L'arrêt de l'éducation a un coût pour les filles afghanes et pour la société dans son ensemble.

Ndalimi i arsimimit të vajzave në Afganistan po sjell pasoja të thella emocionale, sociale dhe ekonomike. Përveç humbjes së mundësisë për të mësuar, vajzat po përballen me rritjen e martesave të hershme, mungesën e grave profesioniste dhe një të ardhme gjithnjë e më të pasigurt

Çdo ditë, edhe pasi talebanët ndaluan vajzat afgane ta ndiqnin shkollën, Fariba vazhdonte të shkonte atje. Adoleshentja dilte nga shtëpia me kokën lart dhe me buzëqeshje në fytyrë. Ajo u thoshte familjarëve se do t’i pyeste mësuesit se kur do të mund të vishte sërish uniformën e shkollës. Por çdo mbrëmje, Fariba kthehej në shtëpi e dëshpëruar.

“Dukej aq e trishtuar, sa mezi e njihnim”, tregon nëna e saj, e cila ka kërkuar të mos i publikohet emri nga frika e hakmarrjes. “Muajt kaluan kështu”.

Një natë, familja shkoi të flinte pa e ditur se çfarë do të ndodhte.

“Nuk e menduam kurrë se mund të arrinte në një pikë të tillë dëshpërimi”, thotë nëna e saj.

Në moshën vetëm 16-vjeçare, Fariba i dha fund jetës. Në një shënim që la pas, ajo shkroi se ishte tepër e vështirë të ishe vajzë në Afganistan.

aussi LE MONDE 2 tet 2025 Les femmes afghanes perdent leur dernier espoir lorsque les talibans coupent Internet

Kjo nuk është një dukuri e re. Të jesh vajzë apo grua në Afganistanin e shkatërruar nga luftërat ka qenë e vështirë prej dekadash dhe, për shumë gra në zonat rurale, prej shekujsh. Gjendja u përkeqësua ndjeshëm gjatë sundimit të parë represiv të talebanëve, nga viti 1996 deri në vitin 2001, dhe situata është rënduar sërish që nga viti 2021, kur kjo lëvizje fetare mori pushtetin pas tërheqjes së Shteteve të Bashkuara.

Sipas shumë grave afgane dhe vëzhguesve ndërkombëtarë, gjendja vazhdon të përkeqësohet. Rastet e vetëvrasjeve, si ai i Faribas, janë një tregues i rëndësisë së krizës. Ato ofrojnë një pasqyrë të situatës me të cilën përballen gratë në përgjithësi dhe tregojnë se si kufizimet ndaj tyre ndikojnë edhe në çështje të tjera të rëndësishme të shoqërisë.

Kur talebanët morën sërish pushtetin, ata premtuan se do t’i respektonin të drejtat e grave. Por, në vend të kësaj, mbyllën shkollat për vajzat mbi klasën e gjashtë, duke e justifikuar vendimin me interpretimin e tyre të ligjit islam.

Ata kanë ndaluar gjithashtu kurset e mjekësisë për gratë, një masë që ndikon drejtpërdrejt në shëndetin e grave në vend.

Zyrtarët talebanë thonë se po punojnë për krijimin e kushteve që vajzat dhe gratë të rikthehen në arsim. Megjithatë, ata nuk kanë shpjeguar qartë se cilat do të jenë këto kushte. Ndërkohë, dënimi ndërkombëtar për politikat e talebanëve është përqendruar kryesisht te shkeljet e tjera të të drejtave të njeriut.

Por ndalimi i arsimimit të vajzave ka pasoja shumë më të gjera. Ai dëmton ekonominë dhe sistemin shëndetësor të Afganistanit. Ekspertët paralajmërojnë për rritje të martesave të hershme, shtim të vdekjeve të nënave gjatë lindjes dhe një humbje ekonomike prej rreth 500 milionë dollarësh çdo vit vetëm si pasojë e ndalimit të arsimit të mesëm për vajzat.

Kjo është pamja e gjerë e problemit. Por për familje si ajo e Faribas, kostoja është shumë më personale.

Afganistani nuk ka të dhëna të plota për vetëvrasjet

“Ky ishte momenti i jetës së saj kur duhej të studionte, të përparonte dhe të ndërtonte të ardhmen”, thotë nëna e Faribas. “Më shkakton shumë dhimbje kur shoh vajza të tjera. Nuk mund të fle natën dhe nuk gjej qetësi as gjatë ditës”.

Ajo thotë se tani ka frikë edhe për dy vajzat e tjera që ka.

Afganistani nuk publikon statistika të plota dhe të përditësuara për vetëvrasjet. Në vitin 2023, ekspertët e Kombeve të Bashkuara thanë se raportimet për rritjen e vetëvrasjeve te gratë dhe vajzat afgane ishin bërë një shqetësim gjithnjë e më serioz.

