KOHA.net

KULTURA

„Архивите како нераскажани приказни“ за дијалог и нови културни простори

Актерите Илире Винча и Енвер Петровци

Актерите Илире Винча и Енвер Петровци во „Архивата како нераскажани приказни“, во петокот во Кино „Армата“, ги споделија своите приказни за годините на отпорот со уметноста.

Дијалогот меѓу уметничката заедница и истражувачите од областа на културата беше во фокусот на дводневниот интердисциплинарен семинар што се одржа во киното „Армата“ во Приштина како иницијатива на четири институции со седиште во Западен Балкан и во Франција. 

„Архивите како неискажани приказни“ беше темата на оваа организација за која учествуваа „Иницијативата за орална историја“ во Приштина, „Art Explora“, École Nationale Supérieure d'Arts de Paris-Cergy и Музејот на современа уметност на Скопје. 

Семинарот за кругови од областа на културата и не само работи во рамките на програмата „ЕУ Балкан“ и е поддржан од програмата „Креативна Европа“. Примарната цел е да се поттикне интеракцијата помеѓу уметниците, истражувачите и културните чинители од Западен Балкан и ЕУ како начин за ширење на различни истражувачки практики. 

„Армата“ како домаќин на активностите е прв пример за нејзината улога како простор, кој функционира како културна институција која промовира алтернативна култура од 2018 година. 

Сабота, вториот и последен ден, започна со саем на книга од алтернативни издавачки куќи од Косово и регионот. Со свои наслови беа претставени „БЕРК Ботиме“ од Тирана, „Зине колектив“, „Потпури“, „Лиринџа“, „Пике-пресје“ и други. Работилницата ја организираше и „Термокис“, кој им понуди можност на присутните да се вклучат во процесот на создавање на неофицијален магазин „фанзин“ создаден од ентузијасти. Оваа „работилница“ следеше по конференцијата за претставата „Икона никогаш не умира“ на францускиот уметник Еден Тинто Колин, која се занимава со повеќедимензионалниот измислен лик на Џејн Дарк. 

Првиот панел за дискусија беше посветен на моќта на издавачките куќи од различни географии и социјални контексти. Во темата „Издавање, политичка алатка“ се претставија Доника Чаприќи од „Спејс СинтаКС“, Блерта Хазирај од „АТО фанзин“, Лура Лимани од „Лиринџа“ и Тео Робине - Ланглоа од Франција. Следниот панел беше посветен на дискусијата за значењето на усните истории и нивното архивирање, каде беа презентирани различни истражувачи од Косово и светот, меѓу кои и социологот Линда Гусија со проектот за „Училишни куќи“ на Арбе Селмани, со проектот на архива на ЛГБТК+ заедницата во Косово. 
„Приказни за праски“ беше централниот настан на вториот ден, кој воедно го означи и крајот на овој дводневен семинар. Дискусијата организирана од иницијативата со цел создавање простор каде жените ќе можат да ги раскажат своите приказни, собра шест жени кои ги споделија своите приказни на тема срам.

Општата цел на овој проект под наслов „Архивите како неискажани приказни“ е да ја зајакне мрежата на уметници, уметничката практика и истражување меѓу Западен Балкан, Европската Унија и другите делови од светот. Дополнително, проектот има за цел да ги подигне капацитетите и да го пренесе знаењето од областа на уметноста и културата во дијалог со другите дисциплини, кон студентите по уметност, уметниците, професионалците од креативниот сектор и пошироката јавност. 

Јета Реџа, директорка на „Иницијативата за орална историја“, кога зборуваше за целите на овогодинешниот семинар, рече дека се обидуваат да создадат проект кој вклучува уметници и културни истражувачи од Косово. „И програмата доаѓа како преглед на амбициите на културната сцена во Косово“, рече Реџа во воведниот говор, на свеченото отворање на скромното отворање на „Архив...“ во петокот. Проектот се карактеризира со организирање на семинари како „Архива...“ со рок од три години. На семинарот во Приштина му претходеше сличен во Париз. 

Camille Kingué, шеф на канцеларијата за развој на кариера во Ecole Nationale Supérieure d'Arts de Paris-Cergy–ENSAPC, Париз, го сподели мотивот зад учеството на оваа партнерска институција на овој настан. 

