„Дуа“ што го враќа времето, стигнува во Кан, долго патување нè очекува

Една година претходно, режисерката Блерта Башоли и нејзиниот тим ќе слетаа во Кан за да ги убедат сите во личната тежина на приказната што намераваа да ја претворат во филм. Во среда, тие се вратија таму со светската премиера на филмот „Дуа“ кој штотуку се појави на големото платно, погодувајќи ја целта со првата. Тој е на вистинското место: во делот на критичарите и првите знаци се позитивни: преполна сала, позитивен пристап насекаде и ова е само почеток на патувањето на историјата за човечката судбина на Албанците што го враќа времето назад во 90-тите години.

Тоа е реалност што ја искусил речиси секој тинејџер кој имал среќа да биде во 90-тите години на Косово. Тие не биле слободни да одат во „кафана“ или дискотека за да се тестираат во танцување или да запознаат некого. А кога тоа го правеле, се соочувале со прогон од српската полиција, наводно за нарушување на јавниот ред. Но, маката на владата во тоа време имала врска само со етничката припадност. Албанец бил опасност дури и ако танцувал. Дури и ако некому му понудил бакнеж.

Дуа (Пинеа Матоши), како 13-годишниот лик во истоимениот филм, не може ниту првиот бакнеж да го има без да биде присилена да избега од српската полиција. Како бакнувањето да е злосторство. 

Оваа реалност и чувство беше посведочена и од дел од публиката на Меѓународниот филмски фестивал во Кан во среда вечерта. Таму, филмот „Дуа“, во режија на Блерта Башоли, ја имаше својата светска премиера во специјалната секција „Недела на критичарите“, што е паралелна програма на фестивалот на Француската ривиера.

Палатата Мирамар ги угости гостите од косовската приказна. Филмот ги прикажува годините што ги откриваат животите на тинејџерите кон крајот на 90-тите - оние кои сонувале за слобода, додека нивната креативност била потисната од режимот на Слободан Милошевиќ. Токму таа генерација сега раскажува што се случило, со креативност што ја прифаќаат и француските критичари. Блерта Башоли овој пат направи речиси автобиографски филм.

„Пред една година бевме тука во Кан, обидувајќи се да разговараме и да ги убедиме сите колку е важна и лична „Дуа“ за нас. Потоа се вративме и ја убедивме Пинеа да ја игра улогата, бидејќи таа не сакаше да го стори тоа. И денес се чувствувам многу почестена, горда и исполнета“, ѝ рече таа на публиката што ја исполни салата непосредно пред да се вклучи големото платно. Таа е и сценарист на филмот во соработка со Никол Борже.

Канскиот филмски фестивал е полн со приказни од целиот свет. Но, оваа година има и приказна за траумата на тинејџерите кои во Европа кон крајот на минатиот век исто така се соочија со етничко чистење. Слободниот свет, кој интервенираше за да стави крај на ситуацијата што достигна размери на геноцид, сега одговара со креативност и филмови што ја обединуваат француската критика и не само.

„Беше извонредна премиера. Редот беше долг за да се види филмот. Побарувачката беше толку голема што немаше доволно места. Секцијата размислува да додаде уште една проекција. Имаше претставници на француската и швајцарската кинематографија...“, рече продуцентот Валон Бајгора по гала премиерата. Филмот беше прикажан и во среда наутро, а ќе има уште една проекција во четврток.

Според него, посебно е да се види толку личен филм кој комуницира не само со косовската публика, туку и со меѓународната. 

Француските критичари го пофалија многу, додека Бајгора додаде дека оваа премиера покажува дека филмот ќе има долго патување.

„Емоцијата на глумата беше исклучително голема, а публиката го пречека Пинеа и целата екипа многу добро. Францускиот дистрибутер ни кажа дека има интерес од над 30 земји. Ова покажува дека филмот има потенцијал“, изјави Бајгора за КОХА. Тој додаде дека не било лесно да се сними не толку далечна приказна за Косово со толку комплексна продукција.

