Општина Грачаница принудена да ја суспендира дозволата за пансион за монаси, бара согласност

Општина Грачаница беше принудена да ја суспендира градежната дозвола за монашкиот пансион што ќе му служи на манастирот. Оваа мерка ја презеде откако Инспекторатот за културно наследство ги забрани работите што се изведуваа без согласност на централните институции за културно наследство, како што е пропишано со Законот за културно наследство. Општина Грачаница, во понеделник, исто така, го исполни Законот за културно наследство со поднесување на проектот за одобрување до Регионалниот центар за културно наследство во Приштина. Истиот ќе биде испратен до Археолошкиот институт на Косово на разгледување, бидејќи подрачјето е археолошко подрачје под заштита.

Општина Грачаница ја суспендираше градежната дозвола за монашкиот конак што ќе му служи на манастирот. Локалната институција беше принудена да преземе ваква акција откако Инспекторатот за културно наследство ги забрани работите што се изведуваа без согласност на централните институции за културно наследство, како што е пропишано со Законот за културно наследство. Општина Грачаница, во понеделник, исто така, го исполни Законот за културно наследство со поднесување на проектот за одобрување до Регионалниот центар за културно наследство во Приштина. Истиот ќе биде испратен на разгледување до Археолошкиот институт на Косово, бидејќи подрачјето е археолошко подрачје под заштита.

„Се суспендира спроведувањето на градежната дозвола бр. II 571/25 од 06.03.2025 година, издадена од Општина Грачаница за изградба на монашкиот пансион на катастарската парцела бр. 1749/7 ЗК Грачаница, во сопственост на Рашко-призренската епархија“, се вели во првата точка од Одлуката издадена од Дирекцијата за урбанизација, која ја води директорката Александра Ѓекиќ. Во Одлуката, која КОХА ја доби од оваа локална институција, пишува дека суспензијата е од привремен карактер и важи до добивање согласност од надлежните институции за заштита на културното наследство. Одлуката е датирана на 9 февруари. Но, таа е официјализирана со тоа што е евидентирана на 13 февруари, три дена откако Инспекторатот ја запре изградбата на пансионот. Во образложението воопшто не се споменува дека Инспекторатот ги запрел работите. Се споменуваат само средбите што ги имале општинските претставници со оние на Инспекторатот за културно наследство. КОХА, врз основа на преписката што ја поседува, објави дека општинските службеници по состанокот одбиле да ја суспендираат дозволата. И, тие дојдоа до оваа одлука откако работите беа запрени. KOHA во понеделник потврди и од Општина Грачаница, како и од Регионалниот центар за културно наследство во Приштина дека барањето за одобрување на проектот е доставено до QRTK. 

На 10 февруари, инспекторите од Инспекторатот за културно наследство ќе ги запрат работите на локацијата. На присутните им беше врачен и Записникот во кој беше изречена мерката за запирање на работите и беше дадена и образложението. Потоа, одлуката им беше испратена. 
Во југоисточниот дел од обградбата на манастирот Грачаница е срушен дел од постоечка зграда. Оваа акција е исто така спроведена без никаква согласност од институциите за културно наследство. Последователно, започнала планирана изградба како пансион за монасите од манастирот, кој од 2016 година е културно наследство под трајна заштита, највисока категорија со која државата штити споменик. 

КОХА објави пред две недели врз основа на голем број официјални институционални преписки преку кои се утврдува дека работите се извршени без дозвола. Ова откритие доаѓа од Регионалниот центар за културно наследство во Приштина и од Археолошкиот институт на Косово. Инспекторатот за културно наследство беше известен преку официјален извештај. Инспекторите одржаа состанок со службеници на Општина Грачаница. По состанокот на кој на општинските службеници им беа објаснети деталите за тоа како да се постапи во овие случаи, од нив беше побарано преку е-пошта да ја суспендираат градежната дозвола. 

Според писмото, инспекторите и општинските службеници на состанокот се согласиле дека за да се почитуваат одредбите од Законот за културно наследство, градежната дозвола во означеното подрачје треба да се суспендира. Манастирот е исто така посебно заштитено подрачје и е наведен во Законот за посебно заштитени подрачја. 

