ФИФА Евро 2024 KOHA.net

Арбери

Косово во очите на воените фоторепортери

Германските војници на НАТО добија херојски пречек од косовските Албанци во градот Призрен на 13 јуни 1999 година (фото од Вејд Годард)

Германските војници на НАТО добија херојски пречек од косовските Албанци во градот Призрен на 13 јуни 1999 година (фото од Вејд Годард)

Пред Косово, Рон Хавив и Вејд Годард известуваа за војните во 90-тите во Хрватска и Босна и Херцеговина. Знаеја дека слична грубост ги чека и во Косово. Преку многу нивни фотографии светот дозна за насилството на тогашните српски сили врз косовските Албанци - за убиствата, раселувањата, уништувањето на имотот...

Есен, 1998. Некои косовски Албанци, раселени поради војната, се подготвуваа да го закопаат 5-неделното бебе кое почина на планината.

Сведок на овој настан во Дреница - централниот дел на Косово - беше американскиот фоторепортер од војната, Рон Хавив, кој го документира преку фотографија. 

Истата година, истиот регион. Егзекутирани албански цивили, меѓу нив има и деца.

Шокирано момче гледа во мртвите, кои можеле да бидат членови на неговото семејство.

Во близина седи и Вејд Годард, исто така странски фоторепортер.

"Бев шокиран. Не работев како и обично... Направив неколку слики, но тоа беше една од најшокантните работи што сум ги видел... Деца егзекутирани во шума“, се присети денеска Годард за Радио Слободна Европа.

Двајцата колеги известуваа за војната во Косово во 1998/99 година - првата за весникот „Њусвик“, втората за „Њујорк тајмс“, а потоа и „Њусвик“.

Четврт век подоцна, патот ги врати во Косово, на настан во чест на 25-годишнината од ослободувањето на земјата.

И двајцата се задоволни од она што го гледаат денес. 

„Разбирање на менталитетот на Косовците, нивната издржливост, нивната желба за татковина, за успешна татковина... [не сум изненаден денес]“, вели Хавив за Радио Слободна Европа.

„Многу голем број раселени се вратија во Косово [по војната], штом имаа можност, не останаа во Канада, ниту во САД, ниту во Европа... Нивното враќање дома покажа дека ова ќе биде приказна за неизбежен успех“, вели тој.

На улиците во Приштина тој вели дека забележал билборд со натпис „Слободна Украина“ – порака од Косово до земјата окупирана од Русија.

Тој вели дека се надева оти Украинците еден ден ќе бидат „успешни во транзицијата како што беше Косово“.

„Воодушевен“ од, како што вели, „драматичната трансформација“ на земјата, вели Годар.

„Кога бев во 1999 година, центарот на Косово [Приштина] беше провинциски град, сега е метропола, прекрасно“, вели тој.

„Погреби на деца, жени, цивили...“

Пред Косово, Хавив и Годар известуваа за војните во 90-тите во Хрватска и Босна и Херцеговина.

Знаеја дека слична грубост ги чека и во Косово.

„Понекогаш беше многу брутално, понекогаш многу мирно, во зависност од тоа каде сте физички“, вели Хавив, тогаш во средината на 30-тите години.

„Можете да возите по главниот пат и да видите како горат селата лево... можете да возите уште десет минути и да видите деца како си играат надвор“, се сеќава тој.

Преку многу негови фотографии светот дозна за насилството на тогашните српски сили врз косовските Албанци - за убиствата, раселувањата, уништувањето имот... 

Меѓутоа, во сеќавањето на Хавив посебно место заземаат „погребите на деца, жени, цивили...“.

„Разговарав со многу, многу луѓе, многу војници, многу деца, семејства, за нивните соништа, нивните надежи, нивните желби... Луѓето беа шокирани од тоа што им се случува“, вели 59-годишната денес.

„Не знаев дека го фотографирав Адем Јашари“

Зборувајќи за воените години, неговиот колега Годар неизбежно се сеќава на престојот во Дреница, каде што вели дека се сретнал со основачот на тогашната Ослободителна војска на Косово, Адем Јашари.

