размислуваме за она што останува по конфликтот: загуба, раселување, дом, сеќавање, односи и како ја замислуваме иднината“, рече тој. Тој покажа дека е заинтересиран за оваа изложба, искуството на Косово да не се гледа само како историја на војната, туку како тековна историја на реконструкција и напор за создавање нови форми на коегзистенција.

„Фактот што изложбата го споредува косовското искуство со историјата на Ирска и другите европски искуства ми се чинеше особено важен. Постојат големи разлики меѓу овие приказни, но и вообичаени прашања: што правиме со сеќавањата, како се гради довербата и како можеме да замислиме иднина по насилството. Ова е поврзано и со работата со „Хајде“ и новиот простор во Руник, како и со други простори. Поврзано е со начинот на кој размислувам за улогата на уметноста во општеството. Барем дел од неа“, рече Халилај, кој моментално финализира голем проект.

„Кажи ми од каде сум?“ на Дритон Селмани датира од 2012 година. Тоа е „слика“ каде што е изшиена мапа на светот, а Косово се наоѓа во чудна географска положба. Всушност, идејата започнала недалеку од Даблин, во Британија.

„Работата започна за време на мојот престој во Британија, кога сфатив дека Косово недостасува во некои од вообичаените системи: не можев да го изберам како дестинација, ниту да го означам како место од кое доаѓам. Ги замолив луѓето околу мене да го нацртаат Косово по сеќавање. Секој од нив го постави некаде на друго место, со различна форма. Потоа, мајка ми го претвори еден од тие обиди во вез. Таа бавна, рачна работа не ја „поправи“ мапата. На неа, Косово на крајот се спојува со морето“, рече Селмани. Тој објасни дека Стјуарт Хол зборува за претставувањето како начин за создавање значење, а не само како одраз на светот.

„За мене, ова стана многу конкретно: кога вашата земја недостасува во системот, не само што недостасува нејзиното име. Недостасува и можноста точно да се означи од каде доаѓате. Дистопијата на постоењето овде има форма на формула: вие сте таму, вашата земја е таму, но системот нема место за никого“, рече тој. Тој продолжи објаснувајќи дека дури и денес, пет земји од ЕУ не го признаваат Косово. Според него, во контекст на „Технологии на мирот“, прашањето на делото е: „Каков мир можете да изградите, ако вашето постоење сè уште зависи од признавањето на некој друг?“ Селмани рече дека, иако делото е создадено во 2012 година, неговото прашање сè уште не е истечено.

„Да се ​​претстави на изложба за мир значи да се донесе таму искуство кое често е изоставено од тој збор: искуството на човекот кој мора постојано да го докажува своето место во светот“, рече тој.

„Верувам дека портретот ме спаси“ е филм на Албан Муја, кој беше на турнеја на разни фестивали, почнувајќи со светската премиера на Берлиналето. Филмот ја раскажува приказната за неговиот татко, наставник по уметност, кој за време на војната во Косово, како заложник во рацете на српската полиција, е принуден да го прикаже портретот на офицерот што ги земал заложниците на училишна табла, со услов дека ако го прикаже добро, ќе му биде спасен животот.

Муја рече дека, бидејќи филмот досега е претставен главно на кинематографската сцена, добро е да се види и во контекст на уметноста.

„Особено во Ирска, каде што дури и не е прикажан на ниту еден филмски фестивал. Плус, кога ќе се додаде она со што се занимава изложбата, имено филмот, верувам дека тоа го прави учеството уште поважно“, рече тој.

Изложбата, курирана од Мери Кремин и Јохане Мулан, со помош на Џорџи Томпсон и Сара Мути, истражува како уметниците реагирале на длабоките политички, социјални и културни трансформации што се појавуваат по конфликтот. Според кураторскиот концепт, кој ги обединува уметничките практики од Ирска и од цела Европа, изложбата го испитува мирот не како непроменлива состојба, туку како динамичен и континуиран процес и како колективна интелигенција за која мора да се преговара, да се замислува и континуирано да се одржува преку дијалог, претставување и граѓански ангажман.

„Изложбата се фокусира на периодот од 1989 година до денес. Обележана со значајни геополитички промени низ Европа, оваа ера е сведок на сложени транзиции од колонијализам, конфликти, политички поделби и авторитаризам кон демократија, стабилност и (понекогаш кревка) коегзистенција“, се наведува во концептот. Меѓу другото, вклучува дела од Марина Абрамовиќ, Гошка Макуга, Малгоржата Мирга-Тас, Клаудија Пажес Рабал, Христодулос Панајоту и Индре Шерпите. Заедно со Халилај, ова се седумте преку кои изложбата е најшироко промовирана. Од регионот, вклучено е и добро познатото име Шејла Камериќ.

„Со поставување на искуството на Ирска покрај искуството од други европски контексти, „Технологии на мирот“ има за цел да ги истакне и споделените истории на конфликти и специфичните локални реалности, покажувајќи како различните општества се обиделе да се соочат со наследството од насилството преку движење кон помирување и градење поинклузивна иднина“, се наведува во концептот. Овој проект, според Музејот, е воден од верувањето дека мирот не е само отсуство на војна и има за цел да ги прошири разбирањата за мирот со разгледување на социјалните, културните и емоционалните димензии што го поткрепуваат демократскиот живот.

„Уметниците придонесуваат кон овој разговор преку создавање простори за размислување, дијалог, сеќавање и колективна имагинација, овозможувајќи им на публиката да се соочи со приказни кои често се тешки, оспорени или нерешени“, се наведува во концептот. Триото од Косово се приклучува на проектот со своите приказни, и лични и колективни.