„Непознати“ за сегашноста што ги оживуваат античките трагедии

На прв поглед, се чини дека трагедиите на антиката се митови, но со претставата „Непознати“ ваквите приказни се познати и актуелни. Актери од пет земји се приклучуваат на сцената во претставата со текст на Јетон Незирај во режија на Давит Габунија од Грузија. Таму тие наоѓаат заедничка основа во нивното патување низ реалноста каде што продолжуваат да се случуваат раселувања на населението и геноциди.

Неговото име е Шкелќим. Но, тој не е признат од земјата каде што е роден и живее. На официјалниот јазик на денешна Северна Македонија, на кој се издаваат и документи за идентификација, не постои буквата „ë“. Како резултат на тоа, неговото име се појавува на неговиот пасош како нешто како „Шкјлким“. Без „ë“, неговото име се наоѓа и на други документи. Така, Шкелќим Ислами не е баш признат од земјата од која доаѓа. Неговите проблеми со пасошот и земјата се донекаде засенети од проблемите на неговите колеги, кои, на самиот почеток на претставата „Непризнаен“, покажуваат дека не се задоволни од фотографијата од својот пасош или зборуваат за земјите каде што можат или не можат да патуваат без визи. 

„Непрепознаена“, која собра осум театри и театарски трупи од различни земји и беше изведена во вторник вечерта во Националниот театар на Косово, силно зборува за сегашната реалност. Но, започнува со стар мит.

Со текст од Давит Габуњас од Грузија и Јетон Незирај од Косово, а во режија на Дата Тавадзе, оваа меѓународна продукција го носи ехото на минатото кое не може да престане да се повторува.
Во трагедијата „Ифигенија во Таврида“ од античкиот грчки драматург Еврипид, Ифигенија е жртвувана од нејзиниот татко за да може грчката војска да исплови кон Троја. Но, божицата Артемида ја спасува и ја носи во Таврида, оддалечено место на брегот на Црното Море, кое е поврзано со денешен Крим, анексиран од Русија во 2014 година. И тука митското минато почнува да вдахнува живот во сегашноста. „Непризнаена“, која ги обединува шест актери од Украина, Грузија, Северна Македонија, Финска и Шведска, го разработува овој мит. Ја раскажува приказната за променливоста на времето, додека во оваа античка драма, запознавањето на Ифигенија со нејзиниот брат, Орест, претставува кулминација.

Во копродукција на Мултимедијалниот центар, Кралскиот окружен театар од Грузија, Örnproduktion од Стокхолм, Театарот на Печерск од Киев, Албанскиот театар во Скопско, Малме Штадстејтер, Драматен и Гетеборг Штадстејтер од Шведска, претставата, покрај античката трагедија, вклучува и еден балкански мит: оној за Розафа, која била жива заѕидана за да стои изградениот ѕид. Но, продукцијата не запира тука. Таа дише и од поблиското минато, кое многу комуницира со сегашната реалност. Самото потекло на актерите докажува дека многу приказни се повторуваат.

На сцена покриена со брашно што потсетува на сцена од бегалци, актерите Елен Јелинек, Катерина Кистен, Като Калатозишвили, Марија Саломаа, Јоханес Ванселоу и Шкелќим Ислами, исто така, раскажуваат лични приказни. Еден раскажува како патувал на Блискиот Исток за да го пронајде таткото што го напуштил пред 27 години. Друг раскажува како, на 17-годишна возраст, бил принуден да преведе песна што ја имал со себе додека ја преминувал Македонско-Косовската граница. Му била потребна песната за приемна аудиција на Факултетот за уметности, каде што имал намера да студира глума. Стихови како „Разбудете се Косово“ толку многу ја иритирале полицијата што ги запалиле летоците. Во меѓувреме, денес, омразата и недостатокот на меѓусебно препознавање запалија голем дел од Европа, со потенцијал да се прошират уште повеќе. Поради овие пожари, претставата сè уште не е дадена во Киев.
Режисерот Дата Тавадзе рече дека, во овој концепт што го воведуваат Незирај и Габунија, актерите се обидуваат да ја избегнат сегашната реалност и да се дистанцираат од неа, дури и од митовите.
„Тие се обидуваат да не бидат контроверзни и да не зборуваат за историјата и денешната политика. Тие избираат да зборуваат за митови, но сегашната реалност доаѓа веднаш по нив. Што и да прават денес е политика. Мислам дека создадовме нешто каде што тие покажуваат малку од сегашната историја, а потоа се обидуваат да избегаат од реалноста, но на крајот ја претставуваат реалноста од каде што доаѓаат и, на крајот, упатуваат повик за промени, отпор и итна акција“, рече Тавадзе.