„Блерта Башоли одлично ја заврши работата во овој филм. Овој филм ќе остане во историјата на кинематографијата раскажувајќи една нераскажана приказна за нашата земја“, рече тој.

Копродуцентот на филмот, Јил Ука, ја опиша премиерата како нешто необично.

„Тукушто го напуштивме киното и беше неверојатно. Публиката имаше одлично искуство. Беше исклучително добро“, рече тој со ентузијазам.

Со екипа во која глумат Арбен Бајрактарај, Каона Матоши, Јулка Гаши, Куштрим Хоџа, Фиона Абдулаху и Мила Савиќ, „Дуа“ привлекува големо внимание. Во среда, Screendaily објави рецензија за филмот. Критичарката Венди Ајд пишува дека раната адолесценција е тежок период дури и под најдобри околности, но за 13-годишната Дуа, која растела во етнички поделената Приштина кон крајот на 90-тите, тоа е уште постресно.

„Навигацијата низ социјалното „минско поле“ на средното училиште станува уште покомплицирана кога ќе се земат предвид невидливите бариери меѓу етничките Албанци како Дуа и нивните српски соседи. Првиот бакнеж во тинејџерска дискотека е доволно значен сам по себе, без ризик српската воена полиција да изврши рација на настанот“, се вели во текстот насловен како „Блерта Башоли го следи „Hive“ со напната драма, сместена во позадина на косовските тензии во 90-тите“.

Критичарот истакнува дека филмот е во голема мера базиран на личните искуства на Башоли, како и на искуствата на нејзиното семејство и пријатели, при што Дуа служи како еден вид алтер-его. Таа, исто така, ги опишува сцените, пофалувајќи го начинот на кој Башоли суптилно ги истражува општествените динамики.

„Во некои сцени, нејзиното лице е во преден план: шокантна сцена кон крајот на филмот покажува како имплицитното насилство почнува да добива физичка форма…“, пишува Иде, опишувајќи епизода каде што таткото на Дуа е приведен од српската воена полиција и брутално претепан.

Според неа, филмот – продуциран од Валон Бајгора и Јл Ука од „Иконе Студио“, како и копродуцентите Брита Ринделауб и Томас Рајхлин од „Алва Филм“ во Швајцарија и Амаури Овис од „Казак Продакшнс“ во Франција – е многу искрена приказна.

Заедно со филмот „Дуа“, поддржан од Косовскиот кинематографски центар и прикажан во паралелниот дел на фестивалот, Косово оваа година ја продолжи традицијата на учество со штанд на „Marché du Film“. KCC, заедно со Националниот кинематографски центар во Албанија, го отворија штандот по 15-ти пат.

Меѓународниот филмски фестивал во Кан, повторно во своето 79-то издание, носи филмови од целиот свет, вклучително и од реномирани режисери како Павел Павликовски, Рјусуке Хамагучи и Педро Алмодовар. Рускиот режисер Андреј Звјагинцев се враќа во конкуренција со филмот „Минотаур“.

Жирито кое ќе го одлучи победникот на овогодинешната „Златна палма“ го предводи јужнокорејскиот режисер Парк Чан-вук, додека членови се Деми Мур, Клое Жао и Стелан Скарсгард.

Фестивалот се отвори со францускиот филм од 20-тите „Електричниот бакнеж“. На церемонијата на отворањето, Кан му ја додели Златната палма на режисерот Питер Џексон за достигнувања во кариерата.

Косово се врати во Кан по две години. Во 2024 година, филмот на Самир Карахода „На пат“ беше дел од официјалната конкуренција за кратки филмови. Претходно, со „Без место“, тој влезе во историјата како прва локална продукција што се натпреваруваше за „Златната палма“ во 2021 година.

Овогодинешното издание на Канскиот филмски фестивал, 79-то по ред, започна на 12 мај и завршува на 23 мај. Овогодинешната „Недела на критичарите“ го означува 65-то издание. Но, се очекува приказната за „Дуа“ од Косово да продолжи и на други фестивали. Ова е само почеток за „Дуа“ кој го потресе филмскиот свет штом се појави на големото платно.