„Дури и самиот наслов покажува дека имаме работа со семинар кој се обидува да создаде односи за соработка помеѓу различни истражувачи и уметници. Овој семинар овде во Приштина доаѓа како продолжение на оној во Париз, бидејќи имаше многу случувања во уметноста и културата, па продолживме сега“, рече Кингуе.

За Ивана Васева, кустос на Музејот на современа уметност во Скопје, посетите на Приштина се секогаш добредојдени. Според неа, судбините на Косово и Северна Македонија се поврзани и како такви може да се преточат и во културните иницијативи. 

„Секогаш е задоволство да се биде во Приштина, особено кога се среќаваме со уметници и истражувачи од многу земји. Нашите судбини се поврзани со Косово, особено овие последни децении, па затоа е задоволство да учествуваме во оваа иницијатива и да се осврнеме на тоа како современата уметност може да биде простор на соработка меѓу уметниците и истражувачите од двете земји“, рече таа. 

Александра Гулие Лом, раководител на резиденцијални програми во „Арт експлора“, присутна на свеченото отворање, зборуваше за иницијативата што ја претставува на овој симпозиум како и за идните планови кои ќе се прошират и во Албанија, поточно Тирана. 

„Art Explora“ е фондација која силно верува дека уметноста може да создаде врски во заедниците, но и преку различни уметници, и сите наши фондациски проекти се движат кон оваа идеја. Преку нашите програми за престој на уметници веруваме дека уметникот треба да биде во центарот, треба да ја заштитиме креативноста. Првиот престој го имавме во 2021 година во Париз и оттогаш прифаќаме 20 уметници, обезбедувајќи им приход и работа за период од два до шест месеци. Придаваме значење на учеството на уметници од различни географии и култури, а оваа година ќе започнеме слична програма и во Париз и во Тирана“, рече таа, додавајќи дека оваа иницијатива ќе пречека 30 уметници, но ќе послужи и како мултифункционален простор. .

Остатокот од програмата од првиот ден беше реализиран со презентација на работата на Иницијативата за орална историја низ годините во Косово, чија главна заложба е неформалното документирање на историјата на Косово, обидувајќи се да ја закрепне интеракцијата на индивидуалните и колективните спомени. Таму беа прикажани три кратки филмови како „Марде“ на Флака Коколи, „Оние што се дават се лепат за пена“ на Уртина Хоџа и „Паштрику“ на Ана Морина. Во меѓувреме беа остварени посети и на различни алтернативни простори посветени на културата во главниот град, како што се „Петнаесетта фондација“, „Центар за наративна практика“ и „Термокис“. 

Вечерта беше резервирана за дискусија со две теми кои за странските учесници, кои беа многубројни, понудија преглед на културниот контекст на Косово во 80-тите и 90-тите години. 
Нему му претходеше видео-колаж со инсерти од интервјуа направени од ОХИ, со различни личности од културната сцена на Косово. Се појави актерот Адем Микуловци кој покажа колкаво значење им даваа Косовците на премиерите на театарските претстави во 70-тите години. 

Уметничката Лирије Булиќи, долгогодишна вработена во Националната галерија на Косово, покажа како делото на Пикасо стигнало до ГКК. Политичарката Каќуша Јашари преку видео материјалот сподели детали од матурските манифестации во понеделник и четврток во поранешна Приштина. 

Сето ова беа интересни детали за публиката кои послужија како увертира за дискусијата со актерите Енвер Петровци и Илире Винча. Оваа дискусија дојде како обид да се мапира уметничката сцена како отпор во Косово во годините на режимот. 

Петровци сподели детали од неговите почетоци како директор на театарот „Додона“ и тешкотиите со кои се соочила уметничката јавност во тој период. „Ја земав платата во марки и платата ми беше 2 марки и 75 центи. Продававме карти од 1 марка по гледач и верувале или не, им плативме и на актерите. Тоа значи дека зборуваме за многу тежок период и политички и економски“, рече Петровци. 

И Илире Винча сподели детали од почетоците и перипетиите на нејзината кариера. 
„Во тоа време ја научив секоја стара албанска песна и кога имаше претстава во „Додона“ влеговме во театар со леб под пазувите, сирење или нешто слично, сите носеа по нешто затоа што требаше да спиеме таму до следното утро поради временска полиција. Значи театарот во Косово се разви под овие услови“, рече Винча. 

„Архивите како неискажани приказни“ за годината што претстои го има Скопје како домаќин и епилог на тригодишниот проект.