Линчирање фабрики

Обвинувањата за предавство, произведени од анонимни страници и дистрибуирани на координиран начин, добиваат на масовен интензитет на социјалните мрежи. Полицијата не дејствувала, дури ни во случајот кога биле цел високи државни претставници. Ниту Владата ниту Парламентот не презеле законски иницијативи слични на оние на ЕУ, со цел да се ограничи таквата содржина на дезинформации и линч. Ова ја зголеми загриженоста кај истражувачите дека традиционалните медиуми може да ги напуштат професионалните стандарди, искушувајќи се од содржина што генерира повеќе кликови и, следствено, повеќе приходи.

„Пресудата“ дека актуелниот премиер, Албин Курти, е предавник, добила печат на одобрување од „авторитет“ кој се роди овој месец. Се вика „Национална лига против предавство“ и е Фејсбук страница.

Се претставува како невладина организација, создадена со цел да создаде граѓански отпор против предавството и да разоткрие „наративи, јавни лица, поединци и ставови што му штетат на националниот интерес“.

„Ова е архивата на предавници и тука ќе се темели историјата“, е завршната реченица во воведот на страницата.

Во објавата не се споменува името на Курти, но кон текстот е прикачена лажна фотографија, генерирана со вештачка интелигенција, на која се гледа мурал со ликот на Курти, а во позадина боите на српското знаме и симболот на оваа држава што го признава Косово како дел од себе. Фотографијата содржи и фрагмент од албанската национална химна: „Само оној што е роден како предавник ја напушта војната“.

Во меѓувреме, содржината на обвинителниот пост за Курти, кој беше затворен од Србија за време на војната, меѓу другото, гласи: „Регрутиран од српските тајни служби во 1997 година, по состанокот со поранешниот шеф на УДБ во Брезовица, со мисија да се инфилтрира во структурите на ОВК. Уапсен не како непријател, туку како сцена, за да изгради вештачки легитимитет и да се претстави како „патриот“... Ослободен намерно, за да почне да измислува лажен „националистички“ наратив, изграден за да ги измами оние кои ниту знаат да читаат ниту да анализираат“.

исто така Арбери 30 јануари 2026 Мотори на дезинформации

Црнки жени на интернет

Страницата „Национална лига против предавство“ има 230 следбеници, но објавата за Курти собра над 700 лајкови и други реакции, над 500 коментари и повеќе од 100 споделувања во рок од пет дена.

Перпарим Криезиу, портпарол на Владата, вели дека ова не е единствената страница што објавува содржина од ваков вид.

„Постојат многу слични страници кои се активни на социјалните мрежи и кои дистрибуираат манипулирани и обработени визуелни материјали (фотографии и/или видеа), со дезинформативна содржина и со цел да се деградира имиџот на премиерот и владините функционери“, вели тој. „На пример, постои уште една страница наречена „Тана т’зезат“, која, покрај дистрибуцијата на објавите на страницата на која се повикувате, редовно објавува материјали генерирани со вештачка интелигенција, т.е. лажни, со цел да се дезинформираат и оцрнат политичките личности од владата и партнерите од владејачката коалиција.“

Страницата „Национална лига против предавство“, создадена во јануари, само ја следи страницата „Тана т'зезат“, која има над 40 илјади следбеници. И, токму оваа страница ја сподели истата објава точно 12 минути по објавувањето, каде што доби и многу, многу повеќе лајкови и реакции, коментари и споделувања.

Истиот образец како против Курти е повторен и во други содржини објавени од новата страница, а веднаш споделени од другата. Во одделни објави, цел на напади се и соработниците на Курти, како што се поранешната шефица на пратеничката група на Самоопределување, Мимоза Кусари-Лила, вршителката на должноста министерка за надворешни работи, Доника Гервала, и Назлие Бала, која беше советничка на министерката за правда, Албулена Хаџиу.

Лажните фотографии беа придружени со содржина што измисли приказни за политички врски со српски личности, состаноци или јавни изјави и ги презентираше како докази за „предавство“. Во ниту еден случај објавите не презентираат докази, ниту прават разлика помеѓу објавените факти и политичката интерпретација. Ниту пак укажуваат дека фотографиите се генерирани со вештачка интелигенција.