Но, Дирекцијата за урбанизам и планирање во Општина Грачаница одби да ја послуша препораката преку е-пошта. Според директорката, Александра Ѓекиќ, при издавањето на дозволата се воделе од Планот за развој на Општина Грачаница за периодот 2014–2029 година, Законот за градење и Законот за посебно заштитени подрачја. Но, овој закон не предвидува во ниту еден член дека интервенциите треба да се вршат без дозвола од институциите за културно наследство на Косово. Напротив, овој закон предвидува дека: „Специјално заштитените подрачја исто така целосно ја уживаат заштитата утврдена со Законот за културно наследство и неговите понатамошни измени“. Исто така, Анекс 5 од Планот на Ахтисари, од кој потекнува овој закон, предвидува дека Српската православна црква ја врши одговорноста во согласност со законодавството на Косово. Дирекцијата за урбанизам на Општина Грачаница, преку писмо, му соопштила на Инспекторатот дека нивното барање се заснова на неточни информации и дека ги игнорира законските одредби за посебно заштитени подрачја и врз основа на ова, побарале повлекување на наредбата за суспензија, сè додека прашањето не се разгледа пред Советот за имплементација и следење. Овој Совет е дериват на Законот за посебни заштитени подрачја. Сепак, тој е форум за олеснување на комуникацијата и меѓуинституционалните договори и нема мандат да одобрува проекти или да издава дозволи. 

Потоа, Инспекторатот преку друго писмо повторно ја разјасни ситуацијата до Дирекцијата за урбанизам и планирање во општина Грачаница. Од нив беше побарано да се придржуваат до важечкото законодавство, вклучително и Законот за културно наследство. 

Законот за културно наследство предвидува дека во ситуации кога се изведуваат работи во рамките на периметарот на спомениците или во нивното заштитено подрачје, потребна е писмена дозвола. 

„Секоја интервенција која влијае на интегритетот или вредностите на културното наследство бара писмена дозвола од надлежната институција“, е предвидено во член 4 од Законот за културно наследство. Во него се наведува и дека надлежната институција наредува итно прекинување на неопределено време на секое неовластено работење на културното наследство.

„Барањето за дозвола за изградба на згради или други творби во заштитеното подрачје на архитектонски споменик, или во рамките на архитектонска конзерваторска зона, или што влијаат врз животната средина на собрание, се поднесува на разгледување до надлежната институција. Надлежната институција има право на вето при доделувањето на таква дозвола. Доколку надлежната институција не одговори во рок од 15 дена во врска со барањето за изградба на згради или други развојни проекти, дозволата може да ја утврди надлежниот орган за планирање и градење“, е предвидено во член 9. Овој закон дури предвидува дека надлежната институција има право на вето во такви случаи. 

Манастирот Грачаница е исто така под заштита на УНЕСКО на Листата на културно наследство во опасност. 

КОХА веќе две недели се обидува да добие одговор од директорката за урбанизација и просторно планирање во општина Грачаница, Александра Ѓекиќ, но таа не одговорила. Не одговорила ниту Српската православна црква. 

Манастирот Грачаница се наоѓа на бреговите на реката Грачаница, јужно од Приштина. Според базата на податоци за културното наследство, денешниот манастир е реконструкција на црква од 14 век посветена на Дева Марија, која била изградена врз темелите на ранохристијанска базилика од 6 век. 

„Според својата просторна концепција, таа припаѓа на типот цркви со пет куполи на квадратна основа со всечен крст, карактеристично за византиската архитектура. На надворешноста, постигнат е идеален однос во пропорциите и волуменот на манастирот. Постепеното издигнување на лакови и куполи кон горните делови, како и поделбата на предната фасада на три дела преку лакови, ѝ даваат на црквата извонредна хармонија и посебна архитектонска вредност“, се наведува во базата на податоци. Според описот, ромбот на главната купола е оригинален, лаковите се спојуваат на него, со што се нагласува квадратната основа на всечениот крст. Таму е разјаснето дека четирите странични куполи се издигаат на прилично високи тамбури, кои ја нагласуваат вертикалноста на градбата, што не била типична карактеристика на тој период.