ФИФА Евро 2024 KOHA.net

KULTURA

„А4 принт“ ја прикажува транзицијата на Албанија од диктатура во демократија

Преглед на A4Print

Во раните денови на демократијата во Албанија, енергијата беше жестока. Заедно со неа и лекцијата за одење напред по архитектура и што ли уште не Во таква ситуација, уметникот Еди Хила, наместо хартии за класични скици, ја грабна камерата и ги подучуваше предметите кои ќе се претворат во слики (Фото: КОХА).

Во друга околност, скиците би биле доста вообичаени во патувањето до реализација на уметничко дело. Но, дури ни на Еди Хила, познатиот албански уметник. Неговите скици, како посебни дела, стануваат артефакти на транзицијата на комунистичка Албанија во демократија, во чуден вид на транзиција. Скиците не се само документација, тука води естетиката како своевиден одговор на она што му паѓа во очи.

Скиците на големите уметници понекогаш може дури и да одат паралелно со делата. Во овие делови последниве години почна да заживува изложбата на скици. Надвор од конвенционалната страна на хартија во рака и молив каде уметникот ги прави оние белези кои го испровоцирале пред тема која подоцна може да се трансформира во дело, Еди Хила постапил поинаку. 

Во раните денови на демократијата во Албанија, енергијата беше жестока. Заедно со неа и лекцијата да се оди напред во архитектурата и што уште не. Идејата за развој зовре особено во инфраструктурата.

Со или без градежна дозвола, кој не би цепел глава. 

Во таква околност, уметникот од Скадран, наместо хартии за класични скици, се фатил за камерата и ги подучувал предметите кои ќе се претворат во слики. Сега освен скици, отпечатоците во А4 формат се документација. Дури и артефакти. 

Во 25 дела изложени во Галеријата на Министерството за култура во Приштина од понеделникот вечерта, под наслов „А4 принт“, Хила го открива својот работен процес. Додека посетителите претходно ги виделе неговите слики, овој пат тие се вратија во нивната база: скицирање. 

Хила – еден од најталентираните реалисти овде – смислува фотографии од 90-тите. До нив има линии, белешки и илустрации. Предметите, кои обично се нови и стари конструкции, го намамиле сликарот да ги преобрази во слики. Донесе и две такви за да го покаже дериватот на фотографиите. Неговите талкања со камерата заедно со реализацијата во сликарството претставуваат двојни дела. Фотографиите во рамки се одделни дела покрај сликите. 

Хила – еден од најталентираните реалисти овде – смислува фотографии од 90-тите. До нив има линии, белешки и илустрации. Предметите, кои обично се нови и стари конструкции, го возбудиле сликарот да ги трансформира во слики. Донесе уште две за да го покаже дериватот на фотографиите (Фото: ГКМ / Мајлинда Хоџа)

Со едноставен опис, Хила може да се смета за хроничар на албанската транзиција. Ќе беше добар хроничар на периодот на монизмот, но не му дозволија. Роден во Скадар во 1944 година, Еди Хила дипломирал на Институтот за ликовни уметности во Тирана во 1967 година. Од 1968 до 1974 година работи во Албанската радио-телевизија и како надворешен предавач по цртеж на Високиот институт за уметности. 

Сликата „Садење дрвја“ во раните 70-ти ќе стане тема на борба меѓу него и тогашните власти. Првично во професионалните и студентските кругови, а подоцна и во политичката купола, делото каде што луѓето едноставно садат дрвја ќе се опише како „отстапување од националните вредности на уметноста и тенденција кон западната уметност“. Со оваа работа би се справила со власта во Четвртиот пленум на ЦК на Партијата на трудот на Албанија. Но, сценографијата на 11. Фестивал на албанската радио и телевизија - издание кое ги чинеше повеќето организатори со казни за западниот пристап - предизвика Хила да биде испратена на превоспитување на времето. Работел од Пуларија во Тирана во Лапраке до Декорацијата во Тирана и списанието „Хоризонти“. Кон крајот на 80-тите се враќа на својата професија, а во 90-тите работи како професор по сликарство на Академијата за уметности. Токму во овие години ги направи скиците изложени во Приштина. 