Таквата содржина функционира во дигитална средина што ѝ е во прилог.

Блерим Реџа, универзитетски професор по информатичка технологија, објаснува два начина на кои се промовираат ваквите објави: преку алгоритмот и преку манипулација со алгоритмот.

Тој потсетува дека алгоритмите на социјалните медиуми се модели на машинско учење кои ги рангираат објавите според веројатноста корисникот да комуницира со нив преку кликови, коментари, долги прегледи и споделувања, а не според социјалната релевантност.

Реџа покажува како се изградени и функционираат.

„Прво, се собира „инвентар“ на објави што можат да му се прикажат на корисникот од пријатели, страници, групи, трендови. Потоа, се пресметуваат стотици сигнали за секоја објава - колку коментари добива, колку споделувања добива, колку долго е прегледана, кој ја крие и така натаму“, вели Реџа. „Моделот е трениран да ја предвиди веројатноста дека корисникот ќе лајкне, коментира, споделува или прегледува објава подолго време, а тие се комбинираат во вкупен резултат.“

Манипулација со алгоритми

„Оцена“ значи бројчена вредност што алгоритмот ја дава на објава, видео или дури и на корисник на социјалните медиуми, за да одлучи колку е важно и вредно да се прикаже.

Реџа вели дека објавите со повисоки оценки се искачуваат на врвот на фидот на корисникот и се појавуваат почесто, додека други се појавуваат пониско или целосно исчезнуваат.

Тој покажува дека алгоритмите можат да бидат манипулирани и од надворешни актери, без разлика дали се работи за поединци, политички групи или координирани мрежи.

„Технички, манипулирањето со алгоритмите не е лесно, но не е ниту невозможно - а студиите покажуваат дека надворешните актери го прават ова редовно, особено за политички теми. Главната причина е што алгоритмите се потпираат на едноставни метрики за ангажман, како што се лајкови, коментари, повторно објавувања, време на гледање... А овој резултат може да се подобри со мрежи на ботови, лажни сметки и синхронизирани активности кои вештачки го зголемуваат ангажманот/сообраќајот околу слоган, хаштаг или наратив“, вели Реџа.

„Ботови“ е израз за автоматизирани сметки, контролирани од софтвер што објавуваат, споделуваат и коментираат автоматски, се активираат масовно во одредени моменти и имаат за цел да создадат илузија за мнозинството.

Во меѓувреме, „тролови“ е израз за вистински луѓе кои преку своите профили на социјалните мрежи провоцираат, навредуваат, поттикнуваат омраза и на тој начин поттикнуваат дебати.

Така, ботовите ја туркаат содржината преку лајкови и други реакции, споделувања и коментари, додека троловите поттикнуваат конфликт во коментарите.

Алгоритмот го гледа ова како ангажман и ја споделува содржината повеќе.

Само две минути по објавувањето на содржината преку која „Националната лига против предавство“, која има малку следбеници, ја „прогласува“ Доника Гервале за предавник, таа е споделена од страницата „Tana t'zezat“ со над 40 илјади следбеници. Објавата за Назлие Бала е споделена по три минути, а онаа за Мимоза Кусари по осум минути. Последователно, содржината доби стотици коментари и е споделена десетици пати.

На денот кога беше отворена страницата „Национална лига против предавство“, во два поста „Тана т’зезат“ повикаа страницата да се следи, толкувајќи ја акцијата како национален интерес.

„Бонџа следете ме. Молчењето е соработка во предавство“, пишува еден од нив. „Ова е отпор“.

Содржината на оваа страница, исто така, предизвика реакција на владата, вели портпаролот Перпарим Криезиу.

„Имало случаи каде што природата на обвинувањата и нивното широко распространето ширење го поттикнале нашиот официјален одговор, како што е фотографијата создадена со вештачка интелигенција, на која лажно е прикажан премиерот Курти како се ракува со поранешниот српски претседател Коштуница по неговото ослободување од затвор во 2001 година. Оваа фотографија е објавена на Фејсбук страница наречена „УЧК - Ослободителна војска на Косово“, во пресрет на парламентарните избори на 28 декември 2025 година“, вели тој.

