Инспекторатот за културно наследство забранува неовластени работи во манастирот Грачаница

Во вторник попладне, кога тимот на KOHË беше присутен во пансионот - чија груба градба го достигна својот врв - не беа извршени никакви работи. Објектот претходно беше опкружен со лента и беше поставен знак: „Работите се забранети“. Инспекторатот дошол до оваа одлука откако утврдил дека работите започнале и се изведувале во рамките на периметарот на споменикот, манастирот Грачаница, без дозвола од институциите за културно наследство. Инвеститорот, во овој случај Српската православна црква, заедно со Општина Грачаница, која ја издала градежната дозвола, го игнорирале Законот за културно наследство.

Инспекторатот за културно наследство воведе забрана за градежни работи на монашкиот дом во манастирот Грачаница. Од денес (вторник), отстранувањето на официјалниот знак со кој се забрануваат градежните работи и нивното продолжување претставува кривично дело. Инспекторатот дошол до оваа одлука откако утврдил дека градежните работи започнале и се изведуваат во рамките на периметарот на споменикот без дозвола од институциите за културно наследство. Инвеститорот, во овој случај Српската православна црква, заедно со Општина Грачаница, која ја издала градежната дозвола, го прекршиле Законот за културно наследство. 

Во вторник попладне, кога тимот на KOHË беше присутен во пансионот - чија груба градба го достигна својот врв - не се одвиваа никакви работи. Зградата претходно беше опкружена со лента и беше поставен знак: „Работите се забранети“. 

„Отстранувањето или оштетувањето на овој официјален знак со цел продолжување на работите е дефинирано како кривично дело според одредбите од Кривичниот законик на Република Косово“, пишува на знакот поставен на еден од столбовите на зградата од страна на Инспекторатот за културно наследство, кој работи во рамките на Министерството за култура. На присутните им беше врачен и Записникот во кој беше изречена мерката за запирање на работите и беше дадено и оправдувањето. Во меѓувреме, манастирот Грачаница како инвеститор ќе добие и официјално решение за запирање на работите од Инспекторатот за културно наследство.

Во југоисточниот дел од обградбата на манастирот Грачаница е срушен дел од постоечка зграда. Оваа акција е исто така спроведена без никаква согласност од институциите за културно наследство. Последователно, започнала планирана изградба како пансион за монасите од манастирот, кој од 2016 година е културно наследство под трајна заштита, највисока категорија со која државата штити споменик. 

КОХА објави во понеделник врз основа на голем број официјални институционални преписки преку кои се утврдува дека работите се извршени без дозвола. Ова откритие доаѓа од Регионалниот центар за културно наследство во Приштина и Археолошкиот институт на Косово. Инспекторатот за културно наследство беше известен преку официјален извештај. Инспекторите одржаа состанок со службеници на општина Грачаница. По состанокот на кој на општинските службеници им беа објаснети деталите за тоа како да се постапи во овие случаи, од нив беше побарано преку е-пошта да ја суспендираат градежната дозвола. 
Според писмото, инспекторите и општинските службеници на состанокот се согласиле дека за да се почитуваат одредбите од Законот за културно наследство, градежната дозвола во означеното подрачје треба да се суспендира. Манастирот е исто така посебно заштитено подрачје и е наведен во Законот за посебно заштитени подрачја. 

Но, Дирекцијата за урбанизам и планирање во Општина Грачаница, исто така, одби да ја послуша препораката преку е-пошта. Според директорката, Александа Ѓекиќ, за издавање на дозволата се воделе од Планот за развој на Општина Грачаница за периодот 2014-2029 година, Законот за градење и Законот за посебно заштитени подрачја. Но, овој закон не предвидува во ниту еден член дека интервенциите треба да се вршат без дозвола од институциите за културно наследство на Косово. Напротив, овој закон предвидува дека: „Специјално заштитените подрачја, исто така, целосно ја уживаат заштитата утврдена со Законот за културно наследство и неговите понатамошни измени“. Исто така, Анекс 5 од Планот на Ахтисари, од кој потекнува овој закон, предвидува дека Српската православна црква ја врши одговорноста во согласност со законодавството на Косово. Дирекцијата за урбанизам на општина Грачаница, преку писмо, му соопштила на Инспекторатот дека нивното барање се заснова на неточни информации и дека ги игнорира законските одредби за посебни заштитени подрачја и врз основа на ова, побарале повлекување на наредбата за суспензија, сè додека прашањето не се разгледа пред Советот за спроведување и следење. Овој Совет е дериват на Законот за посебни заштитени подрачја. Сепак, тој е форум за олеснување на комуникацијата и меѓуинституционалните договори и нема мандат да одобрува проекти или да издава дозволи. 

