Наставник од Ниш казнет за прикривање на графитот „Кога војската ќе се врати на Косово“

Дваесет и пет евра – ова е казната што ја плати опозицискиот активист и наставник, откако „без дозвола“ го покрил графитот „Кога војската ќе се врати на Косово“ што се наоѓал во дворот на основно училиште во југоисточна Србија, каде што е вработен.

Владејачката партија во Србија, Српската напредна партија (СНС), ја осуди акцијата и ги опиша активистите на Зелениот лев фронт (ЗЛФ) од Ниш, кои учествуваа во отстранувањето на графитите, како „автошовинисти“.

Националистичкиот слоган „Кога војската ќе се врати на Косово“ е напишан низ цела Србија, додека активистите на граѓанското општество ги отстрануваа овие слогани во претходните години, тврдејќи дека таквата порака шири нетолеранција и поттикнува конфликт.

Српската армија и полиција се повлекоа од Косово во летото 1999 година, по интервенцијата на НАТО, која беше преземена поради воените злосторства што српските сили ги извршија против албанските цивили за време на војната.

Анонимен извештај

„Овој графит повикува на војна и конфликт. Оваа порака нè враќа во 90-тите, време кога Србија губеше млади животи и територии“, изјави за Радио Слободна Европа (RFE/RL) Дејан Петровиќ, 54-годишен наставник во училиштето „Учител Таса“ во Ниш.

Петровиќ додава дека графитите за кои станува збор се напишани во училишниот двор пред неколку години и дека тој, во неколку наврати, му предложил на директорот на училиштето дека таквата порака е несоодветна и треба да се отстрани, но надлежните органи не реагирале.

„Во еден момент ѝ реков на директорката дека, ако не може да најде начин да го направи ова, јас ќе го направам сам на свој трошок. Таа не ме спречи, туку само молчеше. Го разбрав ова како знак на одобрување“, вели Петровиќ.

Заедно со својот колега Растислав Диниќ од Зелениот лев фронт, на кој припаѓа, Дејан Петровиќ минатиот викенд го обои ѕидот каде што беше напишан графитот во бело.

Неколку дена подоцна, општински полицајци дошле во училиштето и му рекле да оди во полициската станица во Ниш, каде што ќе биде поднесена кривична пријава.

„Ми кажаа дека лицето кое го поднело пријавата е анонимен граѓанин кој пријавил дека сликам без одобрение од директорот“, вели тој.

Радио Слободна Европа се обиде да контактира со директорката на основното училиште „Учител Таса“, Радмила Крстиќ, но таа не беше достапна за разговор и не одговараше на СМС пораките што ѝ беа испратени.

Радио Слободна Европа/Радио Либерти, исто така, ја праша општинската полиција во Ниш колку кривични пријави за истото дело се поднесени во текот на 2025 година, како и дали графитот „Кога војската ќе се врати на Косово“ се третира како ширење омраза, дискриминација и повик за конфликт, но до објавувањето на овој текст, оваа институција не одговори.

Општинските служби на локалните самоуправи во Србија се одговорни за отстранување на графитите од јавните простори, додека сопствениците на приватни згради се одговорни за отстранување на графитите од нивните фасади.

Што велат од владејачката партија во Србија?

Српската напредна партија ги осуди постапките на активистите од Ниш, од Фронтот на Зелената левица.

Лидерот на владејачката партија и поранешен премиер Милош Вучевиќ рече дека ова е „скандалозен“ чин од луѓе кои „се натпреваруваат во автошовинизам“.

„Тие мразат сè што е српско, ја мразат нашата армија и Косово и Метохија“, рече Вучевиќ во видео порака објавена на X.

Српската полиција и југословенската армија се повлекоа од Косово во летото 1999 година по потпишувањето на Кумановскиот договор, со што заврши војната и бомбардирањето на НАТО на поранешна Југославија.

Девет години подоцна, Косово прогласи независност, која официјален Белград не ја признава.

Пред Меѓународниот суд во Хаг, високи српски функционери беа осудени за воени злосторства против Албанците во Косово.

Дали е прекршен Законот за образование во Србија?

Во врска со случајот со отстранувањето на графитите од училишниот двор, се огласи Комитетот на СНС во Ниш, обвинувајќи го Зелениот лев фронт за кршење на Законот за основите на образовниот систем, кој забранува дејствување на политички партии во образовните институции.

