Хрватите од Косово

Малкумина ги победија кривулестите улици, именувани по личности од различни периоди од католичката историја на областа. Громорот на малиот водопад под црквата го засенува звукот на моторната пила која сече дрва за трпезаријата финансирана од Амбасадата на Хрватска во Косово. Ова е единствената точка што ги обединува последните 20 Хрвати од Летница и околните села во Карадак. Скоро секој живее сам. На над 160 Хрвати од Јањева им е малку полесно. Но, кога дојдоа и зошто првите Хрвати дојдоа на Косово?

Нема кој да ги отвори вратите на повеќето куќи во селото. Но, се знае кој им го ставил катанецот пред да им свртат грб на огништата кои биле населени со векови. Тие со себе ги понесоа и сеќавањата на поранешната виталност. Нема човечки здив во оние кои едвај се држат. Летница, некогаш едно од најживите села околу Витиа, полека се претвора во руина.

Малкумина ги победија кривулестите улици, именувани по личности од различни периоди од католичката историја на областа. Грмурењето на малиот водопад под црквата го засенува звукот на моторната пила на пилана финансирана од Амбасадата на Хрватска во Косово. Ова е единствената точка што ги обединува последните 20 Хрвати од Летница и околните села во Карадак. Скоро секој живее сам.

„Брате, живеам како во затвор“, низ солзи вели Фрок Гегиќ, старецот кој живее сам со сопругата. Човекот роден во Вернакола со децении работел во различни градови на поранешна Југославија. Во длабока старост бил принуден да се врати во родниот град за да се грижи за својот татко, сега покоен. „Живеам под кирија во Летница, бидејќи во Вернаколе нема никој“, додава Гегиќ на терасата од ресторанот, каде му даваат леб и чинија храна.

Од избувнувањето на пандемијата, на постарите Хрвати им се дава храна со нив.

Првите Хрвати

исто така Додаток за култура 1 март 2026 година Митровица од минатиот век: Фитр Бајрам, лути и восхитени Албанци

Сите испитаници велат дека нивните предци дошле од денешна Хрватска пред седум века, кога косовските рудници ги експлоатирале претприемачи од градовите-држави на денешната хрватска територија.

Мухамет Мала, професор на Катедрата за историја на Универзитетот во Приштина, „Хасан Приштина“, вели дека територијата на денешно Косово, како и во антиката, така и во средниот век служела како важен поврзувачки мост за трговијата меѓу Истокот и Запад. Тој вели дека најголемата соработка започнала во XIV век. Косовските рудници ги експлоатираа претприемачите на градовите држави на територијата на денешна Хрватска.

„Интересно е што Република Рагуза, за да ги заштити своите граѓани, да ги заштити интересите на многуте трговци што ги имаше во колонијата, го организираше и конзуларниот систем. Затоа имаше конзули кои се грижеа за секојдневниот живот, за проблемите од различна природа што ги имаа различните трговци од Рагуза, кои секако ги нарекуваме Хрвати“, нагласува Мала. „И имаа многубројни недвижнини, култни предмети, разни цркви, потоа поседуваа и рудници на рудари во кои вадеа злато и сребрени производи, особено во околината на Новорберда, како што тогаш беше познато среброто со глама. А за разлика од вообичаените бели сребрени, беше во црвено поради големото учество на златото“, нагласува Мала, која докторирала во Хрватска. „Сретнуваме трговци од Рагуза со различни професии како крзнари, кои се занимавале со трговија со кожа, пиштолџии, продаваат оружје или како кројачи и слично.

Овие нови занаети би ѝ дале живот и на Јањева, еден од најстарите урбани центри во Косово. Иако и овде мнозинството Хрвати си заминаа, Јањева и понатаму останува една од најмултиетничките населби во земјата.

Заедно под освојувачката империја и кралство

Хрватската амбасадорка во Косово, Даниела Баришиќ, неколку пати ја посети Јањева. Во дворот на католичката црква „Свети Никола“, каде што го пречекува Хрватот Дон Матео, зборува и за историјата на соработката меѓу двата народа.

„Хрватите и Албанците од Косово, како и Хрватска и Косово, традиционално имаат многу добри и пријателски односи. Хрватите се преселиле овде пред 700 години, бидејќи знаеле дека тука можат да најдат добри причини и интерес за работа“, нагласува Баришиќ. „Значи, пред 700 години знаеја дека е добро овде и до ден денес се тука Хрватите. За сето ова време верувам дека Хрватите и Албанците имаа многу заеднички нешта. Овде поминаа многу империи и кралства, а тие останаа овде заедно, чувајќи ги своите домови“.

За него и денес е фасцинантно како Хрватите се преселиле во Јањеве пред 700 години, станувајќи првата хрватска емиграција.

Професорот Мала вели дека и по падот на Косово во рацете на Отоманската империја, освојувачите им дале привилегиран статус на странските трговци поради придобивките од нивното оданочување во различни области. Заедничката црква уште повеќе би ја зајакнала врската меѓу Албанците и католичките Хрвати.