Според неговиот поглед на светот, сè е кажано и напишано за трагедиите.

„Тоа е нешто на што треба да го привлечеме нашето внимание, бидејќи кога нешто што се случило пред 2.500 години се случува денес пред нас, тоа значи дека треба да промениме нешто. Нема добар крај за никого ако ги вклучиме машините за трагедија. Читајќи ги овие приказни и споредувајќи ги, стигнуваме до точка каде што се прашуваме колку се стари овие приказни и колку пати треба да ги раскажеме, за да учиме од нив“, рече тој.

Актерската екипа ја имаше премиерата во Скопје, а потоа продолжи во Косово. Претставата ќе биде изведена во неколку театри на Балканот, а потоа и во разни европски земји. Станува збор за една од оние памфлети-претстави што спојуваат приказни и, преку нив, ја соочуваат публиката со десетина факти и трагедии, за да ја извлечат од нивната зона на удобност.

„Со фактот дека во претставата учествуваат актери, театри и театарски трупи од најмалку четири земји, имавме за цел да пронајдеме тематски точки што ги допираат општествата на овие земји или да создадеме дијагонала што ги поврзува она што се случува во Украина, она што се случило или се случува во Грузија и она што се случило во Косово. Го зедовме митот за Ифигенија како наша појдовна точка, или митот за жртвувањето на Ифигенија, и врз тој мит ја изградивме оваа претстава, додавајќи тематски елементи што се референци на тој мит, како и на жртвувањето на Розафа, балканска легенда“, рече драматургот Јетон Незирај.

Тој посочи дека во рамките на митовите тие вклучуваат и индивидуални наративи, кои биле развиени за време на процесот на работа со актерите.

„Значи, постојат теми поврзани со миграцијата, преминувањето граници, признавањето или признавањето, раселувањето на населението, жртвувањето или епскиот напор на луѓето да преживеат или да спасат други. Сите овие го одразуваат она што се случува денес во Украина, Грузија...“, рече тој.

За Незирај, театарот е тука за да ја потсетува јавноста на трагедиите, но и на фактот дека тие се повторуваат.

„Иако често забораваме што се случило пред години или векови и веруваме дека сме создале еден вид нормалност што ќе продолжи засекогаш, ние разбираме дека, во реалноста, трагедиите се рециклирачки, човечките драми се повторувачки, раселувањата на населението и геноцидите продолжуваат да се случуваат. Театарот е тука за да ја потсети публиката на ова. Театарот не е за прилагодување на публиката на лесни теми, бидејќи тие на крајот ги наоѓаат тие теми на друго место“, рече тој.

Тој додаде дека театарот служи за поставување тешки прашања, за охрабрување на публиката да се сети на минатото, но, пред сè, за да им каже за иднината, што може да биде одраз на она што се случува денес, бидејќи драмите на сегашноста ги создаваат драмите на иднината.

Еврипид, во својата драма, го доведува во прашање обичајот што го претставува човечко жртвување како религиозен чин. Во меѓувреме, драмата ги доведува во прашање омразните однесувања што влијаат на сегашноста.

„Врз основа на препознавањето, кај Еврипид, кога Ифигенија го среќава својот брат, ова е кулминацијата на делото. Истото се случува и во нашите земји. Колку државата ве признава како жител? Во овој случај, како граѓанин на Северна Македонија, ѝ презентирам пасош за тоа како е извршен масакр со моето име, бидејќи тие ја немаат буквата „ë“, која се менувала со текот на годините“, рече актерот Шкељќим Ислами.

Претставата „Непрепознаени“ доаѓа како еден вид лабораторија на историјата, која започнува тука пред 2.500 години. Историја која талка, рециклира и се повторува во различни форми. А сето тоа се случува поради незнаење и омраза едни кон други.