Vetëvrasja është e ndaluar në islam dhe mbetet një temë me stigmë të fortë në shoqërinë afgane. Megjithatë, organizata britanike për të drejtat e njeriut “Afghan Witness” ka raportuar për një rritje të rasteve të vetëvrasjeve te gratë që nga rikthimi i talebanëve në pushtet. Sipas organizatës, këto raste lidhen me martesat e detyruara, dhunën e talebanëve dhe kufizimet ndaj arsimimit dhe punësimit.

Një mjek në jug të Afganistanit thotë se në spital mbërrijnë rregullisht vajza të dëshpëruara pasi kanë tentuar t’i japin fund jetës. Disa prej tyre kanë pësuar djegie të rënda.

“Shumica e tyre janë në gjendje shumë të rëndë dhe vdesin këtu para syve tanë,” thotë mjeku.

Një tjetër grua i tha Associated Press se motra e saj i dha fund jetës sepse nuk mund të vazhdonte më shkollën.

“Askush nuk tregoi keqardhje. Të gjithë pyesnin vetëm se si mund t’i jepte dikush fund jetës për shkak të shkollës”, tregoi ajo.

Shumica e personave që folën për Associated Press kërkuan të mbeten anonimë, nga frika e hakmarrjes së talebanëve. Qeveria talebane nuk iu përgjigj kërkesave të përsëritura për intervista dhe komente, të bëra gjatë disa muajve.

Talebanët kanë nevojë për mjeke për gratë e tyre

Nën sundimin e talebanëve, kufizimet ndaj grave janë shtuar vazhdimisht. Tani, me arsimimin jashtë mundësive të tyre, Afganistani po përballet me rrezikun e një të ardhmeje pa gra profesioniste, veçanërisht në fushën e mjekësisë.

Vendi ka pasur prej kohësh mungesë mamish dhe renditet ndër vendet me nivelet më të larta të vdekshmërisë së nënave në botë. Tani, ekspertët paralajmërojnë se ndalimi i arsimimit të grave mund të ketë pasoja fatale.

Sipas UNICEF-it, mungesa e profesionisteve të kualifikuara të shëndetësisë mund ta rrisë vdekjen nënave dhe foshnjave.

Doktoresha Najumussa Shefajo drejton një maternitet privat në Kabul. Repartet e saj janë kryesisht bosh, sepse pacientet nuk kanë mundësi të paguajnë për trajtim. Megjithatë, zona e pritjes është plot me gra që vijnë për këshilla falas dhe për të marrë ushqime të tilla si fruta dhe arra.

“Talebanët i sjellin këtu gratë e tyre për t’u trajtuar”, thotë Shefajo. “Ata kërkojnë mjeke. Tani duan mjeke?”

aussi LE MONDE 19 2025 Les talibans interdisent les livres écrits par des femmes dans les universités afghanes

Ajo shpreh habinë për këtë situatë.

“Talebanët kanë gra, vajza dhe nëna. Djemtë e tyre do të martohen dhe do të kenë fëmijë. Edhe ato gra do të kenë nevojë për kujdes shëndetësor. Por kush do t’i trajtojë nëse nuk do të ketë më profesioniste gra?”

Pacientja më e re e Shefajos është 14 vjeçe.

“Një fëmijë nuk mund të rrisë një fëmijë”, thotë ajo.

Por varfëria i shtyn shumë familje t’i martojnë vajzat në moshë të hershme. Në disa raste, vajzat jepen në martesë në këmbim të pajës, ndërsa në raste të tjera ato përdoren për të shlyer borxhe apo edhe borxhe të krijuara nga bixhozi.

Në perëndim të Afganistanit, një mësues tregon se një nxënëse 13-vjeçare u shit për 500 mijë afghani, rreth 7.400 dollarë.

“Sa më gjatë që vajzat qëndrojnë jashtë shkollës, aq më shumë rritet rreziku që ato të përballen me dhunë”, thotë mësuesi. “Ne e shohim këtë në fshatra dhe në zonat malore. Gratë afgane vdesin këtu pa i dëgjuar askush zërat e tyre”.

Vajzat që martohen në moshë të mitur përballen me rrezik më të madh për abort e edhe vdekje gjatë lindjes. Edhe fëmijët e tyre përballen me pasoja të rënda.

Të dhënat e Kombeve të Bashkuara tregojnë një lidhje të drejtpërdrejtë mes nivelit të arsimimit të një gruaje dhe shëndetit të fëmijëve të saj. Nënat e arsimuara kanë më shumë gjasa të kërkojnë ndihmë mjekësore, t’i vaksinojnë fëmijët dhe të kenë njohuri për ushqyerjen, higjienën dhe kujdesin shëndetësor.