Асимилација преку религија

„Жолчка-жолчка во услови на прогон или од српската црква или од османлиската власт, еден дел од нив (Албанците, в.ј.) поради привилегираната положба што ја имале рагузанските трговци, но и нивните потомци, веројатно започнале процес на асимилација, па и фузија, па и денес не е чудно што се декларираат или се декларираат како Хрвати“, нагласува Мала. „Имаме и презимиња, Беришиќ, Гашиќ, Мазреку и така натаму. Значи тоа е еден вид симбиоза која се создавала врз основа на заеднички елемент, а тој елемент била религиозната припадност. И денес се среќаваме со Хрвати во тие краишта, во Летница, во Вернакола, каде што католичкиот елемент е сè уште многу силен“.

Животот на Серафин Гаши е поврзан со религиозно и етнички мешаните села во околината на Витија и Липјан. Католичкиот Албанец е роден и израснат во Брус, длабоко село во околината на Јањева. Летото го минува во Јањеве во куќата на еден од неговите два сина. Сега живее во Летница, во куќата на неговата мажена ќерка во соседна Стубла.

„Живеев во Брус, во градот Брус во Липјан. Таму живеевме со живот и земја. На вечерата си игравме со чаши, аспиратори и врела вода. Катун ме катун одевме, хаит сине. Една ноќ на едно место, друга ноќ на друго. Денеска никој не доаѓа. Телевизори во ушите, не сакаш да видиш дали си жив или мртов“, вели 82-годишниот маж на терасата на ресторанот. Во раката ја држи вреќата со леб и чинијата со ориз.

Ќерка и зет му ја плаќаат киријата за полесно да оди на лекар. Сепак, деновите речиси и не ги поминува сам. Едниот син живее во Хрватска, а другиот во Германија. „Господ да те благослови, но што се случи со мене? Ја имав и мојата пријателка, но таа почина“.

Живот во осаменост

На Хрватката Паулина Ленчиќ и е уште потешко, бидејќи има 11 деца. Сите живеат во Хрватска. Фикал живее сам во камената куќа.

„Фала му на Бога што сум во добра здравствена состојба. Пред три години бев во Загреб, но се вратив“, вели Ленчиќ на хрватски, додека Гаши ја има улогата на преведувач. „Бев болен и останав во болница, но благодарение на Бога сум добро. Јас живеам овде, каде да одам? Поминаа 32 години откако мојот сопруг почина. Овде има само две старици, но тие се болни“.

Паулина со носталгија зборува за времето кога Летница и околните села вриеле и каде имало работа за сите.

„Сите работевме. Убаво беше. Сите ја обработивме земјата. Се занимававме и со говеда. Така останавме живи. Сега нема ништо. Сите отидоа во Хрватска, а јас не“.

За Паулина и Серафини повторното отворање на брзата помош би било големо олеснување за селските старешини. Им недостигаат јавни места за да разменат малку муабети, бидејќи најчесто единствените зборови што ги разменуваат во текот на денот се поздрави со сопствениците на рестораните. Или кога, тек-тук, ќе се сретнат по улиците.

Како нив, и Шин Ѓони, актуелниот градоначалник на Летница, ја опишува атмосферата која владеела до почетокот на деведесеттите.

„Овде беше текстилната фабрика, таму работеа близу 400 работници, но работеа и на Запад, во Германија, Швајцарија, но работеа и во Македонија“, нагласува Ѓони, католички Албанец. Сопственик е на единствената бакалница во селото. Токму на поранешниот плоштад кој еднаш неделно се претвораше во пазар.

„Имаше голема трговија. Имаше 12-13 дуќани, две-три кафеани, имаше и чаршија, која се одржуваше секоја недела. И тогаш прва беше Витијската чаршија, втора Летница, трета Пожарани, сега далеку отиде Пожарани, има големи промени како што гледате и денес“.

исто така Арбери 11 јануари 2026 Летница со историја што привлекува туристи и услови што ги одвраќаат жителите

Големото поместување

Дури и во Јањеве имаше работа за секој што не се двоумеше да ги засука ракавите во занаети кои се пренесуваа од колено на колено, но со задоцнетата индустријализација на Косово, дури и во фабриката за метал. Во едно од штитениците на поранешен „Металац“ водеше актуелниот градоначалник на Јањева Бехџет Конџели.

Но, сè би се променило за Хрватите од Косово, кога на почетокот на деценијата на минатиот век, Србија го започна крвавото уништување на поранешна Југославија, со цел да ја претвори во голема Србија.

Ѓони, градоначалникот на Летница, вели дека во оваа област живееле околу шест илјади жители, главно Хрвати. „Па, кога избувна хрватско-српската војна, тие почнаа да се движат, бидејќи некои Хрвати од тука учествуваа во војната во Хрватска, а тие, српската влада, потоа почнаа да ги злоупотребуваат. Веднаш дозна дека таму учествувале - отишле 32“, нагласува Ѓони пред својата куќа, додека се поздравува со Христо, уште еден стар Хрват чии деца заминале во Хрватска.

„Почнаа со голема толпа, а 90 отсто отидоа пред војната. Остана дел, некаде 200-300 луѓе отидоа во војната на Косово. Останаа 50-60 луѓе, но и тие ќе имаат пари, ќе шетале и така натаму“, вели Ѓони.