Молкот на властите

„Тана т’зезат“, иако категоризирана како сатира, првично беше создадена како страница со информативен идентитет под името „AlbLajm.ch“, беше преименувана на крајот од 2025 година и покажува јасна ориентација против експонентите на владејачката партија или јавните личности кои ја поддржуваат, демонстрирајќи го тоа преку лажни фотографии и видеа генерирани со вештачка интелигенција или шпекулативни и линчувачки наративи. Има еден администратор во Косово и еден во Швајцарија.

И, иако актуелниот премиер е исто така жртва на такви дезинформации и содржини на линч, властите не презедоа мерки.

Полицијата не одговори на прашањата за тоа дали оваа институција ги смета објавите на социјалните мрежи што содржат обвинувања за предавство и соработка со странски служби како работи што би можеле да претставуваат кривично дело. Тие исто така не посочија дали е покрената некаква истрага или прелиминарна проценка во врска со ширењето на овие наративи преку анонимни страници на социјалните мрежи.

Фатбард Дема, проверувач на факти во организацијата „Хибрид“, која се занимава со проверка на факти, вели дека постојат докази за координирани мрежи кои ја користат алгоритамската логика за да го зголемат досегот на чувствителни наративи, особено оние поврзани со Србија.

Тој дава примери за тоа како надворешните интервенции се таргетираат преку вакви инструменти.

„Постојат домени што носат неалбански имиња. Нивната содржина главно се објавува на десетици Фејсбук страници. Ги нарекуваме овие домени „сомнителни портали“, бидејќи не се регистрирани и немаат отпечаток или основни информации за тоа кој стои зад нив. Овој феномен е познат како „Фарма на тролови““, вели тој. „Друг случај е руската пропагандна мрежа „Правда“, која преку „ботови“ работи во над 80 земји, вклучувајќи го и Балканот, и веќе отвори „новости“ на албански јазик. Оваа мрежа промовира проруски и просрпски наративи“.

Косовската разузнавачка агенција (КАА) не посочи дали објавите што содржат обвинувања за соработка со странски служби и имаат за цел делегитимизирање на претставници на институции се дефинирани како инструменти на хибридно војување, ниту пак посочија колку е изложено Косово на надворешни влијанија преку социјалните мрежи и анонимните онлајн страници.

Професорот Реџа, кој објасни како надворешни актери можат да интервенираат за да манипулираат со алгоритмите, покажува дека платформите на социјалните медиуми, преку самиот свој дизајн, им даваат предност на политички чувствителните наративи во однос на неутралната, потврдена содржина.

„Видливите метрики како што се лајковите, прегледите и трендовите создаваат ефект на „социјален доказ“, постојаните известувања за коментари и одговори ги одржуваат конфликтните објави живи, додека проверките на фактите честопати доаѓаат доцна, бидејќи наративот веќе се проширил. Структурата на затворени групи и заедници го зајакнува циркулацијата во рамките на политички хомогена публика, а системот за монетизација ги наградува креаторите кои создаваат поемоционални и агресивни наслови кон „противникот““, вели Реџа. „Како резултат на тоа, жестоките, емоционални и често непроверени наративи добиваат поголема покриеност од избалансираните фактички информации.“

Далеку од политиките на ЕУ

Платформите на социјалните медиуми не одговорија на прашањата поврзани со алгоритмите и соработката со косовските институции. Повеќе од еден месец, компанијата „Мета“, во која се вклучени Фејсбук и Инстаграм, не одговори на прашањата.

Во меѓувреме, TikTok, како одговор на конкретни прашања во врска со функционирањето на алгоритмот, ризиците од поларизација и дезинформации, како и соработката со институциите во Косово и регионот, не даде директни одговори. Еден од менаџерите за информации што работи за европскиот пазар, Андреа Рунг, обезбеди линкови до официјални информации за транспарентност на TikTok, вклучувајќи материјали за системот за препораки, модерирање на содржината и интегритет на изборите.

