Балканот во анимација од ликот на Југославија до семејната хармонија

Од седумте анимации на балканската трка во „Анибар“, три се од Хрватска. Еден од нив, „Жарко, ќе го разгалиш детето!“, враќа слика за семејна хармонија во време кога српскиот национализам имал луксуз да преземе се што не е српско. Со бледи бои уште повеќе во сеќавањата го внесува наративот кој од ден на ден избледува. Друга оди во годините пред Првата светска војна. Балканската трка се одвива без Косово. Грчкиот аниматор, Јоргос Цангарис, член на жирито за филмовите од меѓународната и балканската категорија, вели дека Балканот се израмни, а Вулнет Санаја од „Анибари“ вели дека Косово има уште работа.

Балканот е подоцна во анимација. Следствено, со помалку производи. Но, проектите што се реализираат не им недостигаат на оние на високоразвиените земји, ниту во однос на темата, ниту во однос на техниката. Пораките се јасни. Семејството и животната средина може да се дефинираат како две централни теми на балканскиот натпревар на меѓународниот фестивал за анимиран филм „Анибар“ во Пеќ. Од седум филма доминираат Хрватите со три проекти. 

Во 80-тите, поранешна Југославија беше во својот зенит на развој и еманципација, во рамките на можностите што ги диктираше режимот. Најдобрите спомени од оние кои го живееле тоа време ќе почнат да бледнеат. Причината: растот на српскиот национализам. Хрватскиот филм „Жарко, ќе го разгалиш детето“ носи многу опуштено и задоволувачко семејно опкружување. Заедничките викенд ручеци и љубовта меѓу внуката и бабата и дедото доаѓаат до израз во филмот во режија на Велко и Миливое Поповиќ. Направен со бледи бои, го носи чувството на семејни фотографии, чија вредност и осветленост се зголемуваат како што бојата избледува. 

„Флешбек“ е кога бабата и дедото прават се за да ја стават на располагање внуката. За повеќе од 13 минути овој проект ја буди носталгијата на спомените кај секој што имал врска со членовите на семејството или особено со бабите и дедовците во време кога животот ја немал динамиката, па дури и одреден менталитет на денешницата каде што општествените околности во семејството се промениле. Допрени се и почетоците на падот на поранешна Југославија и времето кога во Сплит семејството се криело во подрум поради бомбардирањата на сè уште Југословенската армија. Исклучок беше бабата, која подготвуваше храна, и на некој начин сакаше да покаже отпор дека не е импресионирана од нападите бидејќи е во својот дом. Прикажана е жртвата за нејзините блиски, како и конфронтацијата со системот што Србите го палеа. Околностите на филмот имаат јасна порака: љубов кон семејството. 

И другиот хрватски филм се занимава со семејството. Во „Семејниот портрет“ наративот е постар. Се оди во годините пред Првата светска војна и влегува во аристократска средина, ас функционери на Австро-унгарската империја. Во овој случај станува збор за зачувување на приватноста. Двојката со деца е среќна, се додека братот на мажот влегува во куќата со своето многудетно семејство и се случуваат интимни ситуации кои доведуваат до распаѓање на внатрешните односи. Авторката Леа Видаковиќ, преку едноставноста на прикажување на ситуации каде дијалозите не наоѓаат место, силно ја сумира пораката. Се оди дотаму што се истакнува дека семејните работи треба да се чуваат во домот, бидејќи во спротивно се тргнува сериозен пат. 

Надвор од семејството, во околината се појавуваат и филмови од оваа категорија. Приказните не остануваат само внатре во куќата во „Андерграунд“, бидејќи во дворот и околниот простор се одгледуваат градини кои ги зазеленуваат просторите, со што околината во многу аспекти е попогодна за живеење. Филмот во режија на Јанис Кристофору покажува дека лопатите не се само за погребување, туку и за да и дадат живот на околината и да им го олеснат животот на оние кои ги посетуваат тие области. 