Предупредувањата и директните закани при посетата на воениот злосторник Воислав Шешел ќе ја забрзаат преселбата на Хрватите од Јањева во планинските села околу Вити.

Професорот Мала вели дека, се разбира, тензиите меѓу поранешните југословенски републики ќе се одразат и на Хрватите од Косово, особено по 1991 година кога почнаа војните во поранешна Југославија. „Потоа притисокот на Србите, сметајќи ги Хрватите за непријателско население, економскиот пад на Косово, а со тоа имаме масовна миграција на Хрватите од територијата на Јањева, но и на Албанците од католичка вероисповед во Хрватска и денес јас. верувајте - можете повеќе добро да знаете - останаа многу малку, главно стари луѓе и луѓе кои не можат да се движат“, нагласува Мала.

Во војната во Хрватска учествуваа и многу обични војници и високи албански војници.

„Кога Јањева беше град, Лондон воопшто не постоеше“

Во Јањево, во светилиштето каде под раководство на хрватскиот свештеник, католиците од две различни етникуми се молат за мир, амбасадорот Барушиќ вели дека Албанците и Хрватите од Косово, освен мирниот соживот, историски се истакнале и по нивниот заеднички одбрана од напаѓачи.

„Овие (Албанците и Хрватите на Косово vj) мораа да се спротивстават на оние кои сакаа да дојдат во нивната земја, кои сакаа да ги освојат, но Хрватите и Албанците од Косово останаа тука, се разбира заедно борејќи се против сите до оние кои сакаа да ги протераат. или окупирајте ги“, наведува дипломатот Баришиќ.

Мешаните бракови на две различни етникуми со иста религија уште повеќе ја зајакнаа врската меѓу Јањевите кои се горди на својата урбана историја. И тука уште поубедливо го споменуваат изразот „Кога Јањева беше град, Лондон воопшто не постоеше“, притоа зборувајќи за богатото минато на мешаната населба.

„Живееме заедно без никакви проблеми“, вели Бислим Бериша, жител на Јањева.

Сепак, за разлика од Летница, Хрватите овде одбиваат да зборуваат пред камера. Тие вртат грб или менуваат пат додека нивниот колега Шемси Игришта пука низ тесни улички.

Зад камерата, интервјуираните Хрвати, особено постарите, велат дека има упади во куќи.

Амбасадорот Баришиќ ја упати загриженоста на Јањави до институциите на Косово.

„Една од работите сакам да и се заблагодарам на новата Влада на Косово, особено на министерот за внатрешни работи, кој ги слушаше проблемите со кои се соочуваат Хрватите во Јањева и го зголеми бројот на полицајци во Јањева за да им помогнат на сите жители на Јањева што ги чувствуваат. многу побезбедно“, нагласува таа, оценувајќи го ова како добар чекор. Таа смета дека во Јањево треба повеќе да се инвестира во основните инфраструктурни услуги, како што се одржувањето на патиштата, водата за пиење, санитарните јазли и животната средина.

За град-музеј Јањева

Косово се уште не успеало да подаде рака на целиот училишен објект во Јањева. Подот со косовската програма го носи името на Штјефен Ѓечови, додека во другиот со српската програма, српски и хрватски наставници предаваат хрватски ученици. Децата посетуваат настава според упатствата на нивните родители.

Амбасадорот вели дека најважно е образованието да е добро и децата да имаат пристап до него без разлика на нивната националност. За него приоритет е подготовката на децата за понатамошно образование и пазарот на труд.

Баришиќ смета дека Јањева, општина до крајот на педесеттите може да се претвори во град-музеј, привлечен за туристи.

„Овие куќи овде секако имаат своја културна и архитектонска вредност. Ова не го виделе само хрватската држава или Хрватите кои живеат во Јањево, туку го признале и УНДП и Европската Унија, па од фондовите на УНДП и ИПА (ова се развојните фондови на Европската Унија), се прават проекти за реставрација и зачувување на овие куќи“, нагласува таа и изразува надеж дека заедно со надежта ќе заживее и културниот туризам. Тој вели дека Јањева во текот на седумте века од својата историја секогаш успевала.

Во Летница многу стари куќи на Хрвати, кои ги купиле Албанци од околината или бегалци од војната во Македонија во 2001 година, се претворени во штали и штали.

исто така Додаток за култура 11 јануари 2026 Патник во Митровица во 1907 година: Едвај можев да се збогувам со оваа прекрасна глетка

Во селото се враќа одредена виталност во летните месеци, особено во средината на август, кога потомците поминуваат неколку дена со последните Хрвати од Летница.

Но и тогаш малкумина им ја отвораат вратата на Фрок Гегиќ и неговата сопруга. Тие немаат деца. Маж и жена го преживеаја КОВИД, но тагата поради смртта на нивниот татко, Фрок, им тежи на душите. Имаше и пријател. Сега деновите стареат само со старицата која ретко излегува од дома. Држејќи се со десната рака за бастунот, а во другата ќесичката леб и чинијата со ориз, Фроку го спуштаат во куќата. За разлика од другите постари, барем некој го чека дома.