Во земјите од Европската Унија (ЕУ), постојат механизми и законска основа што ги обврзува големите платформи да обезбедат транспарентност во врска со функционирањето на алгоритмите, да проценуваат системски ризици, вклучувајќи дезинформации и говор на омраза, и да соработуваат со јавните власти.

исто така Арбери 27 август 2026 година ПДК и Алијансата бараат од Курти деблокирање на институциите

Но, во Косово тие се отсутни. Следствено, влијанието на алгоритмите на социјалните медиуми врз електронските комуникации и сообраќајот не се следи.

Косово има Регулаторен орган за електронски и поштенски комуникации (RAECP), но мандатот на оваа институција е ограничен.

„Сегашниот мандат на RAEKP е ограничен на регулирање на електронските комуникациски мрежи и услуги, но исклучувајќи ги услугите што обезбедуваат содржина преку електронски комуникациски мрежи и услуги или што вршат уредничка контрола врз содржината што се нуди за пренос со користење на електронски комуникациски мрежи или услуги“, се наведува во писмен одговор од RAEKP. „Следствено, RAEKP нема законски овластувања да бара транспарентност на алгоритмите или да ја регулира содржината или функционирањето на платформите на социјалните медиуми.“

ЕУ ја регулираше оваа област преку Законот за дигитални услуги (DSA) и Законот за дигитални пазари (DMA). Главната цел на овие закони е да се обезбеди ефикасна заштита на основните права, уредно функционирање на дигиталните пазари и создавање безбедна, транспарентна и одговорна онлајн средина за корисниците и давателите на услуги.

Сепак, овие документи не се транспонирани во косовското законодавство.

RAEKP соопшти дека се очекуваат акции оваа година.

„Врз основа на информациите што ги има RAEKP, оваа година се очекува да започне работата за транспонирање на DSA и DMA во косовското законодавство. До завршувањето на овој процес, RAEKP не може да утврди каква ќе биде неговата специфична улога во оваа област“, ​​се наведува во одговорот.

Речиси целата измината година, Косово функционираше со влада на власт и без функционален парламент. Како резултат на тоа, не беа спонзорирани или донесени никакви закони.

Бидејќи на февруарските избори не беше можно да се формира нова влада, во декември беа организирани предвремени избори, што резултираше со освојување на над 50 проценти од гласовите од страна на Движењето Самоопределување, предводено од Курти. Тој најави формирање на нова влада по потврдувањето на резултатите и конституирањето на десеттиот законодавен состав.

Неговиот кабинет не одговори на прашањето поврзано со законските иницијативи како оние на ЕУ за регулирање на дигиталните платформи, со фокус на транспарентноста, алгоритмите и одговорноста на социјалните мрежи.

Сепак, портпаролот Перпарим Криезиу рече дека „во блиска иднина“ е потребно „сериозно внимание и третман од страна на надлежните институции“ за страниците што креираат, дистрибуираат и промовираат координирани кампањи за дезинформации во онлајн просторите, кои сè уште се нерегулирани.

Кој дезинформира?

Флутура Кусари, адвокат по медиумско право, вели дека борбата против дезинформациите во Косово може да се бори само ако оваа борба стане висок приоритет за Владата, Парламентот и независните институции. Таа нагласува дека досега, освен „честопати неоснованите обвинувања за дезинформации што ги упати владата против медиумите“, немало конкретен државен чекор во борбата против дезинформациите.

Крадецот ја покренува потребата од брза акција.

„Главната обврска на Владата и Собранието на Косово е транспонирање на Директивата за дигитални услуги, што би им дало овластување на RAEPC и IMC да го решат прашањето за онлајн содржината“, инсистира таа. „Особено, би се утврдило кој ќе биде координаторот за дигитални услуги, процедурите за жалби во врска со отстранувањето на онлајн содржината, како и кои ќе бидат „доверливите означувачи““.

