Përball teorive të mohit

Përball teorive të mohit

10 gusht 2018 17:41

Ekziston një tundim i madh në dijet humane për t’u marrë me të ashtuquajturat “teori kritike”: teoritë e tilla mësohen, përsëriten, shabllonizohen dhe bëhen thjerrëza të trasha për ta parë realitetin.

Shpeshherë teoria kritike shndërrohet në fakt. Shpeshherë bëhet skemë klishetiste: një lloj llupe për të identifikuar diçka që mund të shpjegohet vetëm me anë të saj. Nganjëherë, teoria kritike bëhet birë gjilpëre përmes së cilës përbirohet interpretimi i jetës dhe arti, e nganjëherë kazan ku zihet gjithçka. Sot, pothuajse secili që ka një shkollim universitar, synon të teorizojë, të ketë teori favorite dhe teoricienë favoritë. Thjesht: teoria kritike është gjithandej dhe shpesh studiuesit i bashkëngjiten një kori të caktuar teorik për t’u pajisur me identitet akademik. Kështu, duket se ekziston një zjarrmi teorike që ka kapluar gjithë mendimin akademik në fushën e dijeve humane e shkencave sociale. Teoria kritike duket se po bëhet tepria e studimit akademik.

Indicie të kësaj zjarrmie vërehen edhe në Kosovë: nëse je studiues i ri i shkencave sociale dhe dijeve humane dhe nuk ke lexuar disa teoricientë kritikë, etiketohesh si studiues konformist apo statik. Nuk vlerësohet studiuesi për lexim, por për lexim kritik. Nuk vlerësohet për mendim, por për mendim kritik. Pra, duhet të “mendosh në mënyrë kritike sipas teorive kritike”, sepse vetëm kështu u zhvilluaka përparimi akademik. Dhe me “mendim kritik” nuk nënkuptohen shqyrtimi, pyetjet, interpretimi e krahasimi për të përmirësuar konverzacionin akademik drejt së vërtetës. “Mendimi kritik” nuk është “kritika” që ka zhvilluar mendimin gjatë gjithë zhvillimit të filozofisë dhe shkencës perëndimore. Sipas modës së re akademike, “mendimi kritik” është pikërisht zjarrmia teorike, e kushtëzuar nga sfondi ideologjik, që duhet arritur për të “kritikuar” dijen, shkencën, historinë, dhe gjithçkafi. Dhe për ta arritur këtë zjarrmi, që promovuesit e “mendimit kritik” e quajnë maturi, duhet pajisur me dije të autorëve si Derrida, Foucault, Deleuxe, Agamben, Zizek e disa të tjerë të cilat po ashtu kanë edhe apostujt e tyre interdisiplinarë.

Por, çfarë në të vërtetë është teoria kritike?

Nuk është vendi të përimtësojmë këtu, por teoria ka rol primar në shkencë. Vetë kundrina e studimit shkencor përndjell teorinë sepse ka karakter shkencor, të rregulluar sipas njëfarë normativiteti përgjithësues. Kur duam të dijmë strukturat e gjërave, apo modelet që i mbajnë gjallë dhe u japin funksion, teorizimi bëhet më i nevojshëm. E zakonisht në shkencat natyrore, por edhe ngapak në ato shoqërore, mund t’i bëjmë këto teorizime. Megjithatë, kur kemi të bëjmë me njeriun, sjelljen e tij në grup, apo edhe me krijimet e tij, simbolet dhe veprat e tij, atëherë konditat e kundrinës së teorizimit nuk janë njësoj. Kjo nuk do të thotë se studiuesi i dijeve humane nuk mund të teorizojë apo të nxjerrë përgjithësime, por do të thotë se mënyra se si ai e bën këtë nuk është aq e shtrënguar nga modelimi teorik.