“Kur gratë janë të arsimuara, ato mund të investojnë më shumë në shëndetin dhe arsimimin e fëmijëve të tyre”, thotë Stephen Rodriques, përfaqësues i Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim në Afganistan. “Arsimimi i një gruaje në Afganistan është një çështje e shëndetit të gjithë komunitetit”.

Gratë priren t’i shpenzojnë të ardhurat e tyre për nevoja themelore, si shëndeti, ushqimi dhe arsimimi. Kjo forcon mirëqenien e familjes dhe të komunitetit në tërësi.

Gratë që kanë vetëm arsim fillor, ose që nuk kanë marrë fare arsim, kanë më pak mundësi të kujdesen siç duhet për shëndetin e tyre. Ato përballen me më shumë pengesa për të marrë shërbime mjekësore dhe kanë më pak mundësi të marrin vendime të pavarura për jetën e tyre.

Sipas Rodriques, ndalimi i arsimimit të vajzave dhe grave do t’i përkeqësojë edhe më tej të gjitha këto probleme.

Mbytja e heshtur e së ardhmes së arsimit

Ndalimi i arsimimit të vajzave në Afganistan nuk po dëmton vetëm të tashmen e tyre, por edhe të ardhmen e gjithë vendit. Me mbylljen e shkollave të mesme dhe universiteteve për vajzat, po zvogëlohet edhe numri i grave që mund të bëhen mësuese, mjeke dhe profesioniste të tjera. Sipas parashikimeve, deri në vitin 2030, Afganistani mund të përballet me mungesë të mijëra mësueseve dhe grave profesioniste.

Torpekai Mohmand, drejtoreshë e shkollës “Maryam Afifa” në Kabul, tregon se edhe vajzat që ende lejohen të ndjekin mësimet deri në klasën e gjashtë po humbasin motivimin. Gjysma e nxënëseve të saj tashmë e kanë braktisur shkollën. Për shumë familje, kushtet e vështira ekonomike i bëjnë shpenzimet për shkollim të papërballueshme. Disa familje i përgatisin vajzat për martesë, ndërsa paratë që do të shkonin për arsim përdoren për ushqim dhe nevoja të tjera bazë.

Më shumë se 2 milionë vajza afgane nuk lejohen të vazhdojnë shkollimin pas klasës së gjashtë. Për pasojë, një brez i tërë po humb mundësinë për të marrë një arsim të plotë dhe për të ndërtuar një të ardhme të pavarur.

Farahnaz, 24 vjeçe, kishte vetëm një vit për të përfunduar studimet universitare për letërsi kur universitetet u mbyllën për gratë. Sot ajo ndjek kurse për qepje.

“Kur nuk ka arsim, nuk ka të ardhme. Ne duam mjeke. Duam dikë që të na trajtojë”, thotë ajo.

Pasojat për shoqërinë dhe ekonominë

Para ardhjes së talebanëve në pushtet, rreth 100 mijë gra të reja afgane ndiqnin universitetin. Gratë e arsimuara punonin si mësuese, mjeke dhe në profesione të tjera, duke siguruar të ardhura dhe duke ndihmuar familjet e tyre.

Sot, pa arsim dhe pa mundësi punësimi, gratë po bëhen gjithnjë e më të varura nga familjet. Kjo ndikon jo vetëm te jeta e tyre, por edhe te ekonomia e vendit. Më pak gra në tregun e punës do të thotë më pak të ardhura për familjet, më pak konsum dhe një ekonomi më e dobët. Në vitet 2023–2024, humbja ekonomike nga përjashtimi i grave nga puna u vlerësua në rreth 1 miliard dollarë.

Një shembull është ai i një rrobaqepëseje që kishte krijuar një biznes me gjashtë makina qepëse dhe punësonte gra të reja. Ajo prodhonte uniforma dhe shami për nxënëset e shkollave. Pas mbylljes së shkollave, porositë filluan të pakësoheshin, punëtoret u larguan dhe biznesi përfundimisht u mbyll.

aussi LE MONDE 11o. avant On prévoit que 2027 connaîtra des températures record.

Kjo tregon se pasojat e ndalimit të arsimit janë shumë më të gjera sesa mbyllja e klasave. Vajzat po humbasin mundësinë për të mësuar, për të punuar dhe për të qenë ekonomikisht të pavarura. Ndërkohë, Afganistani po humbet mësuese, mjeke dhe profesioniste të tjera që do të ishin të nevojshme për të ardhmen e vendit.

Sa më gjatë të vazhdojnë këto ndalime, aq më e vështirë do të jetë që vajzat të rikuperojnë vitet e humbura të arsimit. Siç shprehet Mohmand, disa lëndë, veçanërisht shkencat, ndërtohen hap pas hapi. Kur bazat humbasin, bëhet gjithnjë e më e vështirë të rikthehet ajo që është humbur.