Кусари очекува овие случувања да имаат долгорочно влијание врз регулирањето на онлајн содржините и верува дека е од суштинско значење транспонирањето да претходи на создавање инклузивна работна група, така што сите релевантни институции, вклучувајќи ги медиумите, граѓанското општество и приватниот сектор, ќе можат да се согласат во принцип, во широка смисла, за начинот на транспонирање.

„Доколку ова не се случи, веќе постојат преседани каде што законите донесени без учество на релевантните сектори можат успешно да бидат оспорени на суд“, вели таа. „Се надевам дека транспонирањето на ЗСА и другите придружни директиви ќе влезат во законодавната агенда на Владата и Собранието.“

Кусари нагласува дека е потребно да се преземат и други мерки за борба против дезинформациите, покрај транспонирањето на директивите на ЕУ.

Таа вели дека е итно Министерството за образование, наука, технологија и иновации да ја изготви и одобри Националната стратегија за медиумско образование, што, според неа, многу помага во борбата против дезинформациите.

„Други активности што би придонеле во борбата против дезинформациите се: распределба на јавниот буџет за медиумите според обврските што произлегуваат од Законот за меѓуопштинска соработка, зголемување на транспарентноста и способноста на институциите брзо и целосно да реагираат на медиумите, зголемување на капацитетите за проверка на факти и во невладините организации и во јавните и приватните медиуми, и пред сè, обезбедување дека луѓето на власт не придонесуваат самите за дезинформации со манипулирање со факти, статистика и создавање лажни наративи“, вели Кусари.

Заедно со неа, јавни личности, вклучувајќи новинари и политички аналитичари, се жалеа на линчувачки јазик од високи функционери и поддржувачи на Курти, како и на поларизирачкиот јазик на самиот Курти.

Портпаролот Криезиу вели дека премиерот не упатил такви етикети и тврдења какви што се упатени против него.

„Секоја споредба ризикува да се легитимира суровиот јазик што континуирано се користи против премиерот Курти. Во текот на изминатите неколку години, покрај страниците без автори на социјалните мрежи, премиерот Курти постојано беше цел на јавни и политички личности кои го нарекуваа „агент и човек на Србија и Русија“, па дури и фрлаа сомнеж врз начинот и позадината на ослободувањето на г-дин Курти од српските затвори“, рече тој. „Ова поттикна опасен наратив не само против премиерот Курти, туку и против сите поранешни политички затвореници, кои денес, за среќа, излегоа живи од суровите затвори на Србија.“

Во првиот дел од истражувањето, кое беше објавено еден ден претходно, Имало случаи каде што и актуелниот премиер и пратениците од владејачките и од опозициските партии станале дел од поларизирачкиот дискурс што генерирал висок ангажман на социјалните медиуми. Ова е направено преку изјави и содржини со обвинувачки јазик, кои алгоритмите ги промовирале значително повеќе од информативното медиумско известување.

Ова најјасно се виде од 26 август минатата година, кога беа избрани претседателот и потпретседателите на Собранието, но не и потпретседателот од српската заедница, кој беше избран подоцна, па сè до 19 ноември, кога се одржаа две пленарни седници на Собранието. Српската листа стана една од најдоминантните теми на политичкиот дискурс на социјалните мрежи. Во овој период, според податоците собрани преку платформата „Пикаса“, оваа партија беше спомената во вкупно 9,639 објавени содржини. Тие генерираа 320,426 ангажмани, над 3.6 милиони прегледи, 221,663 лајкови и други реакции, 30,395 споделувања и 68,368 коментари. Содржината со најголем ангажман ја објавија политичарите кои се најактивни на социјалните мрежи.

„Искушението“ на медиумите

Истражувачите велат дека опкружувањето на социјалните мрежи има влијание и врз медиумите.

Дрен Гергури, универзитетски професор по новинарство на UP, го изразува своето верување дека медиумите се во тешка ситуација, бидејќи вели дека од една страна се соочуваат со предизвикот на намалување на приходите од рекламирање, а од друга страна се во конкуренција со независни креатори или инфлуенсери, а исто така имаат притисок да постигнат поголем ангажман од корисниците на социјалните медиуми, со цел да генерираат приходи од онлајн платформите.