Teoritë mbi politikën, etikën, artin e kulturën janë shpeshherë të papërputhshme me fenomenet reale. Kjo papërputhshmëri duket se ka ardhur edhe nga vrulli i mendimit utopik negativ të mesit të shekullit 19, kur Marksi dhe ideologët tjerë anti-filozofë, nisën të projektojnë sjelljen, artin, historinë e gjithçka tjetër në kulturën njerëzore: jo ta konstatojnë se si “del të jetë” por ta projektojnë se si “duhet të jetë”. Kështu, një hemisferë e teorisë ra viktimë e ideologjisë: marksistët dhe neomarksistët filluan ta shohin e ta kritikojnë jetën, politikën, artin dhe gjithë aventurën iluministe sipas “lenteve” të tyre ideologjike, sipas idesë së tyre të zhvilluar vetëm në utopinë e tyre se jeta zhvillohet sipas logjikës dije/pushtet dhe pasuri/varfëri, dhe kapitalizmi modern po zhvillon këtë sistem të ri për tjetërsimin e njeriut. Kudo që kanë prekur dhe prekin këta teoricienë gjejnë pushtet, shtypje, apo raporte të fshehta të pushtetit, edhe kur ato janë të natyrës së pushtetit si akt i negocimit politik brenda shtegut bazik demokratik. Teoria kritike është vazhdë e teorisë së Marksit, për të gjetur domosdos pushtet gjithkund, për të demistifikuar hierarkinë si shtypëse, për të analizuar "pabarazinë" që qenka gjithkund, për të hetuar se si gjithçka është mit, se mendimi perëndimor është kolonialist, eurocentrik, etj. Pra, teoria kritike është në esencë vazhdim i teorisë marksiste, dhe tani është lingua franga për pothuajse secilën disiplinë akademike, prej shkencave politike e antropologjisë deri te gazetaria e marketingu.

Për shembull, udha teorike që shtron Foucault-ja, një prej teoricienëve kryesorë të mohimit, është udha e paranojës ndaj gjithçkafit. Pushteti është gjithkund dhe gjithkund të shtypë. Gjithmonë duhet të jemi vigjilentë, gjithmonë kritikë ndaj gjithçkafit sepse gjithçkafi është i kontaminuar nga pushtetit i gjithkundshëm. Nëse ndiqet ky mendim, atëherë shtetin dhe gjithë jetën në fakt, duhet ta shohim si “pushtet që shtyp” dhe gjithçkafit duhet t’ia bëjmë kritikën sepse prapa çdo kaçube fshihet një armik i njeriut. Nëse ndiqet fill e për pe, Foucault-ja e shndërron studiuesin në “spiun të ndërgjegjes së vet”. Studenti, apo lexuesi i tij, shtangohet nga paranoja e tij. Studenti syhapët besimtar bie në kurth të "epifanisë teorike" (duke u ngazëllyer "e gjeta - qyky koka filozof se jo mahi!). Dhe pikërisht studenti/studiuesi besimtar shndërrohet në apostull të "teorisë kritike" që prodhon "mendim kritik". Ndërsa studenti kureshtar syçelë mund të mos u shkojë për pe këtyre teorive. Sepse studenti syçelë e kureshtar është kritik, por duke lexuar, duke shqyrtuar e duke përmirësuar finesat e leximit e mendimit,e jo "kritik" besimtar sipas "teorisë kritike". Ai bëhet kritik leximtar sipas traditës së interpretimit të motivuar nga leximi.

