Министерството за култура во проверка на неовластени интервенции во манастирот Бањска

Додека неодамнешните интервенции во Бањскиот манастир се видливи и проверени од самите црковни власти, Министерството за култура прибира информации и ќе излезе со официјален став. Последниот проект започна веќе во септември, беше одбиено барањето до Министерството за култура да започне проценка и реставрација на штетите по терористичкиот напад од 24 септември. Дури ни Раско-призренската епархија не прифаќа ни заштита на државата. Самонанесените интервенции на манастирот се неприфатливи дури и за институции како што е Косовскиот совет за културно наследство

Установите за културно наследство бараат докази за реставраторски интервенции направени без државна дозвола во Бањскиот манастир во Звечан. Министерството за култура ги чека извештаите од подредените институции за да излезат со став за овој случај. Последните интервенции започнаа на почетокот на септември преку донација од навивачите на белградскиот фудбалски клуб „Црвена звезда“. Додека МКРС чека да излезе со конкретен став, ваквите интервенции се неприфатливи и за институции како Косовскиот совет за културно наследство.

„Во врска со интервенциите во манастирот Бањска во Звечан, моментално ги прибираме информациите и ќе излеземе со официјален став на Министерството за култура штом имаме нешто конкретно“, пишува во одговорот на Министерството за Култура, еден ден по извештајот на TIME за оваа пригода. Од оваа институција не соопштуваат детали за обврските за проверка на овој случај. Посебен доказ е снимката од Манастир по српската агресија на Косово преку терористичка група на 24 септември. Во некои делови од комплексот се забележуваат скелиња.

Три дена по терористичкиот напад, каде беше убиен наредникот на косовската полиција, Африм Буњаку, министерот за култура Хајрула Чеку на седница на Владата се изјасни за подготвеност да се обнови штетата направена на овој споменик од терористичката група за околу 30 години. На оваа иницијатива се спротивстави Рашко-Призренската епархија. Во реакцијата на веб-страницата, Епархијата напиша дека Чеку „одбил да го идентификува манастирот како дел од СПЦ“. Тој се пожали „на континуираното негирање на духовниот и верскиот идентитет во Косово низ годините“. Сметајќи ја ситуацијата за неприфатлива, Епархијата напиша дека „не може да прифати интервенција на косовските институции во животот на црквата и преземање под заштита на Бањскиот манастир“.

„Оваа иницијатива ја гледаме како политички чин кој не само што има за цел да го стави верското и културното наследство на Српската православна црква на Косово под политичка контрола на косовските институции, туку и како натамошен чекор за понатамошна деградација на нашата слобода и права верско и културно присвојување на нашите цркви и манастири“, се вели во реакцијата на Епархијата.

Сепак, историјата на реставрации и интервенции во овој манастир од страна на Српската православна црква (СПЦ) е стара и целосно ги заобиколува властите за културно наследство во Косово.

Последната интервенција започна на почетокот на септември годинава. И покрај законите на Косово, каде за интервенција во спомениците е потребна согласност од Косовскиот институт за заштита на спомениците, КОС не следи никаква процедура. Дури и интервенцијата започната во септември се прави со три милиони динари (25 илјади и 606 евра) на фондацијата „Делије“, организација на навивачи на белградскиот фудбалски клуб „Црвена звезда“ (Црвена звезда). Веста за почеток на работите во Манастир беше дадена на XNUMX септември.

„Парите се исплатени за обнова на јужната и источната фасада на црквата посветена на Свети Стефан“, изјавиле за српските медиуми претставниците на Фондацијата. Во известувањето на „Косев“ се дозна дека и свештеникот на храмот Данило најавил проект за реставрација на остатокот од црквата.

Сепак, оваа интервенција е најмалку трета по ред од последната повоена на Косово. Во 2003 и 2004 година беше извршена интервенција за реставрација и реконструкција на дел од комплексот на Средновековниот манастир. Во 2007 година, прашањето за возобновувањето на манастирот повторно беше во центарот на вниманието, кога на симпозиум во јануари истата година во Звечан, некои експерти почнаа да ги бројат грешките на работите во 2003 година. Потоа, во 2015 година, друг проект ќе започнете поголемо. Финансиран од таканаречената „Канцеларија за Косово и Метохија“, проектот ги опфати селските бањи заедно со црковниот комплекс. Договорот го потпишале тогашниот раководител на оваа канцеларија Марко Ѓуриќ и Раско-призренската епархија. Според пишувањата на српските медиуми, се работело на околниот ѕид и доградбата на хостели.