„Сето ова го зголеми искушението на медиумите често да ги напуштат професионалните стандарди со користење на заводливи наслови или објавување стории што се посоодветни за социјалните медиуми, иако можеби нема јавен интерес за нив“, вели тој.

Но, во контекст на Косово, дали алгоритмите ги принудуваат медиумите да ги следат најполаризирачките и „кликливи“ наративи?

Гергури вели дека деловниот модел што го избрале некои косовски медиуми е да се стремат кон јавен интерес, а не кон јавен интерес. Според него, за да привлечат публика, тие го насочуваат фокусот кон позабавна или „кликачка“ содржина.

„Ова секојдневно ја оштетува информативната средина во нашата земја и им овозможува на јавните дискусии да се фокусираат на теми што генерираат кликови, но во исто време му штетат на општеството преку зголемување на поларизацијата, ширењето на дезинформации, говорот на омраза и така натаму“, вели тој.

Артан Красниќи, професор по социологија на UP, кој исто така предава за медиуми, го поддржува ова откритие.

Тој вели дека со новите медиуми и во околностите на мноштво информации, борбата да се биде што е можно понеобичен и сензационален во обезбедувањето информации сериозно ги загрозува и професионализмот во новинарството и демократијата со нејзините деривати.

„Недостатокот на државна традиција во нашето општество многу пати низ историјата довел до тоа луѓето да ја земат правдата во свои раце. Оваа тенденција е пренесена и во медиумите, особено преку коментарите, кои денес често служат како арена каде што се одвива јавно судење“, вели Красниќи. „Доверливите медиуми ја губат својата важност, поради фактот што луѓето сакаат да ја слушнат вистината што сакаат да ја слушнат.“

Од друга страна, Гергури ја нагласува потребата медиумите да го одржуваат уредничкиот интегритет, дури и ако мора да ја платат „цената“ на помал број кликови, бидејќи нагласува дека, на крајот на денот, квалитетот треба да биде приоритет на медиумите, а не квантитетот.

„Ова може да се постигне со балансирање на персонализацијата што се прави со алгоритмите на социјалните медиуми и уредничките стандарди“, вели тој и предлага редакциите да се обидат да го намалат притисокот за кликови со користење на алтернативни метрики покрај оние на платформата, како што се мерење на кредибилитетот на содржината, просечното време на читање со анализа на подлабок ангажман од само кликнување, влијанието врз јавната политика или социјалните дебати и други. Моделите се наведени во студија на Институтот за проучување на новинарството на Ројтерс.

„Мислам дека овој пристап помага во зајакнувањето на квалитетното новинарство и поставува пример за одржување на интегритетот во средина каде што алгоритмите и кликовите се наклонети кон сензационализам“, вели Гергури.

Истражувачите на медиумите се загрижени дека влијанието на алгоритмите не запира само на дистрибуцијата на содржината. Според нив, тоа се протега и на начинот на кој голем број редакции ги одредуваат уредничките приоритети и темите што влегуваат во јавна циркулација.

исто така izbori 2026 2 јуни 2026 година Османи: Групите на Ветевендосје им испраќаат голи фотографии на моите деца

И, во отсуство на уредничко филтрирање и професионална верификација, дел од публиката се соочува со содржина во која обвинувањата се формулирани како „остварени факти“, кои, масовно дистрибуирани на социјалните мрежи, честопати се перцепираат како веродостојни. Коментарите анализирани во илјадници објави покажуваат дека ова се случува дури и кога содржината потекнува од страници кои се претставуваат како авторитети кои одлучуваат кого да етикетираат како „патриот“, а кого како „предавник“.

(Овој материјал е изработен како дел од проектот за мониторинг на интегритетот и дезинформациите во медиумите (MIDWatch), кој го спроведуваат BIRN Kosova, Internews Kosova и Здружението на новинари на Косово. Проектот е поддржан од Британската амбасада во Косово преку финансирање од Владата на Обединетото Кралство. Изразените ставови не мора нужно да ги одразуваат официјалните политики на Владата на Обединетото Кралство и организациите за имплементација.)