Por, kjo nuk do të thotë se lentet e Foucault-së dhe të apostujve të tillë neomarksistë paranojakë, nuk mund të jenë të dobishme për ta analizuar një kohë e vend të caktuar. Për shembull, mendimi paranojak i Foucault-së mund të jetë nxitës për dikë që analizon shtetin komunist, si për shembull, në Shqipëri, apo për dikë që dëshiron ta shpjegojë se si ka mundur të mendojë Enver Hoxha, me panoptikone, me dije-pushtet, me retorikë diktatoriale, e me gjithë atë arsenal frazash konceptuale që Foucault-ja mund të pajisë studiuesin dhe që i shkon shtati Shqipërisë diktatoriale. Ndoshta mund të jetë i dobishëm edhe për analizën e ndonjë organizate mashtruese reklamuese në ndonjë nga megapoliset botërore. Por, si mund të interpretohet shteti si koncept e praktikë, apo shoqëria, apo historia, apo edhe kultura e caktuar, sipas mendimit fukotian, kur përfundimi i këtij kërkimi duhet të jetë në përputhje me filozofinë e tij se shteti është gjithku, se ai gjithmonë shtyp, se shteti (që është pushtuesi) është i padukshëm brenda sistemit dhe se për ta eliminuar shtypjen duhet eliminuar shtetin, në forma mikro e makro? Ta vnojmë gishtin në krye: mendimet e tilla janë inspiruese për ta njohur diktatorin apo shtetin në “epistemin” komunist diktatorial, por jo për të gjitha shtetet, kulturat, “epistemet”, etj. Teoritë e tilla që mëtojnë të jetë universale, s'janë imotivuese për studimin e kulturës e sjelljes komplekse shumështresore e shumëdimensionale, si janë ato sot. Si thamë, ndoshta mund të merret parasysh në raste ekstreme të pushtetit të “diktaturës së tregut” në industrinë reklamuese apo për studimin e diktaturave politike. Pa dyshim se dikush gjithmonë do të gjente mënyra për ta interpretuar çdo rast sipas skemës së Foucault-së, por skemat nuk interpretojnë gjërat ndryshe pos sipas logjikës së skemës.

Në librin e tij “Të imagjinosh realen: ese mbi politikën, ideologjinë dhe letërsinë” (2003) [Imagining the Real: Essays on Politics, Ideology and Literature], Robert Grant, profesor i letërsisë në Universitetin e Glasgow-it, hyn për t’i sheshuar këto hormoqe teorike ideologjike dhe del prapë në maje të kodrës së tij dhe interpreton gjithë gumëzhimën e teorisë kritike në raport me letërsinë, filozofinë dhe politikën. Grant identifikon ideologjinë e ushtruar nga mendje të ndryshme të Francës e Britanisë semiotike e dekonstruksioniste, të cilat kanë vërshuar të gjitha fushat e lavrimit akademik dhe kanë krijuar një shteg të madh krejtësisht të paplleshëm për mendimin filozofik drejt shqyrtimit të esencës së artit, etikës e politikës. Për Grantin, sikurse për Raymond Tallis-in, krejt kjo është një dihamë e panevojshme, pothuajse patologjike e intelektualëve, që në emër të demistifikimit të artit, politikës, shoqërisë e etikës, krijojnë diskurs jologjik, urrejtjembjellës, prore në mohim të gjithçkafit në emër të kurrgjafit.

Në këtë libër Grant mbledh dhjetë ese të cilat i ka botuar më parë gjatë një periudhë dhjetë vjeçare, por me jehonë brenda një periudhe tridhjetë vjeçare. Ka ese ku diskuton filozofinë konservatore, ka ese ku flet për E. D. Hirch-in, kritik letrar dhe edukator, Derrida-në si filozof anti-filozof, Rosen-in, Shekspirin, e disa tema tjera. Secila ese është temë specifike dhe mjaft e gdhendur në një mori faqesh, të cilat duhet të lexohen me koncentrim të duhur nga specialisti i fushës. Por, disa nga esetë janë shkrime edhe për studiuesit e gjerë të artit e kulturës. Për shembull, ai merr mundin t’i lexojë me laps veprat e Derrida-së, për të vërejtur logjikën e dekonstruksionit si aferë anti-filozofike që në 30-40 vitet e fundit kishte mbushur frymën e universiteteve perëndimore në katedrat e dijeve humane.

Faqe më faqe, Grant thekson se interpretimi nuk është gjithmonë rob i teorizimit shabllonik, për të krijuar konformizëm brenda identitetit grupor, por del nga imagjinata individuale e lexuesit që mëton të bëjë një interpretim duke u bazuar edhe në fakte reale, edhe në përvojën e tij subjektive, varësisht prej prozës që lexon apo praktikave e fenomeneve që interpreton. Duke qenë profesor i letërsisë Grant ka një pikëpamje letrare, por si studiues i Michael Oakeshott-it dhe si një ndër profesorët me reputacion të lartë të studimeve angleze (English studies) ai rrok një shteg të gjerë të diskutimit në fushën e politikës, filozofisë, ideologjisë dhe letërsisë. Pa dridhje syri, Grant e nxjerr në shesh shabllonizmin gati religjioz të “teorisë kritike”. Ja një paragraf fundor nga eseja “Ideologjia e dekonstruksionit”, ku kritikon Derrida-në.