Целата оваа активност на КОС е неприфатлива за Косовскиот совет за културно наследство, кој е независна институција формирана од Собранието на Косово.

„Овој феномен на интервенција без дозвола е неприфатлив за ККТК бидејќи е имот заштитен со законите на Косово и мора да се интервенира во согласност со Законот за културно наследство“, рече Занита Халими, претседател на ККТК. Според неа, Министерството за култура покажало подготвеност да го поддржи Манастирот и треба да се направи проценка на штетите, а потоа и други активности.

Додека универзитетскиот професор по антропологија Арсим Каноли рече дека тоа што Српската православна црква интервенирала во манастирот Бањска и не добила дозвола е законска повреда и непознавање на институциите на Република Косово. Според него, Инспекторатот за културно наследство е институцијата надлежна за испитување на прекршоци и интервенции.

„Државата Косово, поточно МКРС, е должна да обезбеди заштита на имотите на културното наследство заштитени со закон, бидејќи тоа е во нејзиниот мандат. Но, како КОС, како и другите институции, како едноставни поединци, сите се должни да го почитуваат законот: не можете да интервенирате во недвижни (градежни) добра на културно наследство без дозвола на државата“, рече тој. Во овој случај додаде дека и во минатото се видело како КОС без дозвола интервенирал во манастирот Архангели и сите овие интервенции се незаконски, доколку немаат дозвола од државата.

„Меѓутоа, државата Косово мора да направи се за да ги зачува православните цркви и манастири кои се културно наследство на Косово. Оштетувањето на нив и нивниот имиџ е штета и неуспех на Република Косово. Без оглед на тоа што прават српските терористи, без разлика како постапуваат претставниците на КОС на Косово, православните цркви и манастири се културно наследство на Косово“, рече Каноли, професор на Филозофскиот факултет на Универзитетот во Приштина. Тој рече дека во прашања како ова треба да се вклучат и меѓународните.

„Нашите меѓународни пријатели, меѓународни организации, дипломати треба да дадат се од себе за да ја убедат Српската православна црква дека најдобар начин да се заштитат црквите и манастирите, било од штетата на времето, од непрофесионалните интервенции за реставрација или од српските терористи, е легален начин и соработка со институциите на Република Косово, кои имаат мандат да го штитат и чуваат културното наследство на земјата“, рече Каноли.

КОХА дознава дека неодамнешните штети предизвикани од терористичката група предводена од Милан Радоичиќ се санираат.

Покрај декларацијата на седницата на Владата и отфрлањето на Српската православна црква, министерот за култура Хајрула Чеку на 6 октомври се обрати со писмо до епископот на Рашко-призренската епархија Теодосије. Но, тој се уште не добил одговор.

Проверката е упатена до Теодосије, при што се вели дека врз основа на законските одредби за зачувување, заштита и промоција на културното наследство, како институции на Република Косово, ја потврдуваат подготвеноста за спроведување на оваа обврска. Тој спомена дека Уставот на Косово обезбедува заштита и зачувување на културното и верското наследство.

„Како министер за култура, дозволете ми да ја изразам мојата загриженост за сите штети нанесени на Манастирот и да ја понудам нашата институционална подготвеност да ги преземеме сите неопходни активности за санирање на штетите предизвикани од терористичкиот напад на 24 септември 2023 година, санацијата на услов, со цел да се обезбеди зачувување на ова културно наследство“, се вели во писмото. Подготвеноста на Министерството за култура е ценета од оние кои се занимаваат со областа на културното наследство.

Историјата на овој споменик е доста интересна, како и многу верски храмови во Косово. Низ историјата бил оштетен, пален и обновен. Служеше дури и како џамија. Само во минатиот век зградите на комплексот ќе се додадат за да го добијат изгледот што го има денес.