„... но за време на интервјуто рече дека е брат на Адем Јашари и мислам дека тоа го направил за безбедносни цели.

„Подоцна дознав дека тоа е Адем Јашари бидејќи го препознав кога го видов [и фотографирав] неговото тело, откако беше убиен неколку месеци подоцна“, вели Годард.

Во тоа време, на почетокот на 30-тите, тој ги документирал и настаните низ цело Косово - од студентски протести во Приштина, убиени цивили во областа Дреница, гладни деца, војници на линијата на фронтот, уништени имоти до бегалски кампови.

„Кога се сеќавам на Косово, во мислите ги имам убиените деца и сликите на луѓето кои настрадаа“, вели фотографот од Нов Зеланд.

„Спомените на таа болка и страдање низ кои поминаа Косовците се незаборавни...“, вели тој. 

Годард и Хавив ја напуштија земјата разурната од војна на крајот на март 99 година, кога НАТО почна да бомбардира цели на српската армија со цел да го запре насилството на Косово.

Двајцата фоторепортери се преселиле преку границите за да ги документираат косовски бегалци во Албанија и тогашна Македонија.

Имаше стотици илјади сместени во кампови и приватни куќи.

Хавив се сеќава дека често посетувал некои деца во камп во Кукс, Албанија - на неколку километри од границата со Косово.

„Тие и нивните семејства се обидуваа да преживеат“, вели тој.

Радост, среќа...

НАТО го прекина бомбардирањето на 10 јуни 99 година, откако Србија се согласи да ги повлече своите сили од Косово.

Два дена подоцна, мировната мисија предводена од НАТО почна да се распоредува во земјата.

Како што доаѓаа странските војници, така доаѓаа и бегалците. А заедно со нив и двајцата странски фоторепортери.

„Се сеќавам на Денот на ослободувањето кога поминаа војниците... Имаше радост и среќа. Беше дијаметрално спротивно од времето кога фотографирав во Кукс, кога луѓето бегаа [од Косово]...“, вели Хавив. 

„Навистина не знам како се чувствував, не се сеќавам... Само собирав информации...“, вели Годар од друга страна.

„Сите излегоа на улица да ги поздрават и пречекаат германските војници додека минуваа низ Призрен. Сигурен сум дека беше исто преку сите граници. Се сеќавам на среќата на луѓето... Се сеќавам и дека видов како српските воени сили го напуштаат Косово... Ги поминавме“, вели Годард. 

Хавив денеска го изразува своето убедување дека известувањето на новинарите - без разлика дали се локални или меѓународни - за време на војната во Косово, влијаело на брзината на акциите на големите сили за запирање на војната.

„Мислам дека Косово е всушност еден од најјасните примери за моќта на новинарството“, вели тој.

Косово излезе од војната со над 13.000 убиени луѓе; со илјадници исчезнати, од кои над 1600 сè уште се водат за исчезнати; со илјадници жртви; со илјадници повредени...

Фотографиите од овие и други настани, Хавив ги сумираше во книгата „Крв и мед:

Списание за војната на Балканот“, кое излезе во 2000 г.

Хавив, кој живее во САД, води и фондација чија мисија е да го трансформира визуелното новинарство.

„Вистинската демократија мора да има слободен и образован печат, печат кој работи со интегритет, за да им се верува на сликите, за публиката да верува во вестите што ги гледа“, вели Хавив. 

Годард сега живее во Хрватска, каде што води музеј на фотографија.

Тој ги документира страдањата на косовските Албанци пред повеќе од 25 години во неговата книга „Војната на Косово“, која беше објавена во 2018 година.

„7-годишната Гентијана и 5-годишната Доњета Делиу беа егзекутирани заедно со нивната мајка утрото на 26 септември во селото Абри... Српските сили од непосредна близина застрелаа жени и деца додека се обидуваа да избегаат, “ е дел од описот на Годар за ставена на една од фотографиите што документираат настан во 98 година.