“Por e përfundoj me disa mendime, të cilat s’kam hapësirë t’i shqyrtojë më gjerësisht. Dekonstruksioni kishte shumë veti të religjionit. Kishte profetët e tij, orakujt (Derrida, de Man dhe të tjerët), figura karizmatike, thëniet e të cilëve nuk qenë krejtësisht të pakutimpta, ndonëse ishin fort të paqarta, për të cilat kërkohej shpjegim shtesë. Për këtë arsye priftëria (Culler, Norris, Hawkes, Belsey dhe të tjerë) dolën në sipërfaqe pë të dërguar mesazhin për ata që ishin gati, apo kishin nevojë, të besonin në diçka. Një numër i madh i xhematit besonin, jo në vet mesazhin si të tillë (sepse paqartësia ishte goxha e madhe) por thjesht në rëndësinë e përkatësisë në një grup që u ofronte atyre solidaritet dhe përkrahje. Qe krijuar një liturgji, plot koncepte enigmatike. Shumica ishin të pakuptimta, por kjo s’kishte rëndësi. Sepse funksioni kryesor ishte që të vepronin si parulla/doktrina për ta përjashtuar armikun, si mjet i thjesht bashkimi mes miqsh, si mallkim për jobesimtarët, dhe si një lloj zhurmë e bardhë për ta mbushur hapësirën e mendimit, apo ta përjashtojë mendimin në tërësi nëse mendimi e rrezikonte besimin. Nëse do të pyesnit se kush ka fituar më së shumti nga ky religjion, më duhet të them se kanë qenë priftërinjtë. Megjithatë, askush nuk mund të dyshojë se ata dhe dekonstruksioni në përgjithësi i shërbyen një nevoje. Por, mendoj se po aq shumë ka përfituar edhe një lëvizje e ngjashme me dekonstruksionin, apo zhurmën në teorinë letrare. Kur e them këtë kam parasysh industrinë e popmuzikës, me yjet e veta, promovuesit, grupet dhe fansat”.

Robert Grant i takon një pakice studiuesish të dijeve humane, që ende lavron interpretimin e letërsisë dhe kulturës sipas traditës së kritikës letrare dhe kulturore, që kundrinë studimi ka veprën e motivuar nga imagjinata, filozofinë e motivuar nga liria, e etikën e motivuar nga rendi i matur reciprok. Me shkrimet e tij, që nuk janë të shumta, ai ka qëndruar përball teorive të mohit, me argumente të ngjeshura ne lexime të holla. Teoritë e mohit ende shumëzohen e filializohen me shpejtësi në mendimin bashkëkohor.

Ka kore të ndryshme myhypësh të teorive të mohit që gumëzhijnë nëpër sallat akademike, si në katedrat perëndimore ashtu edhe në vendet tjera. Grant thekson se arti, kultura, etika e politika, por edhe gjithë jeta, nuk mund ta durojë gjithë këtë peshë të teorive të mohit e dyshimit. Ndonjëherë, teoritë e mohit janë cytëse, por në përgjithësi nuk janë inspiruese.

Në libraritë shqiptare, ku mbizotërojnë përkthimet e veprave të mjeshtërve të mohit, librat e tillë, si ky i Robert Grantit, nuk i gjen me lehtësi. Megjithatë, për lexuesit që mund të lexojnë në gjuhën angleze, shkrimet e Robert Grant-it janë sikur toka e terur nën një lis plot gjethe kur bie shi panda.

(Arsim Canolli, është antropolog, profesor universitar)

© KOHA. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara.

Komentet

Shto koment

Të ngjashme