исто така ЕКСПРЕС 24 јули 2024 година „Зима“ во потрага по слобода, триумфира во „Анибар“

„Пеперутка“ застанува во природа и собира инсекти и други суштества кои на некој начин ја одржуваат екологијата и силно придонесуваат за екосистемот. Направен сосема едноставно со постојана рамка за слика – без фокусот и враќање на целосната позиција – филмот на Хрватката Сунчана Бркул има сличности со креациите на косовски уметник. Силно наликува на делата на Јакуп Фери. Поправено со она што Косово го претстави на меѓународното биенале во Венеција под насловот на павилјонот „Монументалност на секојдневниот живот“ во 2022 година. Таква монументалност со светли бои се појави и на екранот на „Анибар“ во четвртокот напладне. 

Помеѓу големата сцена има уште десетици сцени во кои се одвива животот и дишат различни бои. Дури и оние на пеперутката што се заглавува во фонтаната. 

Нема стагнација во анимираните филмови на Балканот. Барем во очите на грчкиот аниматор, Јоргос Цангарис. Членот на Европската филмска академија годинава е член на жирито за филмови од меѓународната и балканската категорија. 

„Имаше многу силни филмови во оваа категорија. Некои филмови, три-четири од нив, претставуваат изданија од овие денови. Тие комбинираат различни метафори и имаат многу експресивен јазик“, рече аниматорот кој десет години следи балкански филмови. Тој рече дека забележува голема поетика и дека добро се користи технологијата за да се постигне овој напредок. 

„Социјалните и еколошките прашања се многу добро тематизирани. Тие се многу надежни филмови. Потоа, има семејни проблеми кои многу добро се појавуваат. Метафорите навистина ме импресионираат. Тие се чувствителни прашања и некои филмови многу добро комуницираа за мене. Колку што можам да кажам, балканските аниматори направија голем напредок во последните години“, рече тој. 

Ама за големи чекори не може со полна уста да зборуваш за Косово и Албанија. Во балканската трка се Хрватска, Словенија, Грција, Бугарија и Романија. Тоа не отиде подалеку. Косово нема ни филм на Студентски натпревар. „Анибар“ е добра скала не само за филмовите од регионот. 
Директорот на „Анибар“, Вулнет Санаја изјави дека од 1 пријавени годинава нема филм од Косово. Според него, моментално Кинематографскиот центар на Косово поддржува два или три анимирани филмови и неопходно било оваа поддршка да се зголеми и да има поголема продукција. 

„Ова е меѓународен фестивал, но ние работиме секој ден да го зголемиме бројот на аниматори за да можат потоа да го зголемат бројот на анимирани филмови, но тоа зависи и од јавното финансирање, значи кога има доволно финансии, тогаш бројот на анимирани се зголемува и филмовите“, рече Санаја, притоа додавајќи дека Франција и Соединетите Американски Држави доминираат за производство на анимации. Оваа година Франција даде 480 евра за да ги поттикне младите аниматори во Косово. Тоа го направи преку „Анибар“. Додека Кинематографскиот центар на Косово годинава во листата на победнички проекти има седум проекти за поддршка во реализацијата на анимирани кратки филмови, под 30 минути. Анимираните филмски проекти, исто така, наоѓаат место во списокот за развој на сценарија што го објави ККК оваа година преку минатогодишниот конкурс, бидејќи институцијата ја изгуби патеката на годишните конкурси. 

исто така KULTURA 21 јули 2024 година „Зима“ во потрага по слобода и генерациски конфликт, триумфира во „Анибар“

Но, „Анибар“ работи 15 години. Преку ден публиката е помала, додека навечер се зголемува. Младите доминираат и духот е таков. Тие се и во фокусот. Тие се и во фокусот на овогодинешната тема „Уништи ја патријархатот!“

Филмовите на Балканската раса не се занимаваа премногу со патријархатот, туку покажаа многу опуштени семејни односи од времето кога семејството беше во центарот. Тие предупредија дека треба да се одржуваат и да не се дозволи да се мешаат во приватноста на семејствата. Исто така, тие советуваа да се грижиме за природата и индиректно повикаа против војни. Како комплетна слика со сите пораки индиректно ја нагласуваат пораката за еднаквост, но и за колапс на патријархатот.