Потоа, Инспекторатот, преку друго писмо, на крајот од работните денови од минатата недела, повторно ја разјасни ситуацијата до Управата за урбанизам и планирање во Општина Грачаница. Од нив беше побарано да се придржуваат до важечката законска регулатива, вклучително и Законот за културно наследство. 

Законот за културно наследство предвидува дека во ситуации кога се изведуваат работи во рамките на периметарот на спомениците или во нивното заштитено подрачје, потребна е писмена дозвола. 

„Секоја интервенција која влијае на интегритетот или вредностите на културното наследство бара писмена дозвола од надлежната институција“, е предвидено во член 4 од Законот за културно наследство. Во него се наведува и дека надлежната институција наредува итно прекинување на неопределено време на секое неовластено работење на културното наследство.

„Барањето за дозвола за изградба на згради или други творби во заштитеното подрачје на архитектонски споменик, или во рамките на архитектонска конзерваторска зона, или што влијаат врз животната средина на собранието, се поднесува на разгледување до надлежната институција. Надлежната институција има право на вето при доделувањето на таква дозвола. Доколку надлежната институција не одговори во рок од 15 дена во врска со барањето за изградба на згради или други развојни проекти, дозволата може да ја утврди надлежниот орган за планирање и градење“, е предвидено во член 9. Овој закон дури предвидува дека надлежната институција има право на вето во такви случаи. Манастирот е заштитен како имот на архитектонско наследство бидејќи тој простор е и археолошко наоѓалиште. 

За разлика од случајот со манастирот Грачаница – кој е исто така под заштита на УНЕСКО на Листата на културно наследство во опасност – Српската православна црква побара дозвола за интервенција во православната црква во Феризај пред околу еден месец. Проектот беше одобрен од Косовскиот институт за заштита на спомениците. Инспекторатот за културно наследство во последните години неколку пати воведе забрана за работи во одредени заштитени подрачја, вклучително и на средновековниот мост во Вуштри. 

КОХА од понеделник наутро се обидува да добие одговор од директорката за урбанизација и просторно планирање во општина Грачаница, Александра Ѓекиќ, но таа не одговори. Не одговори ниту Српската православна црква. 

Манастирот Грачаница се наоѓа на бреговите на реката Грачаница, јужно од Приштина. Според базата на податоци за културното наследство, денешниот манастир е реконструкција на црква од 14 век посветена на Дева Марија, која била изградена врз темелите на ранохристијанска базилика од 6 век. 

„Според својата просторна концепција, таа припаѓа на типот цркви со пет куполи на квадратна основа со всечен крст, карактеристично за византиската архитектура. На надворешноста, постигнат е идеален однос во пропорциите и волуменот на манастирот. Постепеното издигнување на лакови и куполи кон горните делови, како и поделбата на предната фасада на три дела преку лакови, ѝ даваат на црквата извонредна хармонија и посебна архитектонска вредност“, се наведува во базата на податоци. Според описот, ромбот на главната купола е оригинален, лаковите се спојуваат на него, со што се нагласува квадратната основа на всечениот крст. Таму е разјаснето дека четирите странични куполи се издигаат на прилично високи тамбури, кои ја нагласуваат вертикалноста на градбата, што не била типична карактеристика на тој период. 

„Најголемата реставрација во манастирот е извршена кон крајот на 16 век, кога сите отвори во надворешниот нартекс биле заѕидани и биле насликани нови фрески. Манастирот претрпел големи оштетувања кон крајот на 17 век, а по Втората светска војна бил реновиран од страна на монахињите и оттогаш служи како нивно собрание. Внатрешноста на манастирот е богата со фрески“, се наведува во базата на податоци. Објаснува дека познатите солунски сликари Михаил и Евтихиј ги завршиле фреските во главната црква до 1321 година, од кои најпознати се „Циклусот на големите празници“, „Страстите и чудата Христови“.