„Тоа е илустративен наслов на фотографиите од времето кога Албанија премина од диктатура во демократија. Потоа, се разбира, се создадоа нови ситуации во поглед на пејзажот и фигурацијата. Тоа повеќе не беше некогашниот пејзаж, туку беше збогатен и со архитектура и секојдневниот живот. Дотолку повеќе што во тоа време луѓето сакаа да градат, да направат нешто ново. Луѓето во тоа време имаа неисцрпна енергија“, вели Хила. Овој специфичен момент би го направил за себе талкајќи со својата камера. 

„Фотографиите покриваат брзи скици кога имаме материјал со скици во рака. Кога овој материјал станува слика, тој ја губи врската со фотографијата. Започнува со А4, а завршува со слика“, рече тој. Во транзиција, Хила не би имала ништо против да ја смени страната како многу уметници. Го немаше тој комплекс. 

„Ги задржав истите рефлекси и вештини што ги стекнав на училиште. Реков дека знам како се прави тоа и дека не морам да се префрлам на друг естетски став“, рече тој. Скромноста не му дава да се чувствува пријатно ако преку слики го нарекуваат хроничар на времето. Но, неговите фотографии пренесуваат ретка поетика на периодот кога се направени. Се гледа дека намерата да се изгради демократија беше исто толку чудна колку што беше излив на енергија заробена со децении под монизмот. 

Кураторот на изложбата, Шкелзен Малиќи, вели дека во овој случај се работи за необичен јавен настап. 

„Дотолку повеќе што сликите се веќе видени во престижни галерии и биеналиња и рефлектирани и коментирани во книги и каталози. Тогаш, кога се знае дека моделите се фотокопии во боја зачувани на обична хартија за обични документи, може да се каже дека се копии на копии од копии, со голема оддалеченост од оригиналот“, вели тој во кураторскиот текст. Но, според Малик, тоа е спротивно. 

„Во онтолошкиот редослед на концепцијата на сликите, трудовите со формат А4 имаат речиси исконски статус во евидентирањето на појавите претставени во нив, реализирани низ процес каде што окото, мозокот, фокусите на кадрите и моментите на снимките од камерата во раката на уметникот сочинуваат генијален синџир на креативна постановка со поглед на Албанија, како земја со многу изненадувачка транзиција“, напиша Малиќи. Според него, постои можеби ненамерна компатибилност на практиката на Еди Хила со теориите и практиките на светската концептуална уметност која е афирмирана од средината на 20-от век конечната креација, до идејата и концептот што е зачнат во мозокот и душата на уметникот. Концептот е примарен затоа што само во таа сцена уметноста се истакнува со чиста креативност, како извор на нераспадлива целомудрие и искреност во однос на статусот што уметноста го има во современиот свет, каде што се вреднува пред се како дело реализирано и врамено како слика, или друг артефакт, бидејќи освен идеоестетските вредности, подлежи и на пазарна и парична вредност“, напиша Малиќи. 

Рефлексиите на Хила во одредена мера се одраз на уметник кој не се откажува да биде хроничар на општествените случувања. Во својата скромност не сака да го опишуваат како таков, но во реалноста оди подалеку од хроничарот (Фото: КОХА)  

Хила неговите сонародници го опишуваат и како уметник со висока чувствителност на општествените настани. Таков е случајот во очите на историчарот на уметност Зеф Паци. Според него, Хила ја нашла необичната и чудната поезија на земјата во транзиција. 

„Сега овие фотографии не служат како помошни предмети, туку како артефакти. Тоа е технолошкиот отпечаток на печатењето заедно со неговите белешки и бои. Сега тие добија димензија од наборите, веќе не се обичен принт, туку во рамката создава чувство што се чини дека се жали на транзиција“, рече тој. Делата на Хила, кои имаат значителна тежина во историјата на албанската уметност во минатиот век и почетокот на актуелниот век, се изложени во различни европски земји. Таму беа однесени и фрагменти од транзицијата. 

„Кога ќе дојде демократијата, тој повторно се измислува себеси како многу специфичен и чувствителен уметник кој размислува и е еден од уметниците на кои сме горди што сме меѓу нас“, рече уметникот Мехмет Бехлули.

Рефлексиите на Хила во одредена мера се одраз на уметник кој не се откажува да биде хроничар на општествените случувања. Во својата скромност, тој не сака да го опишуваат како таков. Но, во делата на кои работел, тој оди подалеку од ова.