„Отпорот во Косово...“ го разгледува подземниот печат помеѓу идеологијата и слободата

Тоа беше периодот помеѓу 1980 и 1999 година. Во тоа време, растеа нелегалните организации, како и нивните информативни платформи. Исто така, се објавуваа „Писма од затвор“, завршувајќи со „револуционерни поздрави“. Цврсто се веруваше дека слободата ќе се освои со помош на социјалистичка Албанија од тоа време. „Отпор во Косово 1980–1999 година преку подземниот печат“, е насловот на изложбата што од архивите извлекува неколку весници и списанија од тоа време, кои за организаторите на изложбата беа „симбол на отпор и стремеж кон слобода, еднаквост и независност“.

Над орелот е поставена петокрака ѕвезда, а покрај илустрација на пушка, весникот „Слобода“, нешто помеѓу весник и списание, почнал тајно да се издава во Косово во 1980 година како орган на самоидентификуваните „марксисти-ленинисти на Косово“.

„Кои се борците за слобода на Косово и што сакаат?“ е насловот на насловната страница. Тоа е само една од содржините на тогашниот нелегален печат што беше изложен на изложбата „Отпор во Косово 1980–1999 преку подземната печатница“ во среда во Националната библиотека на Косово.  
Веднаш по демонстрациите од март и април 1987 година, во мај истата година беше отпечатен третиот број на овој весник со наслов „Нашата народна борба е праведна и ќе триумфира“. Поднасловот повикуваше на единство на пролетерите на угнетените народи и земји. Илустрациите прикажуваа слогани на марксизмот и ленинизмот, додека ѕвездата не беше отстранета од знамето. 

Со текот на времето, бројот на нелегални организации во тоа време се зголемувал, како и нивните информативни платформи. Исто така, се објавувале и „Писма од затвор“ кои завршувале со „револуционерни поздрави“. Цврсто се верувало дека слободата ќе се добие со помош на социјалистичка Албанија од тоа време. Всушност, водачите на организациите имале директна комуникација со водачите на Албанија.

Изложбата организирана од Институтот за историја „Али Хадри“ обединува многу приказни од тоа време. Според изложбата, „Зери и Косово“ почнала да излегува во 1981 година. Во специјално издание од септември 1988 година во весникот, кој се идентификувал како орган на Народното движење за Република Косово, било наведено дека „Нашиот народ демонстрира за правда, јазик, знаме и слобода“. Илустративната фотографија на насловната страница прикажува сцена од протестот од 29 август 1988 година во Куманово. „Заедничка тупаница во борбата за слобода!“ е напишано во објаснувачкиот натпис на фотографијата. 

Тие се струите кои веруваа дека марксизмот-ленинизмот ќе донесе слобода. Без оглед на идеолошките убедувања, нивниот фокус беше слободата. И тие не се откажаа од ова сè до 1999 година, кога воената активност на ОВК, мирната политика на паралелни институции со мирни тенденции и помошта на демократскиот свет доведоа до ослободување на Косово. 

Директорката на Институтот за историја „Али Хадри“, Теута Шала-Пели, изјави дека во време кога слободата на говорот била забранета, постоел таен печат кој станал моќно средство за информирање.

„Подземниот печат стана моќна алатка за организација, информации и национална свест. Тој не беше само извор на информации, туку и симбол на отпор и стремеж за слобода, еднаквост и независност“, рече Шала-Пели. 

Според неа, издавачите, дистрибутерите и авторите на овие материјали работеле под исклучително опасни услови, ризикувајќи ја својата слобода и животи.

„Благодарение на нивната храброст и посветеност, денес имаме можност да документираме и разбереме многу важен дел од нашата понова историја. Оваа изложба нè потсетува дека отпорот не се одвива само на улиците и демонстрациите, туку и преку пишаниот збор, преку тајно печатените весници и преку идеите што не можат да се потиснат“, рече таа. Според директорката Шала-Пели, оваа изложба е благодарност и признание за оние активисти кои придонеле за националниот идентитет.
„Во исто време, оваа изложба е и благодарност и признание за сите оние активисти, интелектуалци и патриоти кои придонесоа за зачувување на националниот идентитет и на патот кон слободата на Косово“, рече таа. 

Дорина Даиу, истражувач во Институтот за студии за злосторства и последици од комунизмот, како коорганизатор, рече дека материјалите презентирани на оваа изложба ја докажуваат храброста и посветеноста на активистите, кои ги ризикувале своите животи за да имаат слобода на изразување.

„Материјалите презентирани на оваа изложба сведочат, покрај интелектуалните способности, за храброста, посветеноста и жртвата на многу активисти, кои, ризикувајќи ја својата слобода и животи, придонесоа за ширењето на вистината и слободата на говорот на народ кој никогаш не се откажа од своите аспирации за слобода“, рече таа. Според Даи, тоа е многу драгоцен дел од историското сеќавање и доказ за отпорноста на албанскиот народ на Косово во текот на темните години од 1980 до 1999 година. 

„Дозволете ми да го изразам моето највисоко почитување, почит и благодарност до сите активисти од овој период, чии жртви и придонеси помогнаа и овозможија слободно и независно Косово“, рече Даиу. Потоа таа го зеде микрофонот и наизменично даваше објаснувања за материјалите презентирани на изложбата, ситуација што беше и објаснувачка и самопромотивна. 
На церемонијата во февруари, активистот Емруш Џемајли им се обрати на присутните, велејќи дека ваквите активности се неопходни. 

„Во тешките услови што постоеја, се вложија напори да се обезбедат точни информации за тоа што се случуваше во Косово. Не само оваа изложба, туку и другите активности што се организираат се вредност и чест за историјата и за оние што придонеле“, рече тој.

Изложбата не е толку богата со материјал, а кураторството не се совпаѓа сосема со денешните концепти. Но, тоа е основа што ја отстранува прашината од нелегалната активност од пред повеќе од четири децении. Таа го открива ентузијазмот за слободата и начинот на кој таа требало да се постигне.