„Ги повикувам властите да реагираат на ова кршење на законот, а ги повикувам и нивните работни организации да реагираат, бидејќи е неприфатливо наставниците и образовните работници да учествуваат во акција на политичка партија“, нагласи шефот на групата на општински советници на СНС во Ниш, Урош Радуловиќ.

Наставникот Дејан Петровиќ негира дека го прекршил законот и нагласува дека СНС се обидува да го заплаши секој што би се осмелил да го стори истото.

„Бевме во училишниот двор, но за време на викендот, кога немаше ученици и не се одржуваше настава. Направивме нешто што им користи не само на децата, туку и на целата училишна заедница“, вели Петровиќ.

„Државен проект“

Графити со наслов „Кога војската ќе се врати на Косово“ се појавија низ цела Србија на почетокот на 2023 година. Пораката, со воени симболи, ја пишуваа непознати мажи неколку дена на јавни и приватни фасади, како и на потпорни ѕидови покрај автопатите.

Станува збор за стих од преработка на српска народна песна. Како што забележал антропологот Иван Чоловиќ, стихот „кога војската ќе се врати на Косово“ не постои во оригиналната форма на песната на која се повикуваат оние што го пишуваат овој слоган. Првпат се појавува во 2011 година во книгата „Косово е главата на Лазар“ од митрополитот на Српската православна црква, Амфилохиј Радовиќ.

Муралите не се потпишани, но еден портал, кој е претставен како неофицијален информативен портал за навивачите на Црвена Звезда, наведува дека оваа линија е насликана на многу места во Белград.

„Ова е државен проект. Вакви слогани може да се најдат не само овде во Ниш, туку и во други градови во Србија, на автопатиштата, на многу јавни места“, вели Дејан Петровиќ.

Дејства против активисти

За сликање мурали во станбени згради е потребно одобрение од жителите што живеат таму, а доколку објектот е заштитен, потребна е дозвола од Заводот за заштита на културни споменици на Србија.

Активисти од неколку организации на граѓанското општество, вклучувајќи го и здружението КРОКОДИЛ, покрија еден од овие мурали на плоштадот Славија во Белград во февруари 2023 година. Пред да можат да ја завршат акцијата, општинската полиција пристигна на местото на настанот и им изрече казни на активистите.

Наскоро, на истото место се појави мурал со истата порака.

„Ако се осмелите да го отстраните муралот на кој пишува „Кога војската ќе се врати на Косово“, нелегално поставен на јавен простор, гарантирано е дека ќе има реакција од властите ако ве фатат, а исто така и од голем број граѓани кои реагираат многу агресивно. Кога тој мурал ќе се врати, тоа се случува сред бел ден, пред очите на полицијата и минувачите“, вели Владимир Арсенијевиќ од здружението КРОКОДИЛ за РЕЛ.

Белградскиот суд за помали прекршоци издаде неколку ослободителни пресуди за активисти против кои општинската полиција покрена постапка поради муралот во Славија. Во две одделни пресуди од јули и ноември 2024 година, судот утврди дека не е докажано дека обвинетите сториле кривично дело.

Владимир Арсенијевиќ вели дека овие одлуки треба да послужат како охрабрување не само за активистите, туку и за сите граѓани.

„Доколку нелегално поставен графит, со каква било содржина, се појави на фасадата на зграда, граѓаните имаат не само право, туку и обврска да го отстранат. Ова е она што се обидуваме да им го пренесеме на граѓаните - нема служба што ќе дојде и ќе го отстрани. Мораме сами да го направиме ова“, вели тој.

Покрај графитите со кои се бара враќање на војската на Косово, на јавни места во Србија може да се видат и мурали што го слават осудениот воен злосторник Ратко Младиќ.

Еден од најпознатите се појави на улицата Његошева во Белград кон крајот на јули 2021 година, еден месец откако поранешниот командант на Војската на Република Српска беше осуден на доживотен затвор во Хаг за воени злосторства за време на војната во Босна и Херцеговина.

Сите напори на граѓаните и активистите да го отстранат беа неуспешни, бидејќи непознати сторители, за кои се сомневаше дека се дел од десничарски групи и навивачи, го вратија во првобитната состојба во рок од неколку часа.

Откако беше покриен од активисти во мај 2023 година, муралот повеќе не е „изменет“.

Невладината организација „Младинска иницијатива за човекови права“ (YIHR Србија) истата година поднесе над 300 жалби до општинските служби во десет градови и општини во Србија, барајќи отстранување на муралите и графитите што го величат Младиќ.